Lokmanya Tilak Kisse

"मित्रांनो, आपण अनेक ब्लॉकबस्टर चित्रपटांचा किंवा वेब सिरीजचा शेवट पाहतो, जिथे मुख्य नायक शेवटी देशासाठी बलिदान देतो आणि संपूर्ण प्रेक्षक रडत चित्रपटगृहातून बाहेर पडतात. तो सीन आपल्या मनात कायमचा घर करून राहतो. पण एकोणीसशे विस सालच्या एक ऑगस्ट रोजी मुंबईच्या 'सरदार गृह' इमारतीमध्ये एका खऱ्याखुऱ्या जननायकाचा जो एक शेवटचा प्रवास सुरू झाला, त्यासमोर जगातील कोणताही चित्रपट फिका पडेल! लोकमान्य टिळक खूप आजारी होते. त्यांचे वय चौसष्ट वर्षे झाले होते. संपूर्ण देशात बातमी पसरली होती की आपल्या लाडक्या लोकमान्यांची तब्येत अत्यंत चिंताजनक आहे. त्या दिवशी मुंबईमध्ये ढग दाटून आले होते आणि मुसळधार पाऊस पडत होता. जणू निसर्गही रडत होता! डॉक्टर टिळकांवर उपचार करत होते, पण त्यांची प्राणज्योत हळूहळू मालवत होती. अखेर रात्रीच्या वेळी त्यांनी आपला शेवटचा श्वास घेतला! आणि त्यानंतर मुंबईच्या रस्त्यांवर जे दृश्य पाहायला मिळाले, ते जगाच्या इतिहासात कधीच घडले नव्हते. मुसळधार पावसात आणि वादळात चक्क तीन ते चार लाख लोकांचा प्रचंड जनसागर मुंबईच्या चौपाटीवर गोळा झाला होता! तिथे केवळ हिंदू नव्हते, तर मुस्लीम, पारशी, ख्रिश्चन, सर्व जाती-धर्माचे लोक छाती पिटून एखाद्या लहान मुलासारखे रडत होते. इंग्रज सरकारने मुंबईत कडक पोलीस बंदोबस्त ठेवला होता, त्यांना भीती होती की टिळकांच्या मृत्यूनंतर देशात मोठा दंगा होईल. पण लोकांच्या मनात दंगा नव्हता, तर आपल्या देवदूताला निरोप देण्याचे अतोनात दुःख होते. स्वतः महात्मा गांधींनी टिळकांच्या तिरडीला खांदा दिला आणि डोळ्यांत अश्रू आणून सांगितले, 'आज माझ्या देशाचा सर्वात मोठा आधार आणि आधुनिक भारताचा निर्माता निघून गेला!' मित्रांनो, लोकमान्य टिळकांचे शरीर जरी पंचतत्त्वात विलीन झाले, तरी त्यांनी पेटवलेली स्वातंत्र्याची ती निखारी आग कधीच विझली नाही. त्यांनी जाताना या देशाच्या मनात स्वाभिमानाचा असा काही दिवा लावला, ज्याच्या प्रकाशात पुढे जाऊन आपण स्वातंत्र्य मिळवले. असे महान आणि अमर नेते शतकातून एकदाच जन्माला येतात, आणि म्हणूनच ते आजही आपल्या हृदयात जिवंत आहेत... "

"मित्रांनो, कल्पना करा कि तुम्ही रात्रीच्या वेळी तुमच्या खोलीत शांतपणे झोपला आहात, आणि अचानक खिडकीतून एक काळाकभिन्न चोर आत घुसतो. तुम्ही डोळे उघडता आणि तुमच्या समोर तो चोर उभा असतो. अशा वेळी तुमची काय अवस्था होईल? तुम्ही ओरडाल, पळ काढाल किंवा भीतीने डोक्यावरून पांघरुण घेऊन झोपून जाल, बरोबर ना? पण जर तुमच्या जागी लोकमान्य टिळक असते, तर त्यांनी काय केले असते? ही गोष्ट आहे पुण्याच्या गायकवाड वाड्यातील, जिथे लोकमान्य टिळक राहत असत. एकदा रात्रीच्या वेळी एक अट्टल आणि धाडसी चोर टिळकांच्या घरात काहीतरी चोरी करण्याच्या उद्देशाने गुपचूप घुसला. तो हळूच कपाट उघडण्याचा प्रयत्न करत होता. इतक्यात टिळकांना कसलातरी आवाज आला आणि त्यांचे डोळे उघडले. समोर चोर उभा असलेला पाहूनही टिळकांच्या कपाळावर भीतीची साधी एक आठीही आली नाही! ते अत्यंत शांतपणे आपल्या खाटेवरून उठले, त्यांनी आपल्या नेहमीच्या स्वॅगमध्ये चहाची दऊत बाजूला ठेवली आणि