Op 3 oktober 1574 ontdekte de jonge Cornelis Joppenszoon dat de Spanjaarden de Lammerschans hadden ontruimd. Hij bracht een achtergelaten ketel hutspot naar het hongerende Leiden. Dit bewees dat de vijand was geweken. De ketel is sindsdien hét symbool van de bevrijding en de viering van Leidens Ontzet.

In de nacht van 2 op 3 oktober 1574 bevonden de Spaanse troepen onder leiding van Francisco de Valdés zich in een kritieke en angstaanjagende situatie. De aanhoudende noordwesterstorm en het springtij hadden het water zo hoog opgestuwd dat hun verdedigingslinies letterlijk wegspoelden. De Spanjaarden, die een diepe vrees koesterden voor het stijgende water in dit voor hen onbekende moerasland, raakten volledig verbijsterd door de snelheid waarmee de geuzenvloot naderde.

De vlucht uit de stellingen rond Zoeterwoude was eerder die middag al rampzalig verlopen. Spaanse eenheden probeerden via de Hofweg naar de schans van Jaep Claesz te ontkomen, terwijl ze tot aan hun knieën door het water waadden. Velen van hen vonden de dood doordat zij in de onzichtbaar geworden sloten en greppels van het ondergelopen land verdronken, of werden door het vuur van de geuzengaleien op het Papenmeer neergemaaid.

De Lammerschans was op dat moment de laatste en sterkste Spaanse verschansing voor de muren van Leiden. Valdés besefte dat een aanval van de geuzen op deze schans onafwendbaar was en dat zijn troepen daar volledig afgesneden zouden worden. Om een totale afslachting te voorkomen, gaf hij kapitein Borja, de commandant van Lammen, het bevel om de stelling in de nacht van 2 op 3 oktober in alle stilte te ontruimen.

Onder dekking van de duisternis en een dikke mist trokken de honderden Spaanse soldaten zich terug in de richting van Leiderdorp. Vanaf de Leidse stadswallen werd die nacht een stoet van bewegende fakkels waargenomen die de stad verlieten. Een cruciaal moment van paniek ontstond toen een groot deel van de Leidse stadsmuur bij de Koepoort met veel kabaal instortte. De Spanjaarden vreesden dat dit het lawaai was van een massale uitval door de Leidse burgerij en vluchtten daarop nog haastiger weg.

Toen de zon op 3 oktober opkwam, was de eens zo machtige belegeringsmacht verdwenen. De Spaanse troepen verlieten niet alleen de schans bij Lammen, maar trokken ook halsoverkop weg uit Leiderdorp, Alphen en de Goudse Sluis. Deze overhaaste aftocht markeerde het definitieve einde van de Spaanse omsingeling van de stad.

Zomer 1574: Leiden leed onder honger en pest. Om de stad te redden, werd het land onder water gezet. De geuzenvloot onder Boisot rukte moeizaam op, tot een storm eind september het water opstuwde.

Eind mei 1574 omsingelde Valdés Leiden opnieuw. Posten als Lammen en de Poelbrug vielen; moestuinen werden onbereikbaar. Burgers zwoeren trouw aan Oranje en wezen Spaanse aanbiedingen af. Hoewel bevoorrading mislukte, boden brieven van de prins hoop op een naderend offensief.

Op 4 juni 1574 versloegen de watergeuzen onder Louis de Boisot de Spaanse vloot bij Vlissingen. De Spaanse macht op zee werd gebroken en viceadmiraal Van Haamstede werd gevangengenomen. Dit succes gaf de hongerende bevolking van Leiden hoop; zij vierden de zege op 5 juni met een officiële dankdienst voor de vloot.

Op 21 maart 1574 braken de Spanjaarden het beleg van Leiden op om een inval van Lodewijk van Nassau bij Maastricht te stuiten. Deze veldtocht eindigde op 14 april in de rampzalige Slag op de Mookerheide. Het leger van Oranje verloor en Willems broers, Lodewijk en Hendrik van Nassau, sneuvelden. Hoewel Leiden tijdelijk werd ontlast, was de nederlaag een zware klap voor de Opstand.

Op 27 januari 1574 versloegen de watergeuzen onder Louis de Boisot de Spaanse vloot bij Reimerswaal. Deze zege op de Oosterschelde voorkwam de bevoorrading van Middelburg, waarna gouverneur Mondragón de stad overgaf. Ondanks het verlies van een oog door Boisot, vestigde de slag de geuzenmacht in de Zeeuwse wateren.

Tijdens de eerste insluiting van Leiden eind 1573 veroverden Spanjaarden de Lammerschans en brandden molens buiten de poorten plat. De blokkade was nijpend, maar de verdediging bleef actief. Op 29 december maakten Leidse vrijbuiters bij een uitval 39 Spanjaarden gevangen.

Op 30 oktober 1573 bezetten Spanjaarden onder Francisco de Valdés Den Haag. Hij trok in het Binnenhof. Dit was een strategische zet om Leiden te isoleren; het markeerde het begin van de eerste insluiting van die stad. Valdés gebruikte de basis om operaties in het Rijnland te coördineren.

Op 11 oktober 1573 versloegen de geuzen de Spaanse vloot in de Slag op de Zuiderzee. Stadhouder Bossu werd op zijn schip de Inquisitie gevangengenomen door Cornelis Dircksz. Held Jan Haring sneed de vlag uit de mast. De winst was een morele triomf en isoleerde het koningsgezinde Amsterdam strategisch.