Czy historia prehistorii została opowiedziana głównie z męskiej perspektywy i jak żyła przeciętna kobieta w epoce kamienia? Kim byli łowcy zbieracze oraz jak archeologia zmienia historię?

W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o tym, jak współczesna archeologia i najnowsze badania DNA zmieniają nasze wyobrażenie o kobietach, dawnych społecznościach i codziennym życiu ludzi sprzed tysięcy lat.

Gościnią odcinka jest prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pytamy, dlaczego przez dekady archeologia przedstawiała prehistorię niemal wyłącznie jako świat mężczyzn łowców i biernych kobiet. Kim byli łowcy zbieracze, jak wyglądało życie w epoce kamienia łupanego i dlaczego coraz więcej odkryć podważa klasyczny podział na „mężczyznę łowcę” i „kobietę zbieraczkę”?

Omawiamy najnowsze odkrycia archeologiczne dotyczące kobiet chowanych z bronią myśliwską (słynny pochówek nastolatki z Peru). Analizujemy również tajemnicze figurki, takie jak Wenus z Willendorfu. Czy paleolityczne „wenuski” rzeczywiście były symbolami płodności, czy może pełniły znacznie bardziej złożoną funkcję społeczną i rytualną? Rozmawiamy też o śladach dłoni pozostawionych w miejscach takich jak Jaskinie Rąk (Cuevas de las Manos) i o tym, przez kogo naprawdę została stworzona sztuka prehistoryczna.

To również opowieść o codzienności dawnych ludzi: opiece nad dziećmi, szyciu ubrań, przygotowywaniu żywności i o wiedzy, która pomagała przetrwać. Rozmawiamy o kobietach szamankach, pochówkach interpretowanych jako groby uzdrowicielek oraz o tym, jak wyglądały relacje społeczne w świecie pierwszych wspólnot.

W rozmowie pojawia się też temat troski i opieki w świecie neandertalczyków oraz pytanie o to, jak współczesna nauka, od archeologii mikrośladów po genetykę, zmienia nasze rozumienie przeszłości. Okazuje się, że dawny człowiek był znacznie bardziej złożony, różnorodny i emocjonalny, niż przez lata sądziliśmy.

Czego dowiesz się z odcinka?

1. Dlaczego archeologia przez lata błędnie przedstawiała rolę kobiet w prehistorii.

2. Czy kobiety naprawdę polowały i kim byli łowcy-zbieracze.

3. Jak najnowsze odkrycia archeologiczne i badania DNA zmieniają historię naszych przodków.

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

01:47 - Dlaczego archeologia jest niesprawiedliwa dla kobiet?

03:30 - Wenuski: czym były i dlaczego wciąż są obecne w sztuce?

08:46 - Czym są nieudane próby neotylizacji?

15:55 - Polowania kobiet: jak wyglądały?

23:22 - Czym są modne skręty w nauce?

29:15 - Jak jesteśmy w stanie zbadać częstotliwość porodów z epoki kamienia?

37:55 - Badania DNA a paleolit

Czy Stany Zjednoczone rzeczywiście przeżywają dziś kryzys? A jeśli tak, to czy jest to przede wszystkim problem gospodarczy, czy raczej głęboki kryzys polityczny i społeczny? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Marcin Zaremba rozmawia z Tomaszem Zalewskim, wieloletnim korespondentem „Polityki” z USA i współautorem najnowszego „Pomocnika Historycznego” poświęconego dziejom Stanów Zjednoczonych.

Zastanawiamy się przede wszystkim, skąd wziął się kryzys w Stanach Zjednoczonych. Czy fenomen Donalda Trumpa i to, jak Trump doszedł do władzy, można wyjaśnić polaryzacją w USA?

