Polityka o historii

W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Tomasz Bonek, autor książki „Obłęd w Breslau”, odsłania najciemniejsze karty medycyny XX w. Wyjaśniamy, jak pseudonauka i radykalna eugenika w imię postępu przekształciły się w zinstytucjonalizowany aparat zbrodni, jakim dysponowała III Rzesza. Omawiamy powojenny kryzys gospodarczy i zastanawiamy się, jak wyglądało życie w III Rzeszy. Jak to się stało, że natarczywa propaganda i naziści zdołali przekonać społeczeństwo do fizycznej eksterminacji najsłabszych? Jak wyglądała wymuszona prawem sterylizacja medyczna ponad 400 tys. obywateli?

Osią rozmowy jest zbrodnicza akcja T4, czyli masowe mordowanie ludzi (na celowniku były osoby chore psychicznie i niepełnosprawne). Pokazujemy, jak funkcjonowały w tamtym czasie szpitale psychiatryczne w Polsce i na Śląsku (m.in. w Lubiążu), w których personel medyczny przeprowadzał systemowe, ciche eutanazje.

Tłem tych tragicznych wydarzeń jest przedwojenny Breslau, który stanowił główny poligon doświadczalny nazistowskiej antropologii. To tam Egon von Eickstedt prowadził obsesyjne pomiary tysięcy mieszkańców. Odcinek rzuca również zupełnie nowe światło na to, jak wyglądał Wrocław po wojnie. Ujawniamy fakty o niemieckich naukowcach pracujących po 1945 r. dla polskich instytucji. Zacieranie się tych granic dowodzi, że eugenika w Polsce miała swoje niespodziewane, mroczne epizody.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Jak szkoła wychowywała do zbrodni?

2. Jakie były kulisy systemu, w którym środowisko lekarskie czerpało korzyści finansowe z przeprowadzania zabiegów?

3. Jakie były powojenne losy profesora Eickstedta?

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

02:30 - Twórca eugeniki: dlaczego czynnik ekonomiczny miał wpływ na rozwój idei rasowych?

05:47 - Kim był Egon von Eickstedt?

09:45 - Dlaczego idee eugeniki znalazły posłuch w biednym Wrocławiu?

14:48 - Problemy Eickstedta w związku z III Rzeszą

19:58 - Zabiegi sterylizacyjne ludności

25:15 - Goebelsiada: czym była?

30:25 - Pacjenci, którzy znikają ze szpitali psychiatrycznych

36:58 - Jak Egon von Eickstedt odnalazł się po wojnie?

Tomasz Bonek prowadzi czytelników ulicami przedwojennego Wrocławia, śladami zbrodni ukrytych za fasadą nauki. Na podstawie dokumentów i historii ofiar odsłania, jak lekarze, antropolodzy i urzędnicy legitymizowali pseudonauką nazistowski terror, przymusowe sterylizacje i machinę Zagłady.

Książka Tomasza Bonka

W najnowszym odcinku podkastu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska rozmawia z Martą Hożewską, autorką książki „Niedotlenienie. Opowieść o naszych niemieckich babkach”. Przenosimy się na Dolny Śląsk, do powojennego Wałbrzycha, miasta przemysłu, górniczych kominów i niezwykłej mozaiki narodowościowej. Jaka jest historia Śląska, jak przebiegała powojenna odbudowa, czym były Ziemie Odzyskane? II wojna światowa zmieniła granice. Trwały wysiedlenia Niemców oraz masowy napływ nowej ludności.

Wyjaśniamy, kim byli „Niemcy niezbędni”: wykwalifikowani niemieccy górnicy i specjaliści, których po 1945 r. zatrzymano siłą, ponieważ polskie górnictwo i wałbrzyskie kopalnie nie mogły bez nich funkcjonować. Zaglądamy do robotniczej dzielnicy Sobięcin, poznając losy Liny Franke i jej rodziny, śledzimy skomplikowane relacje, jakie tworzyli Niemcy po II wojnie światowej, polscy repatrianci (w tym Kresowiacy z Drohobycza i Lwowa), reemigranci z Francji i Żydzi. To tu przez krótki czas rozkwitała unikalna wielokulturowość, przypominająca wręcz dolnośląski „Nowy Jork”.

