Başlıklar

1. Atatürk Neden Tanrılaştırıldı? 1933’ün “mistik yılı” ve saklanan belgeler

2. Fenâ-fil-Kemal mi? Putlaştırmanın adım adım inşası ve sonuçları

3. “Halık”ın Gölgesinde: 10. yıl söylemi, mabet dili ve lider kültü

Bismillahirrahmanirrahim. Değerli kardeşlerim; bu bölümde “Atatürk’ü kutsama ihtiyacı” nereden çıktı, neden bazı çevrelerde Atatürk ilahî bir varlık gibi algılandı, bunun evveliyatı ve sonuçları nelerdir—bunları konuşacağız. Masada slogan yok, belge var. 1920’den 1933’e uzanan o on üç yıllık tırmanışı adım adım okuyacağız ve 1933’ü—Cumhuriyet’in 10. yılı—“mistik yıl” yapan atmosferi göstereceğim: muhalefetin susturulduğu, dilin mabede dönüştüğü, liderin “halık” sıfatlarıyla yüceltildiği metinleri…

Elimde 29 Ekim 1933’e özel basılmış bir eser var: “Türkiye Cumhuriyeti Devleti Hâlık Gazi Mustafa Kemal.” Dikkat buyurun: her şeyin Türkçeleştirildiği bir dönemde “yaratıcı” yerine “Hâlık” ısrarı—bu sıradan bir kelime tercihi değil, kült inşasının ilanıdır. İlk sayfalardan itibaren “Cumhuriyet gençliğinin amentüsü” başlıklarıyla iman dili kuruluyor: “sevmek” yetmiyor; bağlanmak, “bağlılığı iman esası”na çevirmek isteniyor. Metnin sonunda varılan hüküm açık: Mustafa Kemal “bütün dâhilerin fevkinde”, “ebediyen yaşayacak” bir varlık. Bu dilin siyasî karşılığını zaten biliyorsunuz: eleştirinin günah sayılması, “yanlış yaptı” diyemeyen zihinler, “aleyhte oy ancak hainliktir”e varan fanatizm.

Bu kutsallaştırmanın iki ana sebebi öne çıkıyor. Birincisi, inkılapları oturtma güdüsü: “Şef ne kadar yüceyse kararı da o kadar tartışılmaz olsun.” İkincisi, ideolojik formül: “Atatürk = Türk milleti”, “millet = Atatürk”. Durkheim’ın toplumu tanrılaştıran çizgisinin yerel uyarlaması: ulus = kutsal, şef de bu kutsalın cisimleşmiş hâli. Böyle olunca ulus kutsandıkça lider kültü, lider yüceldikçe ulusçuluk aynı anda pompalanıyor; adına da “Türk panteizmi” diyorlar. 1930’lar boyunca ders kitapları, nutuklar, tören metinleri, gazete yazıları bu dili tekrar tekrar işliyor. İlk yıllarda “abartmayın” diyen ton zamanla yerini “iki Mustafa Kemal vardır” tasvirine bırakıyor: “Ben ve siz”—fikirlerin ölümsüzleştirildiği, camın kilise, meydanın mabet kılındığı bir sembolizm.

Peki bu nereye varıyor? Eleştirisiz bir mukaddes şahsiyet fikrine. Okulun ilk sayfasından duvardaki portreye, törenden marşa kadar hayatın her köşesinde aynı isim tekrarlandıkça hata görme kabiliyeti köreliyor; “yanlış” diyen “düşman”, “soru” soran “hain” oluyor. Yabancı seyyahların ve gazetecilerin aktardığı sahneler, içeriden yazarların “itiraf” sayılabilecek cümleleri de bu tabloyu teyit ediyor: rejimi taşımak için putlaştırma bir araç hâline geliyor; fakat unutmayalım, putlaştırılan kahraman ölür—ya da canlı düşünce ölür, heykel kalır.

Bu bölümde, “ilahî payeler” ve “mabet dili”nin nasıl kurulduğunu; “Hâlık”, “amentü”, “ebedîlik” vurgularının metinden metne nasıl çoğaltıldığını; 10. yılın neden bir eşik olduğunu; lider kültü → eleştiri yasağı → toplumsal körleşme zincirini belgeyle göstereceğim. Meselemiz ne sevgi ne nefret; tasavvur ile tasdik arasına net bir çizgi çekmek. Kutsama ihtiyacı neden doğdu, nasıl beslendi, bugün zihnimizi nasıl hâlâ ipotek altında tutuyor—hepsini somut örneklerle, isim ve tarih vererek konuşacağız. Sonunda hükmünüzü siz verin: muhabbet mi, mabed mi?