Rozmawiamy o tym, czym jest współczesny kryzys w Ameryce, dlaczego społeczeństwo USA podzieliło się na dwa wrogie obozy i jak zmieniały się relacje między dwoma głównymi ugrupowaniami. Demokraci i Republikanie są coraz radykalniejsi. Analizujemy źródła współczesnej polaryzacji, rolę nowych mediów, mediów społecznościowych i języka politycznego, który coraz częściej opiera się na emocjach, a nie kompromisie.

W rozmowie także temat, który rozgrzewa Stany Zjednoczone: nielegalni imigranci to sprawa, którą Donald Trump uczynił jedną z najważniejszych w swojej politycznej narracji. Zastanawiamy się, dlaczego kwestie migracyjne stały się tak silnym paliwem dla współczesnego populizmu i jak wpływały na kolejne wybory w USA.

To również opowieść o tym, jak zmieniała się historia demokracji w Stanach Zjednoczonych. Wracamy do sporów politycznych lat 90., kontrowersyjnych wyborów 2000 oraz procesów, które stopniowo podważały zaufanie do instytucji. Dlaczego polityka w USA stała się dziś tak konfliktowa i czy możliwa jest odbudowa społecznego zaufania?

W odcinku nie brakuje także refleksji nad tym, czy amerykański sen jest jeszcze możliwy, dlaczego część obywateli uważa, że został im odebrany, oraz jak frustracja społeczna stała się paliwem dla współczesnego populizmu. To rozmowa o Ameryce, która jest światowym mocarstwem, ale jednocześnie zmaga się z jednym z najpoważniejszych kryzysów wewnętrznych w swojej historii.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Dlaczego Donald Trump nie jest przyczyną, lecz skutkiem kryzysu Ameryki.

2. Skąd wzięła się bezprecedensowa polaryzacja społeczeństwa USA.

3. Jak media społecznościowe zmieniły amerykańską demokrację i politykę.

Kim naprawdę był Marian Turski? Dla jednych legendarnym dziennikarzem „Polityki”, dla innych strażnikiem pamięci o Zagładzie, a dla milionów ludzi na całym świecie autorem słów, które stały się moralnym przesłaniem naszych czasów: „Auschwitz nie spadło z nieba” oraz „Nie bądź obojętny”. Gościem Marcina Zaremby jest Marek Zając, wieloletni dziennikarz „Tygodnika Powszechnego”, sekretarz Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej i autor książki „Nieobojętny. 100 portretów Mariana Turskiego”. To osobista opowieść o człowieku, który przeżył obóz koncentracyjny w Auschwitz, łódzkie getto i marsze śmierci, a mimo to nie utracił wiary w ludzi ani poczucia humoru.

Rozmawiamy o tym, dlaczego przez blisko trzy dekady po wojnie Marian Turski niemal nie mówił o swoich wojennych doświadczeniach i czym był opisany przez Antoniego Kępińskiego syndrom oświęcimski. Zastanawiamy się, dlaczego część ocalałych potrafiła wrócić do życia, podczas gdy wielu innych do końca zmagało się z traumą.

Przywołujemy też niezwykłe wspomnienia o Marianie Turskim: redaktorze, historyku, dyplomacie. Poznajemy kulisy jego działalności w Muzeum Polin, negocjacji dotyczących pamięci o Zagładzie oraz walki o historyczną prawdę dotyczącą liczby ofiar Auschwitz. Rozmawiamy również o tym, czym jest jego słynne 11. przykazanie i przesłanie „nie bądź obojętny”, które stało się jednym z najważniejszych głosów ostrzegających przed obojętnością wobec nienawiści i wykluczenia.

To także opowieść o niezwykłej pamięci, skromności i poczuciu humoru człowieka, który przez niemal siedem dekad współtworzył tygodnik „Polityka” i całe życie poświęcił temu, by Zagłada europejskich Żydów oraz historia Żydów polskich nie zostały zapomniane.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Dlaczego Marian Turski przez kilkadziesiąt lat nie mówił o Auschwitz.