चक्क त्या चोराला विचारले, 'कोण आहेस तू? आणि माझ्या घरात काय शोधतोयस?' चोर हातात सुरा घेऊन म्हणाला, 'शांत बसा, ओरडू नका! जे काही पैसे आणि दागिने असतील ते चटकन माझ्या स्वाधीन करा!' यावर टिळकांनी एक अतिशय खट्याळ आणि शांत हसू केले. ते म्हणाले, 'अरे मित्रा, तू चुकीच्या घरात आला आहेस! मी या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढणारा बाळ गंगाधर टिळक आहे. माझ्याकडे तुला देण्यासाठी सोन्या-चांदीचे दागिने किंवा पैसे अजिबात नाहीत! जर तुला खरोखरच काही हवे असेल, तर माझ्या लायब्ररीतील ही पुस्तके घे, ज्यामुळे तुझी बुद्धी सुधारेल आणि तुला चोरी करण्याची गरज पडणार नाही!' तो चोर टिळकांचे नाव ऐकून आणि त्यांचा तो शांत, निर्भय अवतार पाहून जागच्या जागी गोठूनच गेला! त्याची सुरा धरलेली बोटे थरथर कापू लागली. त्याला समजले की आपण साक्षात एका देशाच्या महानायकाच्या घरात घुसलो आहोत. त्याने चटकन आपला सुरा खाली टाकला आणि तो टिळकांच्या पाया पडला! टिळकांनी त्याला मारहाण न करता, अत्यंत प्रेमाने बसवून विचारले की तो चोरी का करतो. त्याला काही पैसे दिले आणि सुमार्ग दाखवला. मित्रांनो, शस्त्रापेक्षा आणि भीतीने नाही, तर केवळ स्वतःच्या अथांग मनोधैर्याने आणि मानसशास्त्राने शत्रूला पराभूत करण्याची ही ताकद फक्त आणि फक्त लोकमान्याकडेच होती... "

"मित्रांनो, आजच्या डिजिटल जगात जर एखाद्या मोठ्या बँकेने किंवा सरकारी संस्थेने आपल्यावर विनाकारण कोणताही कर लादला किंवा आपल्याला त्रास दिला, तर आपण काय करतो? आपण घाबरून जातो किंवा तक्रार करायला घाबरतो कारण आपल्याला आपल्या कायदेशीर हक्कांची अजिबात माहिती नसते. पण शंभर वर्षांपूर्वी, जेव्हा संपूर्ण देशावर इंग्रजांचे अत्यंत क्रूर आणि दडपशाहीचे राज्य होते, तेव्हा आपल्या गरीब शेतकऱ्यांना त्यांच्या कायदेशीर हक्कांची जाणीव करून देत इंग्रज सरकारविरुद्ध लढायला कोणी शिकवले असेल? तर आपल्या लोकमान्य टिळकांनी! अठराशे शहाण्णव सालची ही गोष्ट आहे. पुण्यात आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात एका भयंकर दुष्काळाने थैमान घातले होते. पावसाअभावी शेतकऱ्यांची पिके पूर्णपणे जळून खाक झाली होती. शेतात धान्याचा एक दाणाही शिल्लक नव्हता. गरीब शेतकरी भुकेने आणि गरिबीने मरत होते. अशाही कठीण परिस्थितीत इंग्रज सरकार अत्यंत निर्दयीपणे शेतकऱ्यांकडून सक्तीने शेतसारा, म्हणजेच टॅक्स वसूल करत होते. शेतकरी भीतीने थरथर कापत आपले राहते घर आणि गुरेढोरे विकून टॅक्स भरत होते. जेव्हा ही गोष्ट टिळकांना समजली, तेव्हा त्यांच्या काळजाचा ठोका चुकला! त्यांनी चटकन इंग्रजांच्या कायद्याचे पुस्तक म्हणजेच दुष्काळ संहिता उघडली. त्यात स्पष्ट लिहिले होते की जर दुष्काळ असेल तर शेतकऱ्यांना टॅक्स न भरण्याची कायदेशीर सवलत आहे! टिळकांनी काय केले माहितीय? त्यांनी केसरी वर्तमानपत्रातून आणि स्वतः छापील पत्रके काढून संपूर्ण महाराष्ट्रात वाटली! त्यांनी आपल्या कार्यकर्त्यांना गावोगावी पाठवून शेतकऱ्यांना ओरडून सांगितले, 'अरे माझ्या पोरांनो, इंग्रजांचाच कायदा सांगतो की दुष्काळात टॅक्स भरायची गरज नाही! मग तुम्ही भीतीने तुमचे