Odkrywamy, jak wyglądała codzienność w PRL, jak funkcjonowała mniejszość niemiecka w Polsce (przymusowa zmiana nazwisk, działalność niemieckich szkół w latach 50.). Badamy takie zjawiska jak ukryta tożsamość, mimikra, ukrywane pochodzenie i wieloletnie milczenie pokoleniowe. Dowiadujemy się, jak trauma wojenna, przemiany społeczne i kulturowe w drugiej połowie XX wieku wpłynęły na kolejne pokolenia, które dopiero dzisiaj odkrywają swoje niemieckie korzenie i z nostalgią spoglądają na wałbrzyski krajobraz.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

* Kim byli „Niemcy niezbędni” i dlaczego polskie kopalnie nie mogły bez nich funkcjonować po 1945 roku?

* Jak powojenny Wałbrzych stał się wielokulturowym „Nowym Jorkiem Ziem Odzyskanych”, łączącym Kresowiaków, reemigrantów z Francji, Żydów i Niemców?

* Dlaczego niemieckie korzenie były przez dekady ukrywane w PRL i jak młodsze generacje przełamują pokoleniowe milczenie?

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

02:05 - Książka „Niedotlenienie”

05:24 - Robotniczy Sobięcin i historia rodziny Liny Franke

12:37 - „Niemcy niezbędni” zatrzymani po wojnie

24:09 - Wielojęzyczny Wałbrzych

Dowiedz się więcej o historii na stronie na polityka.pl: https://www.polityka.pl/TygodnikPolityka/historia/

Zapisz się do cotygodniowego newslettera historycznego „Polityki”: https://www.polityka.pl/newslettery/

W najnowszym odcinku podkastu „Polityka o historii” prof. Jacek Tebinka odsłania kulisy największych operacji, jakie przeprowadził polski wywiad w czasie II wojny światowej. Punktem wyjścia jest niezwykłe odkrycie w Puszczy Sandomierskiej: fragment rakiety V2, która przeszła do historii jako cudowna broń Hitlera oraz technologiczna duma III Rzeszy.

Wyjaśniamy krok po kroku, jak przeniesienie prób balistycznych z bazy Peenemünde na poligon Blizna otworzyło drogę dla brawurowych działań polskiego podziemia, na bieżąco rozpracowującego wojska niemieckie w Polsce. Analizujemy najbardziej spektakularne akcje II wojny światowej, w tym wydobycie trzytonowego niewybuchu z bagna przez Armię Krajową przy pomocy stada krów i wołów do zatarcia śladów. Bezcenna zdobycz umożliwiła słynną ewakuację zaawansowanej technologii do Londynu, powszechnie znaną jako akcja „Most III”.

Nasz gość rzuca światło również na tajne działania we Francji, w które zaangażowani byli m.in. Cichociemni, oraz tłumaczy, jak polski wywiad wojskowy ocalił setki istnień przed latającymi bombami V1. Zaglądamy do brytyjskiego Secret Intelligence Service, by poznać komandora Wilfreda Dunderdale’a, oficera łącznikowego, z którym współpracowali nad maszyną Enigma polscy kryptolodzy. James Bond (agent, którego powołał do życia Ian Fleming) wzorował się m.in. na nim. Prawdziwa historia II wojny światowej dowodzi, że wkład Polaków w ostateczne zwycięstwo aliantów był bezcenny.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

* Jak Polacy posiedli tajemnicę rakiet V2?

* Kto był prawdziwym Jamesem Bondem?

* Dlaczego po wojnie zniszczono akta polskiego wywiadu?

