Nòstra lenga es un tresaur

Nòstra lenga es un tresaur

By Ràdio LengadòcHistory
Download on the App Store

Nòstra lenga es un tresaur episodes

  • Episode 44 : Chica

    Vos anam balhar a escotar una cronica de chicas e de micas :

    un chic : un peu, un petit morceau

    un chic, una chica : petit, petite en Narbonnais, Gascogne et et Béarn

    lo chic : ce que les marchands donnent par-dessus

    al cap d'un chic : peu après

    se'n vei chic : on n'en voit point

    Chic de causa : peu de chose ; chic se'n fau : peut s'en faut ; chic a chic : peu à peu ; val-chic : vaurien

    Chicar es lo vèrb que significa babiller, chanter comme la grive, jaser, caqueter coma lo chichi o lo chichiu, l'aucelon ; lo chichi-begut : l'ortolan ; lo chichiri : le pitpit ou l'alouette des buissons ou celle des prés ; la chica-marina, le bruant-fou. La chicada est le ramage de certains oiseaux – si votre ramage se rapporte à votre plumage - le caquet, le babil. La chicariá : le caquet de certains oiseaux, la volière de petits oiseaux, les oiseaux qui font chi en chantant.

    De qué chiques aquí ? Qu'est-ce que tu jabotes ? Aquò chica pas : cela ne rate pas.

    Omonime, lo vèrb chicar : manger ou boire de bon appétit, croquer, mâcher, chiquer. Un chica-tot-pur : un ivrogne.

    Omonime de chicar : donner un chiquenaude, piquer un cheval.

    En Roèrgue, se ditz chiacamèia per una carn marrida.

    Se sètz pas d'acòrdi amb çò que disèm, anessètz pas nos cercar chicana : chicane, tricherie au jeu ; lieu où l'on joue aux boules quand le terrain n'est pas uni ; défaut, vice rédhibitoire d'une bête à vendre ; difficulté, simagrée. Sabèm plan que sètz pas chicanós – Rabelais donnait le nom de chiquanoux aux procureurs, huissiers et sergents ; ni mai chicanaire : chicaneur, tricheur ou habitant de Sérignan en Vaucluse. Non, nos anam pas chicanar : chicaner, tromper au jeu, tricher, contredire, contrarier, préoccuper ; o nos chicanejar per de chicas e de micas !

    3 min
  • Episode 43 : Pichon

    S'escotatzaqueles mots de Frederic Mistral, plan segur qu'avètz pas pichonssentiments, (sentiments bas) e que sètz pas de pichons esperits (depetits esprits).

    Benlèu,sètz la Margaridon qu'a pè petiton o alara fasètz virar vòstraspichòtas mans coma lo molinièr-fornièr de Cucunhan, encara qu'el ade bravas patassas.

    Masaquela Margaridon, quina brava pichona ! Quelle brave fille !

    Mèfi,que me vesi pichon : je me trouve dans un danger imminent. Es pas lomoment de levar lo pichòt det.

    Alaraescota aquela cançoneta pichoneta :

    locosin del pichòt det

    iécantava al pichonet :

    aniremal barri

    Caçaremde garris*

    Quandn'aurai, te'n donarai

    Quandn'auràs, me'n donaràs

    Emalgrat ton saber pichonàs, ton savoir très mince, apren que :

    Unpichòt sac es lèu plen ; pichòt venem, pichòt tornam ; pichòtabèstia pareis totjorn polin** ; lo pichon peis manja jamai lo gròs; al mai pichona es la bèstia, al mai de verin*** a ; qual non prengarda a las pichonas causas, las gròssas li mancan.


    *rat

    **poulain

    ***venin

    3 min
  • Episode 42 : Rafatal

    Dinslo Carnaval, se marida lo rafatal. Se l'òm aviá causit rafatèl orafatum, i auriá pas agut la rima amb Carnaval. Mas de rimalhas derimassejaire, per vos es pas que de rafatalha : du fretin, des chosesau rebut, des restes, des débris, de la ferraille (de gargavalha, deravan), e sètz vos que sètz benlèu de rafatalha (de la racaille,la lie du peuple), montat sus un rafard (un mulet qui a cinq anspassés) ; rafard, est aussi un terme injurieux pour désigner ungarçon de ferme. Un rafard es tanben un rasim pas bon.