घर का विकताय? इंग्रज अधिकाऱ्यांना सांगा की आमच्याकडे खायला अन्न नाही, तर आम्ही टॅक्स कुठून देणार? जर ते तुमच्यावर जुलूम करत असतील, तर धीटपणे नकार द्या!' टिळकांच्या या एका मोहिमेमुळे हजारो शेतकऱ्यांमध्ये एक अभूतपूर्व ताकद आली आणि त्यांनी इंग्रजांना टॅक्स देण्यास स्पष्ट नकार दिला! इंग्रजांना शेवटी माघार घ्यावी लागली. गरिबांना त्यांच्या कायदेशीर हक्कांची शस्त्रे हातात देऊन लढायला शिकवणारा हा नेता खऱ्या अर्थाने देशाचा उद्धारकर्ता होता... "

"मित्रांनो, तुम्ही टीव्हीवर किंवा सिनेमांमध्ये अनेक ऐतिहासिक आणि रोमांचक कोर्ट ड्रामा पाहिले असतील, जिथे दोन वकील एकमेकांवर भयंकर आरोप-प्रत्यारोप करतात आणि शेवटी हिरो कोर्टात उभा राहून एक मोठा डायलॉग मारतो आणि केस जिंकतो. पण एकोणीसशे आठ साली मुंबईच्या हायकोर्टात जो एक रिअल-ाईफ कोर्ट ड्रामा घडला होता, त्यासमोर हॉलीवूडचे सिनेमेही फिके पडतील! ब्रिटिश सरकारने लोकमान्य टिळकांवर त्यांच्या प्रखर लेखांमुळे देशद्रोहाचा अत्यंत भयंकर खटला दाखल केला होता. त्यांना जन्मठेपेची किंवा काळ्या पाण्याची शिक्षा होणार हे जवळपास निश्चित होते. इंग्रज सरकारने टिळकांना अडकवण्यासाठी अत्यंत हुशार आणि डेंजर सरकारी वकील नेमले होते. टिळकांच्या मित्रांनी आणि वकिसानी त्यांना सांगितले, 'लोकमान्य, तुमच्या बचावासाठी आम्ही जगातले सर्वात मोठे बॅरिस्टर आणि इंग्रज वकील आणतो.' पण टिळकांनी काय केले माहितीय? त्यांनी अत्यंत स्वाभिमानाने हसून सांगितले, 'माझ्या देशाची आणि माझ्या स्वातंत्र्याची वकिली करण्यासाठी मला कोणत्याही बाहेरच्या माणसाची गरज नाही! मी माझी केस स्वतःच लढणार!' आणि मग मुंबईच्या त्या कोर्टात जे घडले, ते भारताच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले! तो धोतर आणि पगडी घातलेला मराठमोळा सिंह कोर्टाच्या पिंजऱ्यात ताठ मानेने उभा राहिला. त्यांनी एकापाठोपाठ एक तब्बल २१ तास कोर्टात स्वतःचा युक्तिवाद मांडला! होय, तुम्ही बरोबर ऐकले, सलग सात दिवस रोज तीन तास मिळून २१ तास! त्यांनी इंग्रज कायद्याच्या पुस्तकातील अशा काही पळवाटा शोधून काढल्या की साक्षात इंग्रज जज्जांनाही घाम फुटला! त्यांचे वक्तृत्व आणि कायद्याचा अभ्यास पाहून संपूर्ण कोर्टात पिन-ड्रॉप सायलेन्स पसरला होता. जरी ब्रिटिशांनी पक्षपातीपणा करून त्यांना सहा वर्षांची शिक्षा दिली, तरी टिळकांनी कोर्टात जाताना ठणकावून सांगितले, 'माझ्यावर लावलेले आरोप खोटे आहेत, आणि जर मला शिक्षा झाली तरी मला आनंदच होईल, कारण या शिक्षेमुळे माझ्या देशाचा स्वातंत्र्यलढा आणखी पेटून उठेल!' विचार करा, मृत्यू समोर उभा असतानाही स्वतःच्या बुद्धीच्या जोरावर शत्रूला त्याच्याच कोर्टात घाम फोडण्याची ही डेअरिंग फक्त आणि फक्त लोकमान्यांमध्येच होती... "