Polska szlachta, historia chłopów i dzieje Polski to znacznie więcej niż popkulturowy serial „1670”. W tym odcinku weryfikujemy relacje na linii szlachta–chłopi, tłumaczymy, czym była pańszczyzna w Polsce, i sprawdzamy, czy sformułowanie szlachta nie pracuje miało pokrycie w faktach. Prof. Mateusz Wyżga dekonstruuje podręcznikową wiedzę, pokazując, jak wyglądała od podszewki historia szlachty polskiej oraz historia ludowa Polski. Odrzucamy przerysowany wizerunek, który uosabia Jan Paweł Adamczewski, żeby zobaczyć, jak na co dzień funkcjonowała szlachta w Polsce, szlachta zagrodowa oraz szerzej pojęty stan szlachecki. Zaglądamy za kulisy, tam gdzie toczyło się prawdziwe życie na wsi. Na czym polegała praca na wsi i jak radziła sobie dawna polska wieś bez wielkopańskich folwarków?

Zamiast utrwalać mity, sięgamy do tysięcy aktów sądowych i ksiąg metrykalnych. Zaskakujące przypadki zacierania się granic dowodzą, że Rzeczpospolita Obojga Narodów była areną skomplikowanych, obustronnych zależności. Wyjaśniamy mechanizmy mikromobilności zarobkowej, tzw. Muwersów wędrujących setki kilometrów za chlebem. Tłumaczymy, dlaczego dla mieszkańców wsi system wsparcia od dworu stanowił swego rodzaju ubezpieczenie w czasach klęsk elementarnych i jak chłopi realizowali lokalną politykę poprzez własne samorządy, sądy i wynajmowanych pisarzy.

Sprawdzamy także, jak wyglądała w praktyce kultura sarmacka oraz sarmatyzm. Zderzamy elitarne wyobrażenia, którymi żyli zamożni Sarmaci, z prozą życia uboższej braci herbowej, dla której herb często był jedyną wartością wyróżniającą ich z tłumu. Analizujemy sferę intymności, skomplikowane mezalianse, uwarunkowania honoru chłopskiego oraz sytuacje, w których zamożni kmiecie zasilali finansowo ubożejące dwory w zamian za prestiż społeczny.

Czego dowiesz się z odcinka?

1. Jaki był mit bogatego szlachcica i dlaczego ponad 80% braci herbowej samodzielnie uprawiało rolę?

2. Jaka jest prawda o poddaństwie i jak system prawny chronił interesy wsi?

3. Jak masowe migracje zarobkowe i małżeństwa mieszane kształtowały dawne społeczeństwo?

Tak dziś popularne wyśmiewanie polskiego pokolenia baby boomers zakłamuje obraz PRL-u. W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaręba oraz prof. Marta Kurkowska-Budzan, autorka głośnej książki „Pokolenie, któremu obiecano przyszłość. Historia (nie tylko) wałbrzyska”, stanowczo dekonstruują krzywdzące łatki przypinane boomersom (i dziadersom!).

O czym rozmawiamy? Pokazujemy, jak wyglądał powojenny, bezprecedensowy wyż demograficzny, którego początki przypadały na czas stalinizmu w Polsce. Wyjaśniamy, jak drastyczna bieda na wsi i systemowe niedobory wymuszały na nastolatkach z wielodzietnych rodzin brutalnie szybkie dorastanie.

Analizujemy życie w PRL-u z perspektywy bezlitosnego zderzenia młodzieży z systemem państwowym. Od edukacji w przeludnionych klasach, kiedy to nierzadko brakowało podstawowego wyposażenia i butów, przez masowe ucieczki kilkunastolatków do szkół zawodowych na drugim końcu kraju, po mieszkanie w wieloosobowych internatach oraz wyczekiwany awans społeczny, którego ostatecznym symbolem stała się własna wielka płyta. Historia Wałbrzycha służy w tej fascynującej dyskusji jako uniwersalna soczewka. Widać przez nią strukturalne bolączki tamtych lat, nierówności na rynku pracy (szczególnie dojmujący brak perspektyw zawodowych dla kobiet na rynkach opanowanych przez przemysł ciężki), destrukcyjny alkoholizm oraz surową kontrolę milicji.