    Puslèuque de rafegar (fouiller, fureter, brouiller, déranger), borrolhar,tafurar las pèiras de rafega (les pierres qui se détachent enfeuilles comme l'ardoise dans le Tarn), o de rafetar (râler,tousser), poiriam partir a la caça al rafaud : levraut trois quarts,qui est presque parvenu à la grosseur d’un lièvre, una lèbre ques'aganta jamai mena de rafanhaud (farfadet, diablotin) o derafanhauda (bête noire, être imaginaire). E d'imaginacion ne caliáper vos divertir d'aquesta rafalada de mots !

    2 min
  • Episode 41 : Prestar

    La formiga, nos ditz la faula, es pas prestaira. Prèsta pas d'argentdarrièr la pòrta : prêter de l'argent sans titre et sans témoin.Vos cal pas comptar sus ela per un prestar a pagar jamai : un prêt àne jamais rendre. Prèsta pas la man : prestar la man, c’est donnerun coup de main. Mas li arriba de prestar son nas pertot : mettre sonnez partout. La carabena vesina li ditz : prèsti e rompi pas. Quandse met a taula, demanda a la vesina : prèsta-me lo pan : fais-moipasser le pain.


    Safarda es pas prestadissa : on ne prête pas le linge. Se prèsta pas,vos pòt çaquelà balhar unes reprovèrbis :


    Argent prestat fa ganhar. E son contrari : prestar fa pèrdre. Prestar gastae donar pèrd. Qual prèsta, sovent se crèsta. Qual prèsta sus lo jòc, pissa sul fuòc. Qual prèsta sa bèstia e mena sa femna a lafèsta, a la fin de l'an es cocut e n'a ges de bèstia ; cal pasprestar ni son chaval, ni son fusilh, ni sa femna. A prestar, cosingerman ; a rendre, filh de putan. Qui vòl plan far sos afars, queprèste pas jamai. Aprèp presteson, venon pagueson.


    Perla realizacion d'aquesta cronica, nos ameritariam plan de tocar loprèst dels soldats, la solde.


    L'avèmfata sens prèsta-man, sens rèsta-nom e sens prèsta-morre. Unprèsta-morre, c’est un comparse, un figurant !


    Èrala darrièra cronica de l’annada, doncas vos desiri un bon estiu !

    3 min
  • Episode 40 : Rai

    Episode40 : Rai

    Uèi,nos cal parlar del mot “rai”. Aujourd’hui, il faut que l’onparle du mot “rai”. Avec, d’abord, l’expression “Aquò,rai !”, qui veut dire, c’est pas grave, ça fait rien !

     

    Danscertains cas, rai peut se traduire par certes, à la bonne heure,c’est facile ou encore : c’est bien. Loprovèrbi ditz : De caulet ? rai, mès cal de grais !

     

    Masi a tanben rai qui correspond à rayon, trait de lumière, rais,partie d'une roue. Alrai de la Luna, l'amic Pierròt teniá sa pluma...

     

    Ia tanben rai, rag qui correspond à : jet de liquide, trait, fil del'eau, courant, filet, écoulement

    vindel primièr rai : premier vin qui coule de la cuve ou dutonneau.

    Alrai de la tina : au jet de la cuve ; unrai de mèl : un rayon de miel ;a rai : à flots, impétueusement.

     

    EMistral balha tanben un rai que significa troupeau, multitude :un rai de fedas, un rai de pòrcs, un rai d'òmes. Aun poèta provençal li fa atal plaser de veire córrer sus la còla,sul sèrre (= sur la colline), son rai de cabridons...

    Ese li escapan, aquò rai !

    2 min
  • Episode 39 : Prendre

    Episode 39 : Prendre

    Me sembla plan que prenètz d'una man çò que balhatz de l'autra ; mas sapiètz que çò qu'es bon a prendre es bon a rendre.

    prendre sal, salprene : prendre le sel ; prendre freg : se refroidir ; prendre mal, prendre de mal, prendre truc : prendre mal ; prendre fuòc : prendre feu ; prendre corsa, prendre vam : s'élancer ; prendre la messa : être ordonné prêtre ; prendre l'aiga : recevoir l'eau ; prendre lo bot : prendre le sein pour les nourrissons ; prendre la desbranda : entrer en déroute ; qual bèu tròp, pren : la cigala, l'agaça, la calandra, la linhòla, la machòta, la piula, la piòta, lo rossinhòl ; prendre las parts : prendre parti ; prendre per l'uèlh : séduire ; prendre per fòrça : violer ; prendre a renda : prendre à ferme ; prendre a la tasta : prendre à l'essai ; prendre a prètz-fait : prendre à forfait ; prendre en ira : prendre en haine ; prendre de bon : prendre sérieusement ; prendre d'un ren : prendre feu pour rien ; prendre de sus en sus : écrémer, écumer ; es mòrt fauta de prendre : il est mort d'inanition ; pren ren : il ne mange rien ; es jamai las de prendre : il est toujours prêt à recevoir ; cal prendre las gens coma son e lo temps coma ven ; se l'òm n'i pren garda, se pòt demorar pres coma un fromatge : rester interdit.

