Akıl Modelleri

Usta “6 haftada biter” diyor. Takvimde 12 hafta var, üstüne tampon bile koydun. Biter, değil mi? Yan komşumun “iki buçuk haftada biter” denen mutfak tadilatı iki aydır sürüyor.

Bu bölümde olasılıklı düşünmeyi konuşuyorum. “Biter mi, bitmez mi?” sorusu bize iki seçenek bırakıyor: ya olur ya olmaz. Oysa gerçek hayat yüzdelerle işliyor. Soruyu “Yüzde kaç ihtimalle biter?” diye sormaya başladığında hem zayıf halkaları erkenden görüyorsun hem de kararlarını son haftaya bırakmıyorsun.

Bir mutfak tadilatı üzerinden ilk sezgimizin %85’ten %50’ye nasıl indiğini adım adım anlatıyorum:

1. “Bitti” ne demek? Tanımı netleştir, ilk sezgini yüzde olarak koy.

2. Dışarıya bak: Benzer işler nasıl sonuçlanmış?

3. Parçala ve çarp: İşi parçalarına ayır, her birine olasılık ver, en zayıf halkayı bul.

4. Aksi kanıtı ara: En zayıf halkayı kurcala, tahminini güncelle.

Bir de okurlardan gelen iki yorum var: olasılığı çocuklara küçükken öğretmek ve toplantı masalarında “Tamam kardeşim, A-B-C’yi geç, bitecek mi onu söyle” anı.

Yazıda beklenen değer, varyans, premortem ve olasılıklı düşünmeyi hayatına katman için bir yol haritası da var.

Yazının tamamına mutlaka göz atmalısın, videoda anlatamadığım yol haritası burada gizli;

BÖLÜMLER

0:00 Giriş

1:18 Usta: “6 haftada biter.”

2:07 “Bitti” ne demek?

5:31 Dışarıya bak

6:44 Parçala ve çarp

10:40 Aksi kanıtı ara

AKIL MODELLERİ KULÜBÜ

Akıl modellerini birlikte uygulamak, konuşmak ve tartışmak için bir kulüp kurduk. 26 Kasım’daki ilk canlı buluşmaya kadar kurucu fiyatla katılabilirsin: ayda 5 $ ya da yılda 50 $. Bu fiyat üyeliğin sürdükçe geçerli kalacak.

Katılmak için:

Takip ettiğin biri açtığı hesapla yılda milyonlar kazanmış. Bir başkası işini bırakıp şirket kurmuş, şimdi her sahnede “asla vazgeçme” diyor. Belki sen de denedin ve olmadı. Aklında şu soru var: Herkes başardı da bir tek ben mi kaldım?

Bu bölümde hayatta kalan yanlılığını konuşuyorum. Gördüğümüz başarı dünyayı değil, süzgeci anlatır. Sahneye çıkıp konuşanlar eve dönmeyi başaranlardır; aynı yolu deneyip kaybolanların hikâyesini kimse anlatmaz.

Piyango talihlisinin konuşmasından İkinci Dünya Savaşı’nda dönmeyen uçaklara, Diagoras’ın “dua edip boğulanlar nerede?” sorusundan her hafta doğru tahmin gönderen borsa dolandırıcılığına kadar, kayıpları görmeden çıkardığımız derslerin neden yanıltıcı olduğunu anlatıyorum. Sonunda bir başarı hikâyesiyle karşılaştığında uygulayabileceğin dört adımlık Payda Testi’ni ve bu modelin ne zaman işe yaramadığını konuşuyoruz.

Payda Testi:

1. Başarı hikâyesini gör, yol haritasını öğren.

2. Başlangıç avantajlarını listele: aile, para, çevre, zamanlama, şans.

3. Bu avantajlar olmadan aynı şeyi deneyenleri düşün.

4. Kendine sor: Bunu kopyalayabilir miyim?

Pay manşete çıkar, ders paydadadır.

Yazının tamamı:

BÖLÜMLER

0:00 Giriş

0:53 Piyango talihlisinin konuşması

2:17 Gördüğün başarı süzgeci anlatır

4:22 Dönmeyen uçaklar

7:54 Kayıplar neden görünmez?

9:36 Borsa tahmini dolandırıcılığı

12:52 Bültenle zengin olmak

14:54 Payda Testi

18:15 Bu model ne zaman işe yaramaz?