2. Jak narodziło się słynne przesłanie „Nie bądź obojętny”.

3. Dlaczego Marian Turski stał się jednym z największych autorytetów moralnych współczesnej Polski?

Jak wyglądało życie na wsi, gdy o przyszłości często decydowały miejsce urodzenia, płeć i status społeczny? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” naszą gościnią jest Antonina Tosiek, autorka książki „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet”, opartej na autentycznych wspomnieniach kobiet z polskiej wsi, spisywanych od lat 30. aż po koniec XX w.

To nie jest historia jednej bohaterki ani jedna polska wieś lata 50 czy polska wieś lata 70. To wielogłosowa opowieść o kobietach, które próbowały opowiedzieć o swoim życiu własnymi słowami. W ich pamiętnikach wracają marzenia o edukacji, pragnienie samodzielności, ciężka praca i wykluczenie społeczne, ale także poczucie dumy, sprawczości i walka o własne miejsce w świecie.

Rozmawiamy o tym, czym było wiejskie życie widziane z perspektywy kobiet. Dlaczego tak wiele z nich musiało rezygnować ze szkoły? Jak wyglądała codzienność w gospodarstwie, relacje rodzinne, małżeństwa i macierzyństwo? Co oznaczał awans społeczny dla dziewczyny ze wsi i dlaczego dla wielu kobiet edukacja pozostawała niespełnionym marzeniem?

Jednym z najważniejszych tematów rozmowy jest wstyd: związany z pochodzeniem, biedą, brakiem wykształcenia czy niespełnionymi aspiracjami. Antonina Tosiek pokazuje jednak, że pamiętniki nie są wyłącznie opowieścią o cierpieniu. To także świadectwo kobiecej podmiotowości i prób wyrwania się z narzuconych ról.

Rozmawiamy również o tym, jak współcześnie opowiadamy historię polskiej wsi i dlaczego uproszczone wyobrażenia o „chłopkach” często nie mają wiele wspólnego z rzeczywistością. Dzięki tym niezwykłym świadectwom życie na wsi w Polsce przestaje być anonimową historią społeczną, a staje się opowieścią o konkretnych kobietach, ich marzeniach, rozczarowaniach i codziennej walce o godność.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Dlaczego edukacja była dla wielu wiejskich kobiet największym niespełnionym marzeniem?

2. Jak wyglądało życie na polskiej wsi z perspektywy kobiet, a nie podręczników historii?

3. Dlaczego wstyd był jednym z najważniejszych doświadczeń kolejnych pokoleń kobiet ze wsi?

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

03:05 - Wstyd kobiet wiejskich: obecny mimo pokoleń

05:15 - Dlaczego wiejskie kobiety nie bały się pisać intymnych pamiętników?

07:20 - Wstyd przed biedą i marzenie o edukacji kobiet

15:50 - Lata 30. XX w. są niereprezentatywne dla całego pokolenia kobiet

23:42 - Zinternalizowana przemoc kobiet w społecznościach wiejskich

29:20 - Wstyd przed medycyną i kaprys rodzenia w szpitalach

37:05 - Jaką rolę w kulturze wstydu odgrywa Kościół?

43:55 - Wstyd zakochania się w innej kobiecie.

Czy przedwojenna polska rzeczywiście była epoką eleganckich kawiarni, postępu i wielkomiejskiego splendoru? A może obraz II Rzeczpospolitej, który znamy z filmów i seriali, niewiele ma wspólnego z rzeczywistością? W tym odcinku „Polityka o historii” gościem Agnieszki Krzemińskiej jest Kamil Janicki, autor książek „Upadłe damy II Rzeczpospolitej” oraz „Seryjni mordercy II Rzeczpospolitej” i popularny twórca kanału na Youtubie.

Kamil Janicki o historii opowiada w kontekście tego, jaka naprawdę była przedwojenna Polska i dlaczego codzienne życie w II RP często wyglądało zupełnie inaczej niż w zbiorowej pamięci. To opowieść o biedzie, przemocy, nierównościach społecznych i świecie, w którym kobiety płaciły najwyższą cenę za złamanie norm obyczajowych.