    E quand l'Alaric pòrta capèl, pren-te garda, pastorèl !


    (FR) Dans la chronique en occitan “Nòstra lenga es un tresaur”, Roxane nous partage des explications sur des mots occitans, sur la base du dictionnaire provençal-français « Lou Tresor dóu Felibrige », composé par l’écrivain de langue provençale et prix Nobel de littérature Frédéric Mistral. Loin d’être centré sur la variante provençale de l’occitan, cet ouvrage regroupe l’intégralité des langues d’oc sous l’appellation « langue provençale » alors usitée au XIXème siècle. Chroniques écrites par Alan Roch, et animées par Roxane Sourbier (alias Roxitanie, sur Instagram).(ÒC) Dins la cronica en occitan “Nòstra lenga es un tresaur”, Roxane nos parteja d’explicacions sus de mots occitans, sus la basa del diccionari provençal-francés « Lou Tresor dóu Felibrige », compilat per l’escrivan en lenga provençala e laureat del prèmi Nobel de literatura Frédéric Mistral. Luènh d’èsser focalizat unicament sus la varianta provençala de l’occitan, aquela òbra englòba totas las lengas d’òc jol tèrme de « lenga provençala », coma èra alara coneguda al sègle XIX. Cronicas escrichas per Alan Roch, e presentadas per Roxane Sourbier (alias Roxitanie, sus Instagram). 


    3 min
  • Episode 38 : Camp

    Episode 38 : Camp

    Quand se ditz camp, i a d'un costat le camp, l'endroit où on campe que pòt venir camp de batalha, prat batalhièr o lo camp, la pièce de terre.

    Lo camp grand es en Roèrgue lo camp mai espandit d'una bòria.

    L'anhèl de camp popa pas mai sa maire e va pàisser pels prats.

    Lo boièr que laurava lo camp : es estat remplaçat pel menaire de tractor !

    L'amora de camp est le fruit de la ronce bleue.

    Sacar lo camp significa déguerpir.

    A la devinhòla qu'es aquò ? Qu'es aquò ? Camp blanc, semena negre, tres buòus fan qu'una rega, cal respondre : l'escritura.

    Un camp auriòla est un champ recouvert de centaurées du solstice.

    Un camp-mas es un biais de designar un escart (un hameau).

    Lo Frederic Mistral fa una tièra dels toponimes, de noms de luòcs occitans amb camp e nòta : Camp-alausièr, Camp-auriòl, Camp-bon, Camp-cabèu en Vau Clusa: aquò's Camp-Cabèu, ié passa res : es un endreit desèrt ; e encara Camp-claus, Camp-ferren, Camp-fiè, Camp-Figós, Camp-Franc, Camp-Granièr, Camp-Gròs, Camp-long, Camp-Major, Camp-Martin, Camp-Mal, Camp-Mejan, Camp-Nòu, Camp-Peiregós, Camp-Planièr, Camp-Public, Camp-Redond, Camp-Reiau, Camp-Rieu, Camp-Ros, Camp-Saur, Camp-Segrèt, Camp-Tòrt, Camp-vièlh...e dos vèrses de Jansemin per clavar aquesta cronica :

    Anem, campanhards, campanhardas,

    Tustem assemals e pipardas.

    3 min
  • Episode 37 : Cagar

    Esperamplan de pas tròp vos faire cagar amb aquesta croniquetalexicografica. Mas se l'enveja de cagar vos pren, poiretz totjorn :