20:08 Kapanış

BAHSİ GEÇEN KAYNAKLAR

- xkcd #1827, “Survivorship Bias”, Randall Munroe (xkcd.com/1827, CC BY-NC 2.5)

- Sahil Bloom’un hayatta kalan yanlılığı tanımı

- Arthur Eddington’ın balık ağı analojisi

- Abraham Wald ve Columbia Üniversitesi İstatistik Araştırma Grubu

- Nassim Nicholas Taleb, Siyah Kuğu (sessiz kanıt)

- Cicero, Tanrıların Doğası Üzerine

- My First Million podcast’i, Shaan Puri ve Milk Road bülteni

- Jim Collins, İyiden Mükemmel Şirkete (2001)

KAYITTAN MİNİK BİR NOT

Wald’ın orijinal raporları oldukça teknik ve orduya ne yapması gerektiğini söylemiyor. “Zırhı motora koydular” kısmı, hikâyenin sonradan anlatılagelen hâli.

AKIL MODELLERİ KULÜBÜ

Akıl modellerini birlikte uygulamak, konuşmak ve tartışmak için bir kulüp kurduk. 26 Kasım’daki ilk canlı buluşmaya kadar kurucu fiyatla katılabilirsin:

Bu bölümü çok beğeneceksin, bir arkadaşınla paylaşacaksın ve yarın üçte ikisini unutacaksın. Ebbinghaus bunu 1885’te ölçtü. Aralıklı tekrar modeli tam da bu yüzden var.

13 yıl sonra İTÜ’de yüksek lisansa döndüğümde, ayrık matematik dersinin karşısında temelleri hatırlamadığımı fark ettim. Anki ile böyle tanıştım. Bu bölümde Anki’nin neden bir ezber aracı olmadığını, bir anlama ve problem çözme aracı olduğunu anlatıyorum.

Beş fikir:

1. Anlamıyorsun, çünkü temelleri hatırlamıyorsun (Feynman ve kuşun adı)

2. Anlamıyorsun, çünkü öbeklerin az (Miller’ın 7 ± 2’si, Simon’ın satranç ustaları)

3. Unutuyorsun, çünkü unutmak varsayılan ayarımız (Ebbinghaus’un unutma eğrisi)

4. Hatırlamak için zorlanman gerekiyor (aralıklı tekrar ve SM-2)

5. Her soru, gelecekteki kendine verdiğin bir görev (Matuschak’ın iyi soru ilkeleri)

Sonunda kendi Anki ve Mochi akışımı ve bu modelin en büyük tehlikesini anlatıyorum: delicesine soru yazmak.

BÖLÜMLER

0:00 Giriş

0:47 Bir kehanet

1:57 Her şey nasıl başladı?

5:04 Anki nedir?

7:20 Temelleri hatırlamıyorsun

12:46 Öbeklerin az

19:16 Unutmak varsayılan ayarımız

21:33 Hatırlamak için zorlanmalısın

25:03 Her soru, gelecekteki sana bir görev

28:39 Ben nasıl kullanıyorum?

32:16 Modelin tehlikeli yanları

34:09 Aklında kalsın

BAHSİ GEÇEN KAYNAKLAR

- Richard Feynman, What Do You Care What Other People Think? (1988)

- George A. Miller, “The Magical Number Seven, Plus or Minus Two” (1956)

- Herbert A. Simon, “How Big Is a Chunk?” (1974)

- Michael Nielsen, “Augmenting Long-term Memory” (2018)

- Hermann Ebbinghaus, Über das Gedächtnis (1885)

- Piotr Woźniak, SM-2 algoritması (SuperMemo, 1987)

- Andy Matuschak, “How to write good prompts” (2020)

- Dwarkesh Podcast

- Anki ve Mochi

KAYITTAN İKİ DÜZELTME

- Feynman Nobel’e yalnızca aday gösterilmedi; 1965’te Nobel Fizik Ödülü’nü kazandı.

- SM-2 algoritması 1987 tarihli.

KART KÜTÜPHANESİ

Tüm akıl modellerinin bilgi kartlarını akilmodelleri.com’daki Kart Kütüphanesi’nden ücretsiz indirip Anki ya da Mochi’ye yükleyebilirsin.

AKIL MODELLERİ KULÜBÜ

Bu modelleri hayatımıza birlikte taşımak, konuşmak ve tartışmak için bir topluluk kurduk. Katılmak için: Akıl Modelleri Kulübü

Akıl Modelleri’nin ilk video podcast bölümü taze taze geldi!

Bir şey dinlerken ya da izlerken, konuşan şahsın gül cemalini görmeyi hep daha çok sevdim, sanırım hepimiz de öyleli seviyoruz. O yüzden bu bölümü kameraya çektim. Her yazının aynı şekilde bir videosu olacak gibi bir planım var şu an için. Yolda giderken değişenleri hep birlikte konuşuruz yine.

Bu bölümde son yazım “İyi karar verenler fiyata değil, vazgeçtiklerine bakar” üzerine konuştum.

