Metoklopramid, bulantı-kusmanın kontrolünde yaygın olarak kullanılan, dopamin reseptör antagonisti bir ilaçtır. Kullanımında birçok hususu dikkat etmek gerekirken bu yazıda akatizi ile olan ilişkisine, bu yan etkinin önlenmesi için alınması gereken önlemlere ve kısaca da akatizinin yönetimine yer verilmiştir.  

Metoklopramid ve Etki Mekanizması

Bulantı ve kusma, migren ataklarında,

ameliyat sonrasında, kanser kemoterapisi sırasında, tıbbi olarak açıklanamayan

karın semptomları (“dispepsi”) veya diyabetik gastroparezi gibi durumlarda akut

olarak ortaya çıkabilen şikayetlerdir. 

Çözüm olarak, hem genel uygulamada hem de hastanede anti-emetik ilaçlar

sıklıkla reçete edilmektedir. Bu anti-emetiklerden biri olan metoklopramid

ile birkaç on yıl boyunca geniş tecrübe kazanılmış, bu süre zarfında, genel

olarak etkili ve güvenli olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte, bazen ciddi

psikomotor yan etkilerinin ortaya çıkması, metoklopramidin periferik ve

merkezi olarak etkili bir dopamin antagonisti olması ile ilişkilidir (1).

Metoklopramid, prokinetik, serotonin 5-HT4 reseptör agonisti,

dopamin-2 reseptör antagonisti olarak görev yapan, apomorfinin santral ve

periferik etkilerini inhibe eden ve sıklıkla kullanılan, etkili bir

antiemetiktir (2).

Endikasyonları ve Yan etkileri

Kemoterapi kaynaklı bulantı ve kusmanın profilaksisi, diyabetik gastroperezi, bulantı kusma endikasyonları arasındadır (Tablo 1) ve akut gerilim tipi baş ağrısı, radyasyon tedavisi kaynaklı, gebelik, vertigo bulantı/kusmaları, akut şiddetli migren, hıçkırık gibi birçok endikasyon dışı kullanımı da mevcuttur (2). Etkisi intravenöz verildiğinde 1–3 dakikada, oral verildiğinde 30–60 dakikada ortaya çıkmaktadır. Yarılanma ömrü ise doza bağlı olarak 5-6 saattir.

10 mg’dan daha yüksek metoklopramid dozlarının hızlı IV

uygulamaktan kaçınmak, her endikasyona özgü renal ve maksimum doz

ayarlamalarına dikkat etmek gerekmektedir. Kanada’da, metoklopramid

ürün bilgisi, sisplatin kemoterapisi ile bağlantılı

gecikmiş emezis profilaksisi için kullanılması dışında toplam günlük

metoklopramid dozunu 0,5 mg/kg ile sınırlandırmaktadır (2).

Parkinsonizm, tardif

diskinezi (siyah kutu uyarısı), malign nöroleptik sendrom, akatizi ve akut distonik reaksiyon metoklopramid kullanımına bağlı

en sık görülen ekstrapiramidal yan etkilerdir (2) (3). Ayrıca az sayıda olgu

olsa da okulojirik kriz yan etkisi de vardır (4). Genellikle

normal yetişkin dozunda (30 ila 40 mg / gün) kullanımın ilk 24 ila 48 saat

içinde akut distonik reaksiyonlar olarak görülen ekstrapiramidal semptomlara

neden olabilir (2).

2019 American Geriatrics Society Beers Criteria®  Yaşlılarda Olası Uygunsuz İlaç Kullanım

Kılavuzuna göre; yaşlılarda metoklopramid kullanımı, “Ekstrapiramidal etkilere (Tardif

diskinezi) neden olabilir.  Uzun süre maruz kalmış ve

düşkün yaşlılarda risk daha yüksek olabilir. “Nadir olgular haricinde kullanım süresi 12

haftayı geçmeyen gastroparezi olmadıkça kullanımından kaçınınız“ uyarı ve

önerileri bulunmaktadır (12).

Tablo 1: Metoklopramidin endikasyonları

Metoklopramid, yetişkinlerde aşağıdaki durumlarda endikedir: Cerrahi sonrası bulantı ve kusmanın önlenmesinde, Bulantı ve kusmanın (akut migrenin indüklediği bulantı ve kusma dahil) semptomatik tedavisinde Radyoterapinin indüklediği bulantı ve kusmanın önlenmesinde (13).

Akatizi ve Akatiziye Neden Olan İlaçlar

Akatizi,

eski Yunanca kökenli bir terimdir; oturmama veya oturamama anlamı...