"मित्रांनो, आजकाल आपण पाहतो की अनेक तरुण मुले सोशल मीडियावरील काही मोटिव्हेशनल व्हिडिओ पाहून किंवा प्रसिद्ध लोकांचे अनुकरण करून, शाळा-कॉलेज अर्धवट सोडण्याचे धाडस करतात. त्यांना वाटते की अभ्यास न करता थेट जगात जाऊन मोठी क्रांती करता येईल किंवा करोडो रुपये कमावता येतील! पण स्वतःचा पाया मजबूत ठेवल्याशिवाय जगात कधीच मोठी लढाई लढता येत नाही, हा एक कडक धडा लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्या एका तरुण अनुयायाला कसा दिला होता, हे ऐकून तुमचे डोळे नक्कीच उघडतील! तो काळ असा होता की संपूर्ण देशात स्वातंत्र्याची प्रचंड लाट पसरली होती. तरुणांचे रक्त सळसळत होते. एकदा एक अत्यंत हुशार आणि देशभक्तीने भारलेला कॉलेजचा विद्यार्थी टिळकांना भेटायला केसरीच्या ऑफिसमध्ये आला. वो उत्साहाने म्हणाला, 'लोकमान्य, मला अब या इंग्रजी शिक्षणाची आणि कॉलेजची अजिबात गरज वाटत नाही! मला देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घ्यायची आहे. मी माझे शिक्षण अर्धवट सोडून तुमच्या केसरीमध्ये काम करायला तयार आहे!' त्याला वाटले होते की टिळक त्याचे कौतुक करतील. पण टिळकांनी त्याला अत्यंत गंभीर नजरेने पाहिले आणि विचारले, 'तुझी परीक्षा कधी आहे?' विद्यार्थी म्हणाला, 'येत्या दोन महिन्यांत बी. ए. ची परीक्षा आहे.' टिळकांनी ताडकन सांगितले, 'तर मग मुकाट्याने परत जा आणि आधी तुझी परीक्षा उत्तम गुणांनी पास होऊन दाखव! आधी स्वतःचे शिक्षण पूर्ण कर आणि मगच क्रांतीच्या गप्पा मार!' तो तरुण विद्यार्थी हिरमुसला झाला, तो म्हणाला, 'पण देशासाठी त्याग करणे काय वाईट आहे?' त्यावर टिळकांनी त्याला जीवनाचा सर्वात मोठा गुरुमंत्र दिला. ते म्हणाले, 'अरे मित्रा, जो माणूस स्वतःचे अभ्यासाचे छोटेसे कर्तव्य पूर्ण करू शकत नाही, तो देशाचे एवढे मोठे कर्तव्य काय खाक पूर्ण करणार? देशाच्या लढ्यासाठी मला केवळ गर्दी नको आहे, तर मला सुशिक्षित, बुद्धिमान आणि कायद्याचा अभ्यास असणारे तरुण योद्धे हवे आहेत! स्वतःचे शिक्षण अर्धवट सोडून रस्त्यावर ओरडण्यापेक्षा, आधी स्वतःला सिद्ध करा!' मित्रांनो, काय भयंकर स्पष्ट विचार होता हा! टिळकांच्या या शब्दांमुळे तो विद्यार्थी परत गेला, त्याने परीक्षा पास केली आणि पुढे जाऊन देशाचा एक मोठा वकील बनला. आपल्यालाही आज आपल्या करिअरमध्ये हाच धडा घ्यायचा आहे की, कोणतीही मोठी लढाई लढण्याआधी स्वतःचे शिक्षण आणि ज्ञान मजबूत करणे हीच खरी देशसेवा आहे... "

"तुम्ही कधी एखाद्या महाभयंकर हिंस्र प्राण्याची डरकाळी ऐकून जंगलातील शत्रूला स्वतःचे प्राण वाचवण्यासाठी सैरावैरा पळताना पाहिले आहे का? किंवा जंगलात सिंहाचा वावर सुरू झाल्यावर इतर सर्व पाळीव प्राण्यांची कशी भयंकर तारांबळ उडते, हे तुम्ही कधी टीव्हीवर पाहिले आहे का? मित्रांनो, शंभर वर्षांपूर्वी पुण्याच्या रस्त्यांवर जेव्हा 'केसरी' या वर्तमानपत्राचा जन्म झाला, तेव्हा त्याची दहशत इंग्रज अधिकाऱ्यांमध्ये नेमकी अशीच होती! ही गोष्ट आहे जेव्हा टिळकांनी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी स्वतःचे वर्तमानपत्र सुरू करायचे ठरवले होते. त्यांचे काही मऊ आणि मवाळ विचारसरणीचे मित्र त्यांना समजावत होते की, 'बाळवंतराव, आपल्या वृत्तपत्राला एखादे साधे, शांत आणि धार्मिक नाव देऊयात. ज्यामुळे इंग्रज सरकार आपल्यावर कधीच शंका घेणार नाही आणि आपले काम सुरक्षितपणे चालू राहील.' पण टिळकांचा बाणा मुळातच क्रांतीचा आणि निडरतेचा होता! त्यांनी अत्यंत खणखणीत आवाजात सांगितले, 'नाही! जर आपण