Некаторыя словы заўсёды знаходзяцца побач з намі. Мы чуем іх у размовах, сустракаем у кнігах, выкарыстоўваем, амаль не задумваючыся пра іх гісторыю. Іншыя словы паступова адыходзяць убок. Яны застаюцца ў старых слоўніках, у творах класікаў і класікінь, у гаворцы нашых бабуль і дзядуль або жывуць толькі ў пэўным рэгіёне.
Часам такое слова можна нечакана пачуць у вёсцы, у размове з роднымі або падчас звычайнай вандроўкі. Яно нібыта нікуды не знікала – проста чакала, пакуль яго зноў заўважаць.
У новым падкасце «Лоўца Слоўцаў» Жэня і Ўладзік (Уладзіслаў Гарбацкі – сацыялінгвіст, гендарны даследнік) выпраўляюцца на пошукі такіх словаў. Яны збіраюць рэгіянальныя выразы, павяртаюць у актыўную мову падзабытыя словы, размаўляюць пра фемінітывы і назіраюць за тым, як беларуская мова стварае новыя формы.
Але чаму менавіта «лоўца слоўцаў» ці «лоўца слоў»?
Ідэя назвы ўзнікла з вобраза лаўца сноў – традыцыйнага абярэга, звязанага з культурай карэннага народа Аджыбвэ ў Паўночнай Амерыцы.
Асновай лаўца сноў звычайна служыць кола, унутры якога пляцецца сетка. Паводле адной з традыцый, добрыя сны знаходзяць праз яе шлях да чалавека, а цяжкія і трывожныя заблытваюцца ў павуцінні і знікаюць з першымі промнямі сонца. Пер’е, якое часта дадаюць да абярэга, звязваюць з паветрам і рухам сноў.
У адной з легенд распавядаецца пра павучыху, якая клапацілася пра дзяцей свайго народа. Калі людзі разышліся па розных землях і яна ўжо не магла знаходзіцца побач з кожным, яна пачала ткаць ахоўную сетку, каб аберагаць іх падчас сну.
Так лоўца сноў паступова ператварыўся ў лоўца слоў. Бо ў яго сетку трапляюць не сны, а словы, якія маглі згубіцца, застацца незаўважанымі або адысці ў пасіўную мову. Іх важна не толькі знайсці, але і разгледзець, зразумець, захаваць і вярнуць людзям.
Мову лёгка ўявіць вялікім хорам. Кожны голас у ім гучыць па-свойму, але разам яны ствараюць агульную мелодыю. Калі нейкія галасы знікаюць або іх прымушаюць маўчаць, увесь хор становіцца бяднейшым.
Так адбываецца і са словамі. Пад уплывам русіфікацыі, уніфікацыі мовы і іншых гістарычных працэсаў частка беларускай лексікі была выцесненая або змаргіналізаваная. Некаторыя словы перасталі выкарыстоўваць у публічнай прасторы, іншыя захаваліся толькі ў рэгіянальнай гаворцы або сямейнай памяці. Аднак падзабытае слова – яшчэ не страчанае слова.
Яно можа працягваць жыць у старым слоўніку, літаратурным творы або ў маўленні чалавека, які карыстаецца ім штодня і нават не лічыць яго такім рэдкім.
Таму ў гэтым сэнсе словы падобныя яшчэ і да амулетаў. Мы захоўваем іх, але адначасова і яны захоўваюць нас – нашу памяць, адметнасць і сувязь з людзьмі, якія размаўлялі на гэтай мове раней.
Чым больш такіх слоў вяртаецца да нас, тым больш абароненай ад забыцця становіцца сама мова.
Але нават прафесійныя мовазнаўцы не могуць ведаць усіх рэгіянальных слоў і мясцовых асаблівасцей. Не заўсёды ёсць магчымасць паехаць у патрэбную мясцовасць і пачуць жывую гаворку. Таму гэты падкаст задуманы як двухбаковы працэс.
Слухачы і слухачкі могуць дзяліцца сваімі словамі, успамінамі, кантэкстамі і нюансамі. Распавядаць, як размаўляюць у іх горадзе, вёсцы або нават у іх сям’і. Удакладняць значэнні і дапаўняць гісторыі.
Калектыўны розум здольны захаваць значна больш, чым нават самы таленавіты асобны даследчык.
Можа быць, недзе проста зараз у размове гучыць слова, якога няма ў сучасных падручніках і медыя. Але для чалавека, які яго вымаўляе, яно цалкам звычайнае. А вось для ўсіх астатніх яно можа стаць новай сцежкай у вялікім лесе беларускай мовы.
Трэба толькі паспець яго пачуць – і злавіць.
Падкаст зроблены пры падтрымцы Belarus FM ¹ .
Тэкставая версія на нашым сайце: https://belarus.fm/rheme-catcher/gem-01/
Калі вы жадаеце даслаць свае слоўкі, дадаткова да каментароў прапануем наш e-mail для сувязі. Памятайце, што ліст можна выдаліць з папкі «Адпраўленыя».
Наш адрас: [email protected]
¹ Belarus FM – медыйная платформа некамерцыйнай арганізацыі Belarus Freedom Media, VšĮ, зарэгістраванай у Літве.