    -cagar dur : être resserré

    cagar verd : être dans la misère

    cagar al lèit, se cagar dessota : laisser tout aller
    cagar dins sas braias, dins sas calças : avoir peur

    cagar de bleda, cagar meleta : avoir grand'peur
    cagar del pichòt cuol : vivre de peu, se serrer le ventre

    cagar del même cuol : être intimement liés

    cagar de dreit : être roidi par le travail
    cagar a la rega : patauger

    vai cagar a la vinha : va te faire paître


    ieu, caguère tot aquò : je me moquai de tout cela

    te cague : je te méprise
    a cagat dins ma mala, m'a cagat dins la marga : il m'a trompé
    Es son paire tot cagat : c'est son père tout craché

    lo diable l'a cagat, puèi l'a daissat aquí : c'est un mauvaisgarnement

    -ne'n fa tant que pòt, coma lo gos quand caga : c'est un bousilleur


    una mina de cagaire : une mine de constipé


    tenir sas minas coma un cagaire : affecter un grand sérieux


    -es un cagaire : c'est un pleutre


    -a fait una bèla cagada : il a fait une grosse erreur


    -coma craba cagalhetas : se dit en Béarn d'une chose banale et sansvaleur


    Enfins,lo tot es, que fai marrit cagar dins la carrièra, tot lo monde vosvei. Mai caga un buòu que cent dindoletas. Qual manja regde e cagafòrt non age pas paur de la mòrt. Pecaire moriguèt en cagant. Emesfisatz-vos de la cagarèla, quimèra mostruosa !

    3 min
  • Episode 36 : Cach

    Episode 36 : Cach

    Aquí una cronica qu’anatz pagar cash. Probable qu’a la fin cantaretz cachilicacha coma los rossinholets en Gasconha. Vos anam faire tubar lo cachimbau : fumer la pipe qu’aquò devendrà una vertadièra cachavièlha !

    Lo cachin-cachet es lo rasim de las sèrps

    un cacha-amètla vos servirà a dobrir las amètlas, un cacha-nose las noses e un cacha-nosilhon las avelanas.

    Se sètz pegòt (cordonnier), vos serviretz d’un cacha-botin

    De cacha-cachon, d’escondons, a l’amagat, aniretz pescar un cacha-rei, un peis de mar.

    Metretz un cacha-cuol a vòstre caval pel desfilat. Manjaretz un cacha-dent, o dos : un biscuèit a las amètlas. Lo ser de Nadal, pensaretz a Nicolau Sabòli qu’escriguèt : Per Calenda, près dòu fuòc, dins son luòc, chascun pausa cacha-fuòc !

    Per vendémias, vos serviretz d’un truèlh (pressoir) : lo cacha-grapaud. Los tres sòuses qu’auretz ganhat los metretz dins la cacha-malha, la tirelire.

    Auretz cacha-tèsta, pensament, s’escotatz aqueste cacha-messorgas, un messorguièr de primièra, un cacha-pecat, personne dissimulée et flagorneuse.

    Arribats a n’aquel punt, vos devi dire que se pensatz qu’un cachalòt es un peis e non pas un mamifèr de mar, vos ameritariatz plan un cacha-morre

    3 min
  • Episode 35 : Cabra

    Episode 35 : Cabra

    Anem, vos presenti ma cabra qu’a pè e bana, e banilhon e barba al menton !

    La cabra d’aur seriá un tresaur que los Sarrasins amaguèron al pè d’un monument de Provença. A Arle, cresián que la Cabra d’aur passava cada matin dins los primièrs rais del solelh sul puèg de Montmajor. A Laudun, contan que la nuèit de Sant Joan a mièjanuèit un gorg (gouffre) prigond s’entredobrís dins la montanha de Sant Joan justament e que ne sortís supèrba la Cabra d’aur. A Vernègas tanben dins Bocas de Ròse (les Bouches-du-Rhône), tenon una bauma (caverne) de la Cabra d’aur. Los païsans de la Vau-clusa fintan la montanha de la cabra que lor i servís de cadran solar. Quand marca l’ora de dinnar, dison : la cabra beu !

    E se los pichons lengadocians pausan la question « cabra, ont es lo lop ? » es pas a una cabra mas a una manta religiosa.

    E doblidètz pas que, quand los francimands passan du coq à l’âne, nosaus los Occitans, sautam de la cabra al perièr !

    2 min

About Nòstra lenga es un tresaur

From the publisher's feed

Dans la chronique en occitan “Nòstra lenga es un tresaur”, Roxane nous partage des explications sur des mots occitans, sur la base du dictionnaire provençal-français « Lou Tresor dóu Felibrige », composé par l’écrivain de langue provençale et prix Nobel de littérature Frédéric Mistral. Loin d’être centré sur la variante provençale de l’occitan, cet ouvrage regroupe l’intégralité des langues d’oc sous l’appellation « langue provençale » alors usitée au XIXème siècle.