आपल्या देशाला जागे करायला निघालो आहोत, तर आपले नाव सुद्धा तसेच कडक आणि शत्रूच्या मनात दहशत निर्माण करणारे हवे! माझ्या वर्तमानपत्राचे नाव असेल केसरी!' संस्कृतमध्ये केसरी या शब्दाचा अर्थ होतो सिंह! टिळकांना केसरीच्या माध्यमातून तशीच एक मोठी डरकाळी फोडायची होती. जेव्हा केसरीचा लोगो आणि त्यावर छापायचे सिंहाचे चित्र तयार करण्याची वेळ आली, तेव्हा चित्रकाराने सिंहाच्या अंगावर काही सुंदर आणि मऊ छटा काढण्याचा प्रयत्न केला होता. पण टिळकांनी त्या चित्राकडे पाहिले आणि ताडकन सांगितले की, 'अरे मित्रा, मला असा शांत किंवा गोंडस पाळीव मांजरासारखा सिंह नको आहे! मला एक कडक, संतापी, आणि डोळ्यांतून आग ओकणारा जंगली सिंह पाहिजे जो शत्रूच्या छाताडावर झेप घेण्यास सज्ज असेल!' आणि खरोखरच केसरीच्या पहिल्याच अंकावर एक कडक संस्कृत श्लोक छापला गेला, ज्याचा अर्थ होता की हा केसरी म्हणजेच सिंह आता या देशाच्या जंगलात गर्जना करत फिरणार आहे आणि जे अन्यायाचे हत्ती येथे राज्य करत आहेत, त्यांच्या मनात भीती निर्माण करणार आहे! केसरीचा प्रत्येक लेख म्हणजे एका जिवंत सिंहाची डरकाळी असायची, जी वाचून इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या पायाखालची जमीन सरकायची. टिळकांनी दाखवून दिले की, जर तुम्हाला क्रांती करायची असेल, तर मांजरासारखे म्याव म्याव करत बसण्यापेक्षा, सिंहासारखी ताठ मान ठेवून शत्रूच्या डोळ्यांत डोळे घालून गर्जना केली पाहिजे, तरच तुम्हाला स्वातंत्र्य मिळू शकते... "

"एक भयानक आणि अस्वस्थ करणारी जीवघेणी शांतता, बर्मा देशातील मंडालेच्या तुरुंगातली ती अत्यंत दमट आणि डासांनी डच्च भरलेली काळोखी अंधारकोठडी, आणि छप्पन्न वर्षांचे म्हातारे पण सिंहाचे काळीज असलेले आपले लाडके बाळ गंगाधर टिळक! मित्रांनो, हा प्रसंग वाचतानाही आपल्या डोळ्यांत पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. ब्रिटिश सरकारने टिळकांच्या प्रखर लेखणीला आणि वाढत्या लोकप्रियतेला घाबरून त्यांना तब्बल सहा वर्षांसाठी देशाबाहेर मंडालेच्या भयंकर तुरुंगात एकटे डांबून ठेवले होते. त्यांचे वय झाले होते, त्यांना मधुमेह म्हणजेच शुगरचा भयंकर आजार होता, आणि त्यांना कोणाशीही बोलण्याची किंवा पत्र लिहिण्याची परवानगी नव्हती. इंग्रज सरकारला वाटले होते की हा म्हातारा माणूस आता या अंधाऱ्या तुरुंगात मानसिक आणि शारीरिक थकवा येऊन संपून जाईल. पण त्यांना हे माहित नव्हते की त्यांनी एका साध्या माणसाला नाही, तर एका महान ऋषीला आत टाकले आहे! टिळकांनी तिथे रडत बसण्याऐवजी किंवा संकटाचे रडगाणे गाण्याऐवजी, तुरुंगाच्या भिंतींनाच आपले ग्रंथालय बनवले! त्यांच्याकडे गुगल सर्च किंवा कोणतेही संगणक नव्हते, पण त्यांच्या अफाट मेंदूमध्ये हजारो संस्कृत ग्रंथ, उपनिषदे आणि वेदांचे श्लोक जसेच्या तसे सेव्ह होते! त्यांनी केवळ आपल्या अफाट स्मरणशक्तीच्या आणि पोलादी इच्छेच्या जोरावर त्या भयानक तुरुंगात 'गीतारहस्य' नावाचा अफाट आणि क्रांतीकारी ग्रंथ लिहिला! ते रोज पेन्सिलने हजारो पाने लिहीत असत. मंडालेचे ते अतिशय कठीण आणि अस्वस्थ करणारे दिवस टिळकांच्या अफाट कष्टाची साक्ष देत होते. इंग्रज