Zwieńczeniem tej wyboistej drogi były rozbudzające gigantyczne nadzieje czasy Edwarda Gierka, dające młodym ludziom przestrzeń na realizację pasji. To właśnie te rolniczo-robotnicze masy zasiliły wielkie kopalnie w Polsce i wywołały kluczowe strajki w sierpniu 1980 r. Odcinek zamyka bolesna transformacja ustrojowa w Polsce, która przez szok gospodarczy i zamknięcie zakładów pracy często spychała to rzekomo uprzywilejowane, a w rzeczywistości stracone pokolenie na margines społeczeństwa.


3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:


1. Odkrywamy realia wczesnych lat 60., w których zaledwie trzynastoletnie dzieci masowo opuszczały rodzinne domy, by praktykować rzemiosło z dala od przeludnionych, biednych gospodarstw.

2. Pokazujemy drastyczne warunki sanitarne wczesnych lat powojennych i tłumaczymy, dlaczego betonowe osiedla z bieżącą wodą i łazienkami były dla młodych robotników spełnieniem marzeń.

3. Tłumaczymy mechanizmy robotniczego buntu, niezwykłej solidarności górniczej oraz dramatyczne skutki zamykania wałbrzyskich zakładów pracy na początku lat 90.

Nieznane oblicza II wojny światowej oraz przemilczana przez dekady historia kobiet to główny temat najnowszego odcinka „Polityki o historii”. Dr Joanna Ostrowska, autorka książki „Przemilczane: seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej”, analizuje, jak w praktyce wyglądało życie pod okupacją niemiecką, i dekonstruuje bezwzględne mechanizmy, które rządziły pracą przymusową (także w III Rzeszy). Zmieniamy perspektywę językową - odrzucamy krzywdzące pojęcie „prostytucja” na rzecz faktu historycznego, jakim była seksualna praca przymusowa. Omawiamy ukryte tajemnice II wojny światowej, w tym funkcjonujące systemowo domy publiczne w obozach koncentracyjnych w Polsce. Krok po kroku udowadniamy, że był to odgórnie zorganizowany handel ludźmi, w który bezpośrednio zaangażowany był Wehrmacht oraz SS. Odkrywamy, przez co przechodziły kobiety podczas wojny, na czym polegały brutalne, uliczne selekcje w Warszawie, jak wyglądał pruski system przymusowych badań wenerycznych i dlaczego po 1945 roku na ofiary czekała wyłącznie społeczna stygmatyzacja.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Dlaczego zmiana języka historycznego jest konieczna? Wyjaśniamy, jak termin „seksualna praca przymusowa” demaskuje systemowy przymus III Rzeszy i zdejmuje z ofiar odium.

2. Kto faktycznie korzystał z obozowych domów publicznych? Rozprawiamy się z mitem, że miejsca te służyły wyłącznie niemieckim oficerom, ujawniając prawdziwą, szeroką skalę zjawiska.

3. Jak działał aparat zbrodniczej kontroli? Dowiesz się, jak wyglądały przymusowe rejestracje, transporty z ulic Generalnego Gubernatorstwa i opresyjne, cykliczne badania medyczne kobiet.

Zastanawiałeś/aś się kiedyś, jaką mroczną tajemnicę kryje ulubiony kierunek wakacyjny milionów Europejczyków? W najnowszym odcinku z cyklu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska i Michał Kuźniar (twórca kanału „Mroczne Wieki”, autor książki „Królowie Wysp Kanaryjskich”) brutalnie dekonstruują mity narosłe wokół rdzennych mieszkańców tego regionu. Okazuje się, że prawdziwa historia Wysp Kanaryjskich nie ma nic wspólnego z rajską sielanką, a nazwa archipelagu wcale nie pochodzi od drobnych ptaków.