W rozmowie pojawiają się głośne sprawy kryminalne, narodziny prasy brukowej oraz historia kobiet, które trafiały na pierwsze strony gazet. Rozmawiamy o tym, dlaczego kobieta morderca budziła znacznie większe emocje niż mężczyzna oskarżony o identyczną zbrodnię. Analizujemy również fenomen pierwszego polskiego "true crime Polska" i to, jak media tworzyły sensacyjne opowieści o zbrodni.

Szczególne miejsce zajmują fabrykantki aniołków, czyli kobiety zajmujące się nielegalną „opieką” nad niemowlętami w czasach, gdy niechciana ciąża mogła oznaczać społeczną katastrofę. To historia, która pokazuje ciemną stronę emancypacji, ubóstwa i braku ochrony socjalnej w II RP.

Rozmawiamy także o tym, jak działał wymiar sprawiedliwości, czym były sądy doraźne i dlaczego niektóre morderstwa w Polsce wywoływały narodową obsesję, podczas gdy inne przechodziły niemal bez echa. To opowieść o zbrodni, hipokryzji i społeczeństwie, które często surowiej oceniało kobiety niż samych sprawców przemocy.

Ten odcinek pokazuje, że historia II Rzeczypospolitej to nie tylko bale, modernizacja i wielka polityka, ale także świat biedy, sensacji i ludzkiej desperacji.

Jak wyglądało życie żydowskich mieszkańców Podhala przed II wojną światową i dlaczego po wojnie nie pozostał po nim niemal żaden ślad? Jak zniknął żydowski Nowy Targ? Dlaczego Zagłada i antysemityzm na Podhalu nie były wcześniej widoczne?

W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” gościnią Marcina Zaremby jest Karolina Panz, laureatka Nagrody Historycznej POLITYKI im. Mariana Turskiego za książkę „Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto. Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu”.

To opowieść o świecie, który przez stulecia współtworzyli Żydzi w Polsce i Polacy. Zaglądamy do historii Nowego Targu, gdzie przed wojną społeczność żydowska stanowiła blisko jedną piątą mieszkańców. Żydzi przed wojną nie żyli tu w odrębnej dzielnicy, mieszkali obok polskich sąsiadów, chodzili do tych samych szkół, uprawiali sport i współtworzyli lokalną kulturę. To dlatego historia tego miasta pozwala lepiej zrozumieć, jak żyli Żydzi w przedwojennej Polsce.

Rozmawiamy o tym, jak wyglądała historia Żydów w Polsce, jak w latach 30. narastał antysemityzm w Polsce oraz jak zmieniały się relacje między sąsiadami. W jednej z opowieści występuje też Włodzimierz Lenin, który przed rewolucją korzystał z pomocy żydowskiego kupca z Nowego Targu.

Centralnym tematem odcinka pozostaje jednak okupacja niemiecka w Polsce i zagłada europejskich Żydów. Dr Karolina Panz objaśnia, jak przebiegało niszczenie żydowskiej społeczności miasta, dlaczego w Nowym Targu nie powstało zamknięte getto i co to oznaczało dla relacji między Polakami a Żydami. To także rozmowa o pamięci, odpowiedzialności i losach ludzi, którzy przez pokolenia współtworzyli codzienność w Nowym Targu, a następnie niemal całkowicie zniknęli z jego krajobrazu.

To poruszająca opowieść o Żydach w Polsce, utraconym świecie i o tym, jak mikrohistoria jednego miasta pozwala lepiej zrozumieć największą tragedię XX wieku.

Partnerem Głównym Nagród Historycznych POLITYKI im. Mariana Turskiego jest ENEA.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Jak wyglądało życie Żydów w Nowym Targu przed II wojną światową?