अधिकारी जेव्हा त्यांच्या खोलीची तपासणी करायला यायचे, तेव्हा ते टिळकांची कागदपत्रे आणि पेन्सिल जप्त करायचे, पण टिळकांनी कधीच आपला धीर सोडला नाही. त्यांनी कर्मयोगाचा सर्वात मोठा संदेश त्याच मंडालेच्या अंधारातून संपूर्ण जगाला दिला की, 'परिस्थिती कशीही असो, आपले कर्तव्य करत राहा, फळाची अपेक्षा करू नका!' जेव्हा सहा वर्षांनी ते हा हजार पानांचा महाग्रंथ घेऊन तुरुंगातून बाहेर आले, तेव्हा संपूर्ण जग त्यांच्या या तपाने अचंबित झाले होते. ज्या तुरुंगाने माणसाचे अस्तित्व संपवायचे ठरवले होते, त्याच तुरुंगातून टिळकांनी आपल्या देशासाठी एक अमर वैचारिक ठेवा बाहेर आणला. याला म्हणतात संकटाच्या छाताडावर पाय रोवून उभे राहणे आणि अंधारातूनही देशाला प्रकाशाची नवी वाट दाखवणे... "

"ब्रिटिश पोलिसांचे हुशार आणि चलाख गुप्तहेर पुण्याच्या शनिवार पेठेतल्या एका मोठ्या सभेमध्ये डोळ्यात तेल घालून प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवून होते, पण त्यांच्याच डोळ्यांदेखत हजारो लोक स्वातंत्र्याचा एक भयंकर मोठा कट रचत होते आणि त्या गोऱ्या पोलिसांना त्याचा साधा संशयही येत नव्हता! मित्रांनो, शंभर वर्षांपूर्वी आपल्या देशाला इंग्रजांच्या गुलामगिरीतून सोडवण्यासाठी लोकमान्य टिळकांनी लावलेला हा एक अत्यंत 'स्मार्ट' आणि मास्टरस्ट्रोक आयडिया होती. तो काळ असा होता की इंग्रजांनी भारतीय लोकांवर कडक निर्बंध लादले होते. लोकांना एकत्र येऊन राजकीय विषयांवर चर्चा करण्याची साधी परवानगी सुद्धा नव्हती. जर चार लोक एकत्र उभे राहिले, तर पोलीस त्यांना पकडून तुरुंगात डांबायचे. टिळकांना समजले की जोपर्यंत आपण या विखुरलेल्या लोकांना एका सूत्रात बांधत नाही, तोपर्यंत क्रांतीची ठिणगी पेटणार नाही. त्यांनी आपल्या संस्कृतीचा आणि धर्माचा अत्यंत हुशारीने वापर करण्याचे ठरवले. त्यांनी विचार केला की, घराघरांमध्ये होणारा गणपती उत्सव जर आपण थेट रस्त्यांवर आणला, तर इंग्रज सरकारला धार्मिक सण असल्यामुळे त्यावर बंदी घालणे अशक्य होईल! आणि मग अठराशे चौऱ्याण्णव साली पुण्याच्या रस्त्यांवर पहिल्यांदा सार्वजनिक गणपती बसले. हा केवळ देवाचा उत्सव नव्हता, तर हे भारतीय एकतेचे सर्वात मोठे हत्यार होते! सभेच्या ठिकाणी गणपतीच्या आरतीच्या आणि भजनाच्या नावाखाली व्याख्याने सुरू झाली, पोवाड्यांच्या माध्यमातून तरुणांच्या मनात स्वातंत्र्याची आग पेटवली गेली. काही मवाळ नेत्यांनी आणि इंग्रज अधिकाऱ्यांनी असा गैरसमज पसरवला की या उत्सवामुळे हिंदू आणि मुसलमानांमध्ये वाद निर्माण होतील. पण लोकमान्यांनी अत्यंत दूरदृष्टीने सांगितले की, 'हा वाद तात्पुरता आहे आणि येत्या काही वर्षांत लोकांचे सर्व गैरसमज दूर होतील. जर आपण ही एकीची संधी आताच साधली नाही, तर आपल्याला पुढे मोठा पश्चात्ताप करावा लागेल!' आणि त्यांचे हे भाकीत शंभर टक्के खरे ठरले. अवघ्या काही वर्षांतच हिंदू-मुस्लिम बांधव एकत्र येऊन गणेशोत्सवाचा आनंद घेऊ लागले. पुण्याच्या रस्त्यांवरून सुरू झालेला हा गणेशोत्सव संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि देशात पसरला. ज्या इंग्रजांना वाटले होते की आपण या भारतीयांना कायमचे गुलामीत ठेवून त्यांच्यात फूट पाडू, त्यांच्याच डोळ्यांसमोर लाखो लोक एकत्र आले. खऱ्या अर्थाने हा जगातील पहिला आणि सर्वात यशस्वी भौतिक सोशल नेटवर्क प्रयोगाचा जन्म होता, ज्याने संपूर्ण देशाला एकत्र आणून स्वातंत्र्याची पहिली मजबूत वीट रचली... "

