Tüm dünyada ve ülkemizde giderek sıklığı artan ve sivilleri hedef alan terörist saldırılar veya kaza sonucu meydana gelen patlamalar ile yaralanmalar çok farklı şekillerde ve farklı klinikler ile karşımıza gelebilirler. Acil tıp doktorları olarak bu gibi olaylar yaşandığında hastalarla ilk karşılaşan bizleriz ve patlama yaralanmaları sonucu oluşabilecek onlarca farklı klinik duruma hakim olmak zorundayız.

2016 yılında Ankara Kızılay Meydanı'nda yaşanan patlama

Lübnan'da geçtiğimiz ay yaşanan patlamada toplamda yaklaşık 202 ölüm gerçekleşmiş ve yaklaşık 6500 yaralı hastanelere başvurmuş. Bu boyuttaki patlamalarda en önemli konulardan biri de hastaların nasıl ayrıştırılacağı ve nasıl planlama yapılacağı. Afet triyajı ise başka bir yazının konusu.

Bombalı saldırlar ile ilgili daha önce yazılan çok güzel yazılar mevcut. Saldırı durumunda hastanenenin organizasyonu ve olay yerinin organizasyonu detaylı bir şekilde anlatılmış. Bombalı saldırıların önemli bir boyutu olan radyasyon maruziyeti ile ilgili de yazılarımız mevcut.

Patlamalara bağlı yaralanmalar patlama dışında çok nadiren karşılaşabileceğimiz farklı yaralanmalara neden olabilirler. Alışageldiğimiz delici ve künt travma mekanizmaları dışında farklı mekanizmalar da karşımıza çıkabilir. Patlama yaşandığında, patlamadan etkilenen hastaların birçoğunda, birden çok sistemi etkileyen hayatı tehdit edici yaralanmalar görülebilir. Etkilenenler içinde en sık ölüm sebebi ‘blast akciğer’ olarak bilinmektedir. Kapalı alanlarda (binalar, madenler) meydana gelen patlamalarda mortalite ve morbidite artar.​1​

Patlamaya bağlı yaralanma mekanizmaları; bombanın cinsine, patlama yaşanan ortamdaki materyallere, hasta ile patlama merkez noktası arasındaki uzaklığa, koruyucu bariyer kullanımı olup olmamasına bağlı olarak değişiklik gösterir.​1​

Patlamalar yüksek süratli patlamalar ve düşük süratli patlamalar olarak ikiye ayrılır. Yüksek süratli patlamalar ses hızından daha hızlı şok dalgaları​2​ ortaya çıkmasına neden olan patlamalar olarak tanımlanırken düşük süratli patlamalar ses hızı altında kalan patlamalardır. Yüksek süratli patlamalara örnek; TNT, amonyum nitrat, C-4 patlamaları olarak sıralanabilirken düşük süratli patlamalar genelde petrol ile yapılan Molotofkokteyli gibi patlayıcılardır.

Patlayıcı veya yangın çıkarıcı bombalar kendi içlerinde de ikiye ayrılırlar. Belirli bir ülkenin ordusuyla ilişkilendirilebilen, etkileri ve patlama gücü bilinen bombalar ve el yapımı bombalar.

Patlama İle Yaralanma Mekanizmaları

Patlama ile yaralanmar primer, sekonder, tersiyer ve kuaterner yaralanma olarak dört ayrı şekilde ortaya çıkabilir.​3​

Primer yaralanma; patlama sonucu oluşan yüksek basınçlı şok dalgası ile direkt temas ile oluşan yaralanmalardır. Özellikle lümenli organlar üzerinde ciddi yaralanmalar oluşur. Blast akciğer, bağırsak perforasyonları, timpanik membrane rüptürü gibi durumlar sık görülür.

Sekonder yaralanma; patlama sonrası ortaya çıkan uçan maddeler ve şarapneller ile oluşan yaralanmalardır. Penetran ve künt travmalar oluşturarak vücudun tamamını etkileyebilir.

Tersiyer yaralanma; patlama sonucu hastanın fırlatılması ile oluşan travmatik yaralanmalardır. Penetran ve künt travmalar, fraktürler ve travmatik ampütasyonlar görülebilir.