2. Dlaczego antysemityzm w Polsce narastał jeszcze przed okupacją niemiecką?

3. Jak przebiegała Zagłada żydowskich mieszkańców miasta, w którym nie było getta?

Jak wyglądało życie kobiet na polskich dworach i jaką rolę tak naprawdę odegrały polskie królowe? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o kobietach z dynastii Piastów i Jagiellonów: ich małżeństwach, porodach, wpływach politycznych i miejscu, jakie zajmowały w świecie zdominowanym przez mężczyzn.

Gościniami odcinka są prof. Bożena Czwojdrak oraz dr Agnieszka Pawłowska-Kubik. Świat długo traktował małżeństwo przede wszystkim jako narzędzie polityki dynastycznej. Kobiety wydawano za mąż już jako nastolatki, a podstawowym zadaniem królowych było rodzenie następców tronu i budowanie sojuszy między dynastiami.

W rozmowie pojawiają się postaci takie jak Anna Jagiellonka, Jadwiga Andegaweńska oraz ich mężowie: Władysław Jagiełło czy Stefan Batory. Rozmawiamy o tym, jak wyglądały relacje na dworze, czy żony Władysława Jagiełły były w nim zakochane. To także rozmowa o romansach, nieślubnych dzieciach, seksualności i plotkach na królewskich dworach. Czy Stefan Batory rzeczywiście unikał kobiet? Jaką pozycję miała Bona Sforza i dlaczego relacje między królowymi a ich synowymi były często napięte?

Wyjaśniamy również, jak kobiety korony jagiellońskiej wpływały na politykę i kulturę oraz dlaczego ich rzeczywista historia jest znacznie bardziej skomplikowana niż szkolne wyobrażenia o życiu na dworze. Wreszcie: dlaczego połóg i kolejne ciąże stanowiły jedno z największych zagrożeń dla życia kobiet.

Rozmowa z prof. Czwojdrak i dr Pawłowską-Kubik to opowieść o władzy, macierzyństwie, religii i polityce dynastycznej w czasach, gdy królowe miały ogromne znaczenie dla państwa, ale bardzo ograniczoną kontrolę nad własnym losem.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Jak wyglądało małżeństwo i życie seksualne polskich królowych?

2. Jak wyglądały romanse, plotki i konflikty na królewskich dworach?

3. Jak Anna Jagiellonka, Jadwiga i Bona Sforza wpływały na politykę i władzę?

Dlaczego część młodego pokolenia w Polsce lat 30. zaczęła fascynować się nacjonalizmem, przemocą i wizją państwa etnicznie jednorodnego? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” wyjaśniamy, jak wyglądała radykalizacja polityki w II Rzeczpospolitej i dlaczego polskie uniwersytety stały się jednym z głównych miejsc narodzin nowoczesnego radykalizmu.

Naszą gościnią jest dr Izabela Mrzygłód, laureatka Nagrody Historycznej im. Mariana Turskiego za książkę „Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym”. Punktem wyjścia do rozmowy jest pobicie historyka Marcelego Handelsmana przez studentów związanych z ruchem narodowym na Uniwersytecie Warszawskim w 1934 r. To pokazało, jak bardzo przemoc weszła do życia akademickiego.

Rozmawiamy o tym, czym był i jak działał Obóz Narodowo Radykalny oraz dlaczego ONR polska i Obóz Wielkiej Polski zdobywały wpływy wśród studentów i młodej inteligencji. Analizujemy skutki wojny polsko-bolszewickiej, mówimy o kryzysie demokracji, zamachu majowym i rozczarowaniu młodych Polaków. Dla wielu młodych niepodległa Polska okazała się państwem słabym, podzielonym i niespełniającym ich oczekiwań.

W rozmowie ponadto: antysemityzm, przemoc polityczna i marzenia o nowym narodowym porządku. Dlaczego państwo tolerowało zamieszki na uczelniach? Kim byli młodzi działacze związani z ruchem narodowym i ludowym, dlaczego wtedy rozwijały się prawicowe partie? I dlaczego radykalizm tak silnie przyciągał młodzież z inteligenckich i dobrze sytuowanych rodzin?