"शाळेच्या वर्गात कमालीची शांतता पसरलेली होती, शिक्षकांच्या हातातली लांब आणि ताठ छडी हवेत सूं-सूं असा आवाज करत फिरत होती, आणि वर्गाच्या एका कोपऱ्यात उभा असलेला बाळ मात्र आपले डोळे विस्फारून थेट गुरुजींच्या संतापी नजरेला नजर भिडवून उभा होता! ही गोष्ट आहे पुण्याच्या एका छोट्याशा प्राथमिक शाळेतील. दुपारच्या सुट्टीत काही टवाळ मुलांनी वर्गाच्या जमिनीवर शेंगा खाऊन त्यांची टरफले अस्ताव्यस्त फेकून दिली होती. सुट्टीत खेळून जेव्हा शिक्षक वर्गात आले, तेव्हा त्यांना तो कचरा दिसला आणि त्यांचा पारा चढला. त्यांनी ओरडून विचारले, 'हा कचरा कोणी केला? त्याचे नाव सांगा, नाहीतर संपूर्ण वर्गाला छडीचा कडक मार खावा लागेल!' भीतीने सर्व मुले खाली मान घालून थरथर कापत उभी राहिली, कोणातही खरे सांगण्याची हिंमत नव्हती. शेवटी शिक्षकांनी हुकूम दिला की, 'ठीक आहे, जोपर्यंत कचरा साफ होत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक मुलाने आपापल्या बेंचेसजवळ पडलेली टरफले स्वतःच्या हाताने उचलून कचऱ्याच्या डब्यात टाकायची!' सर्व मुले मुकाट्याने कचरा गोळा करू लागली. पण नऊ वर्षांचा आपला बाळ ताठ मानेने आपल्या जागेवरच उभा राहिला. शिक्षकांनी त्याच्याकडे पाहिले आणि रागाने लाल होऊन विचारले, 'बाळ, तू कचरा का गोळा करत नाहीस? तुला शिक्षकांचा हुकूम पाळायचा नाही का?' त्यावर त्या लहान बाळने जे उत्तर दिले, ते ऐकून शिक्षकांच्या हातातली छडी सुद्धा थरथरली असेल! बाळ अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाला, 'गुरुजी, मी शेंगा खाल्ल्या नाहीत, त्यामुळे मी ही टरफले उचलणार नाही! आणि मी न केलेल्या गुन्ह्यासाठी छडीचा मारही खाणार नाही!' शिक्षकांनी संतापाने ओरडून सांगितले, 'जर तू हुकूम पाळणार नाहीस, तर तुला या शाळेतून आत्ताच्या आत्ता हाकलून दिले जाईल!' कोणताही सामान्य मुलगा भीतीने रडला असता, पाया पडला असता किंवा शिक्षकांची माफी मागून कचरा गोळा करू लागला असता. पण हा बाळ पुढे जाऊन संपूर्ण भारताचा 'स्वाभिमान' बनणार होता! त्याने शांतपणे आपले दप्तर पाठीवर अडकवले, शिक्षकांकडे पाहिले आणि अत्यंत शांतपणे सांगितले, 'अन्याय सहन करण्यापेक्षा मी शाळा सोडायला तयार आहे!' आणि तो ताठ मानेने थेट वर्गाच्या बाहेर निघून गेला. मित्रांनो, काय भयंकर करारीपणा होता हा! लहान वयातही स्वतःच्या तत्वासाठी आणि न्यायासाठी संपूर्ण शाळेच्या यंत्रणेला आव्हान देण्याची ही त्यांची वृत्ती थक्क करणारी होती. आज आपण नोकरीमध्ये, धंद्यामध्ये किंवा अगदी मित्रांमध्ये सुद्धा स्वतःचा स्वाभिमान बाजूला ठेवून चुकीच्या गोष्टींशी तडजोड करतो. पण टिळकांचा हा बाणा आपल्याला ओरडून सांगतो की, जर तुम्ही तुमच्या जागेवर शंभर टक्के खरे असाल, तर जगातील कितीही मोठ्या सत्तेसमोर कधीही आपली मान झुकवू नका, हाच स्वाभिमानाचा पहिला धडा आपल्याला बाळच्या गोष्टीतून मिळतो... "