Bir şeyin fiyatını etiketinde görürüz ama bedelini orada göremeyiz. Bedel, “evet” dediğimiz anda vazgeçtiğimiz en iyi ihtimalin değeridir. Bu bölümde o görünmeyen faturayı görünür kılmaya çalışıyoruz.

Bölümde neler var:

* 1953’te Eisenhower’ın bir bombardıman uçağının fiyatını neden okulla anlattığı

* Takvimimde 10 dakika süren ama kafamda saatlerce süren bir toplantı

* Her kararın aynı titizliği hak etmediği 4 kutulu bir karar haritası

* Bezos’un 80 yaş sorusu

* Bir toplantının ortasında telefonu açan direktörüm ve bana fark ettirdiği şey

* Köpeklerin neden batık maliyet tuzağına düşmediği

Bir de kayıt sırasında cama bir karga kondu. Baya baya korktum. Surat ifademi ve nerede olduğunu videoda göreceksin.

Yazının tamamını ve sonundaki beş soruyu burada bulabilirsin: İyi karar verenler fiyata değil, vazgeçtiklerine bakar

Bölümler:

0:00 Giriş1:15 Bir uçağın gerçek fiyatı3:39 Fırsat maliyeti nedir?6:43 Bedel nerede saklanır?10:19 Neden görmüyoruz?13:42 Görünmeyeni görünür kılmak14:42 Her karar aynı değil15:46 80 yaş sorusu18:54 Nasıl uygulanır?24:51 Modelin tehlikeli yanları28:57 Aklında kalsın

Yorumlarını duymayı ayrıca çok isterim!

Yazıyı okuyun ve kaydedin, ara sıra dönüp bakmak için cebinizde dursun: https://akilmodelleri.substack.com/p/zor-diyaloglar-yonetme-rehberi

Bize okuduğumuz okullarda ya da ev içinde aldığımız eğitimde çok da öğretilmediğine inandığım “dünyada varolmak için bilinmesi gerekenler” başlığı altındaki en önemli konulardan biri zor diyalogları yönetebilmek…

Harvard Müzakere Projesi’nden çıkan Zor Konuşmalar (Difficult Conversations) kitabını bu yüzden okumaya başladım. Yazarlardan Sheila Heen ve ekibi, binlerce çatışmayı inceledikten sonra çok çarpıcı bir şey fark etmiş; Konusu ne olursa olsun, her zor diyalog aslında aynı iskeletin üzerine kurulu...

İnsanların sadece %0,001'i neden bu kadar başarılı? Bu bölümde Scott Adams'ın zihni yeniden çerçeveleme tekniklerinden Price Yasası'na uzanan bir yolculukla, başarıyı bir "doğru tahmin" oyunu değil, bir "deneme hacmi" oyunu olarak ele alıyoruz.

100 denemenin sadece 10'unun fark yarattığını, asıl meselenin az ama doğru denemek değil çok denemek olduğunu konuşuyoruz.

Daha fazlası için: https://akilmodelleri.substack.com/

Kitap: Kendinle Savaşma Sanatı

Medium yazım: Çok basit aslında, karmaşıklaştıran biziz

Topluluğa üye olmak ve her konuda konuşmak, haberleşmek için Akıl Modelleri email bültene kayıt olmayı unutmayın!

Daha fazlası için ücretsiz üye olmayı unutmayın: https://akilmodelleri.substack.com/

Bölümde anlatılanlar:

* Tim Ferris - Geçmiş yılın değerlendirmesi: https://tim.blog/2025/12/26/past-year-review/

* Andrew Huberman - How to set & achieve goals: https://www.youtube.com/watch?v=zYuw-8pwnp8&t=296s

Kaçımız sahnede çok panik halde sunum yapmaya çalışan insanları görüp onlarla birlikte endişelendik ve gergin hissettik? Eminim duygusal boyutta acı çeken insanları izlerken keyif alan birkaçımız vardır ama bu acımasız kesim haricinde çoğumuz sahnedeki insan ile birlikte gergin, endişeli ve kötü hisseder.

Peki, bir toplantı esnasında patronun “sen ne düşünüyorsun?” sorusuna yanıt vermek için mükemmeli arayanlarımız, ama zihni o anda bomboş olup donup kalanlarımız burada mı?

Bugün bu bölümde tam olarak bu soruna yani baskı altında konuşamama sorununa yakından odaklanan çok güzel bir kitap hakkında notlarımı bulacaksınız.

Bölüm notları için Akıl Modelleri bültene ücretsiz üye olmaya unutmayın! https://akilmodelleri.substack.com/

Bölümde bahsedilenler:

* https://akilmodelleri.substack.com/p/yeniden-baslama-laneti-ve-muhtesem

* https://hbr.org/2025/09/why-you-need-systems-thinking-now

* Amaç: Sürekli İyileştirme Süreci kitabı (Eliyahu M. Goldratt)