To opowieść o tym, jak kryzys demokracji i poczucie rozczarowania polityką mogą stopniowo przesuwać społeczeństwo w stronę radykalnych ideologii i przemocy.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Dlaczego polscy studenci radykalizowali się w latach 30.

2. Jak ONR i ruch narodowy zdobywały wpływy na uczelniach

3. Dlaczego przemoc polityczna stała się częścią życia II RP.

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

02:41 - Pobicie dziekana na Uniwersytecie Warszawskim: przygrywka do przemocy lat 30. XX w.

07:30 - Początki radykalizacji w Polsce i za granicą

14:05 - Żydzi: osoby drugiej kategorii?

20:10 - Umacnianie ONR: z czego się wzięło?

27:30 - Narastanie przemocy na uniwersytetach: na czym polegało rok po roku?

34:35 - Dlaczego państwo nie interweniowało w trakcie zamieszek?

42:11 - Kapitulacja władz uniwersyteckich.

Kim naprawdę byli bogowie greccy i dlaczego greccy herosi byli tak ważni dla mieszkańców starożytnego świata? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Tomasz Mojsik opowiada o tym, czym była mitologia grecka i dlaczego do dziś pozostaje jednym z fundamentów europejskiej kultury.

Rozmawiamy o tym, czym jest mit i dlaczego opowieści o herosach nie były jedynie fantazją, ale sposobem rozumienia świata, który tworzyła starożytna Grecja i jej mieszkańcy. Analizujemy, czym różni się mitologia grecka i rzymska, jak funkcjonowali bogowie mitologii greckiej oraz w co wierzyli Grecy.

Dlaczego herosi musieli być śmiertelni? Kim byli bohaterowie związani z konkretnym greckim polis, a kim byli herosi ogólnogreccy? W rozmowie wspominamy mit o Heraklesie, historię Odyseusza oraz argonautów. Pytamy też o to, dlaczego greckie mity są pełne bohaterów niejednoznacznych, dalekich od ideałów znanych ze szkolnych uproszczeń.

Czym była grecka kultura i dlaczego herosi byli bliżsi ludziom niż sami bogowie? To opowieść o świecie, w którym mity budowały wspólnotę, tłumaczyły rzeczywistość i pomagały Grekom zrozumieć samych siebie.

Nasza rozmowa ukazuje się przy okazji premiery najnowszego wydania Pomocnika Historycznego „Polityki”: „Bogowie i Herosi. Odyseusz i inni bohaterowie rekcje mitologii”. Numer dostępny na stronie: https://sklep.polityka.pl/

Dlaczego tuż po wojnie to Łódź stała się najważniejszym miastem w Polsce? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o niezwykłym czasie, gdy powojenna Łódź przejęła rolę centrum życia intelektualnego i artystycznego. Zrujnowana Warszawa nie była jeszcze gotowa do odbudowy, dlatego przez kilka lat to Łódź funkcjonowała jako jedna z nieformalnych stolic Polski.

Punktem wyjścia jest książka „Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy”. Jej autorka Małgorzata Czyńska przybliża, jak wyglądała historia Łodzi po 1945 r. i dlaczego miasto kojarzone wcześniej głównie jako Łódź przemysłowa stało się przestrzenią intensywnego życia kulturalnego.

Przyjeżdżali tu pisarze, filmowcy i artyści, swoje miejsce znalazły wydawnictwa, redakcje, teatry i uczelnie (powstał Uniwersytet Łódzki czy późniejsza łódzka filmówka). W rozmowie pojawiają się postaci takie jak Aleksander Ford czy Katarzyna Kobro. Staramy się odpowiedzieć na pytanie o to, czym Łódź wtedy była: miejscem chaosu, energii czy ogromnego głodu kultury? To opowieść o krótkim momencie, gdy życie w powojennej Łodzi stało się symbolem odbudowy polskiej kultury i nowego początku po katastrofie wojny.