"शांतपणे बसलेली पाच मुले, फर्ग्युसन कॉलेजच्या लायब्ररीतील धुळीने भरलेले बीजगणिताचे जाड कोरे पुस्तक, आणि मघाशीच वर्गाबाहेर जाण्यासाठी घाईघाईने पावले उचलणारे महान गणितज्ञ प्रोफेसर बाळ गंगाधर टिळक! मित्रांनो, हा अंगावर काटा आणणारा ऐतिहासिक प्रसंग आहे एकोणीसशे एकोणनव्वदच्या काळातील. कॉलेजच्या वर्गात टिळकांच्या अफाट गणिताच्या हुशारीवर जळणारे काही विद्यार्थी एकत्र आले होते. त्यांनी लायब्ररीतून शोधून शोधून जगातील सर्वात कठीण बीजगणिताचे पुस्तक काढले आणि त्यातील एक असे भानगडीचे गणित निवडले जे साध्या माणसाला सोडाच, पण मोठ्या शास्त्रज्ञांनाही सोडवता येणार नाही. त्यांचा प्लॅन काय होता? प्रोफेसर टिळक जेव्हा तास संपवून खाली उतरतील, तेव्हा जिना उतरताना त्यांना गाठायचे, ऐन गर्दीत ते कठीण गणित दाखवायचे आणि त्यांची फजिती करायची! ठरल्याप्रमाणे, टिळक पायऱ्यांवरून खाली येत असताना या पाच मुलांनी त्यांना वेढले. ते म्हणाले, 'सर, आम्हाला या अवघड गणिताचे उत्तर काही केल्या मिळेना, तुम्हीच सांगा आता काय करायचे?' त्यांना वाटले होते की प्रोफेसर साहेब आता अडकणार आणि स्वतःची अब्रू वाचवण्यासाठी वेळ मारून नेणार. पण समोर साक्षात बाळ गंगाधर टिळक उभे होते! त्यांनी त्या पुस्तकाकडे फक्त दोन सेकंद एक भेदक नजर टाकली, त्यांच्या चेहऱ्यावर नेहमीसारखाच एक रुबाबदार स्वॅग आला. त्यांनी तिथेच पायऱ्यांवर उभे राहून, हातात खडू किंवा कागद न घेता केवळ मनातल्या मनात ते कठीण समीकरण सोडवले आणि हसत हसत सांगितले, 'अरे वेड्यांनो, यात एवढं गोंधळण्यासारखं काय आहे? अमका अमका नियम म्हणजेच बीजगणिताचा तो सिद्धांत लावा आणि सोडवा!' ते उत्तर ऐकून त्या विद्यार्थ्यांची बुद्धीच गुंग झाली. त्यांना त्यांच्या मूर्खपणाची जाणीव झाली आणि त्यांनी पुन्हा कधीही लोकमान्यांची परीक्षा घेण्याची हिंमत केली नाही. पण टिळकांच्या या गणिताच्या प्रेमाची केवळ हीच एक गोष्ट नव्हती. एकदा त्यांचे थोरले चिरंजीव विश्वनाथराव फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकत असताना, स्वतः प्रिन्सिपॉल परांजपे विलायतेहून शिकून आलेले गणिताचे गाढे अभ्यासक होते. त्यांना वर्गात एक अवघड गणित सुटले नाही, तेव्हा त्यांनी सांगितले की मी उद्या सोडवून आणतो. घरी आल्यावर विश्वनाथरावांनी हे गणित आपल्या वडिलांना म्हणजेच टिळकांना विचारले. टिळकांनी कपाळावर आठीही न आणता, केवळ दोन ते तीन पायऱ्यांमध्ये ते गणित कागदावर अचूक सोडवून दिले! दुसऱ्या दिवशी जेव्हा प्रिन्सिपॉल परांजपे यांनी ते गणित फळ्यावर सोडवून दाखवले, तेव्हा त्यांना स्वतःला तब्बल दहा ते बारा पायऱ्या कराव्या लागल्या होत्या! जेव्हा त्यांना समजले की हे गणित टिळकांनी केवळ तीन पायऱ्यात सोडवले आहे, तेव्हा साक्षात विलायतेहून शिकून आलेले परांजपे साहेब सुद्धा थक्क झाले! आज आपण कठीण प्रसंग आला की चटकन मोबाईल उघडतो किंवा कॅल्क्युलेटरवर अवलंबून राहतो. पण शंभर वर्षांपूर्वी स्वतःच्या बुद्धीला आणि एकाग्रतेला एवढं तीक्ष्ण बनवून संगणकालाही फिकं पाडणारा हा जगातील पहिला गणित सम्राट होता, म्हणूनच ते आपले लाडके लोकमान्य होते... "