Rozprawiamy się z legendami o Atlantydzie i tłumaczymy, w jaki sposób Berberowie z Afryki Północnej dotarli na archipelag w pierwszych wiekach naszej ery. Analizujemy absolutny fenomen historyczny: czy to możliwe, że po zasiedleniu nowych ziem Guanczowie bezpowrotnie zapomnieli, jak budować łodzie? Tysiącletnia, hermetyczna izolacja doprowadziła do powstania unikalnych mikrokultur; każda wyspa wytworzyła własny, odrębny dialekt kanaryjski i zupełnie inny system społeczny.

Przyglądamy się skrajnie zróżnicowanym społecznościom: od egalitarnych plemion na mniejszych wyspach, takich jak El Hierro, po surowe, kastowe monarchie uzależnione od hodowli kóz. Omawiamy drastyczne metody kontroli przeludnienia (w tym rzadką poliandrię) i specyficzne techniki mumifikacji zmarłych.

Ostatni akt tej opowieści to bezwzględny, krwawy teatr wojny. To właśnie archipelag (w tym m.in. La Gomera - wyspa) posłużył jako poligon doświadczalny dla hiszpańskich najeźdźców. Wyjaśniamy, jak zdrady, romanse arystokracji i budowa ufortyfikowanych przyczółków stworzyły zbrodniczy system. Zobacz, jak pierwsi konkwistadorzy testowali metody łamania oporu, które kilkadziesiąt lat później ukształtowały właściwy podbój Ameryki przez imperium hiszpańskie.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:

1. Skąd wzięła się nazwa archipelagu?

2. Dlaczego sąsiednie wyspy nie utrzymywały kontaktu?

3. Jak archipelag ukształtował taktykę Hiszpanów?

Dlaczego potężne mocarstwo zniknęło ze starożytnych kronik? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” Agnieszka Krzemińska i dr Dominika Lewandowska, badaczka Starożytnego Bliskiego Wschodu, odkrywają tajemnice imperium, które stworzyli Hetyci. Pretekstem do rozmowy jest polskie wydanie książki Trevora Bryce’a, która rzuca nowe światło na schyłek, jakim charakteryzowała się epoka brązu.

Analizujemy, dlaczego cywilizacje starożytne często ulegały zapomnieniu. Zastanawiamy się, jak to możliwe, że opisująca te tereny „Odyseja” Homera oraz inne greckie źródła całkowicie przemilczały istnienie tego anatolijskiego imperium. Zaglądamy w głąb potężnego dualizmu państwowego, w którym na co dzień używano urzędowego zapisu, jakim było pismo klinowe, podczas gdy monumentalne inskrypcje dla ludu zdobiły anatolijskie hieroglify.

Rozprawiamy się z mitami dotyczącymi pochodzenia dawnych społeczności. Weryfikujemy teorie o tym, skąd przybyły ludy indoeuropejskie, wskazując na widoczne powiązania, jakie wykazują Mykeny (Grecja) z najstarszymi warstwami Troi. Udowadniamy również, dlaczego badane dziś języki indoeuropejskie skrywają w sobie odpowiedź na dawne migracje, a także ostrzegamy przed ślepym zaufaniem do archeogenetyki, z którą dziś często styka się współczesna archeologia.

Omawiamy wielką geopolitykę starożytności, w tym starcie, jakim była słynna bitwa pod Kadesz. Pokazujemy potęgę państwa, które zmusiło Ramzesa II do podpisania pierwszego w dziejach równorzędnego traktatu pokojowego. Wyjaśniamy ostatecznie, w jaki sposób katastrofa klimatyczna, głód i mityczne Ludy Morza doprowadziły do upadku wielkiej sieci wasalnej. Rozwiązujemy zagadkę, dlaczego potężna stolica Hattusa została opuszczona w zorganizowany sposób, a niezwykle bogata historia Anatolii na wieki skryła się pod ziemią, czekając na nowe odkrycia archeologiczne.

Czego dowiesz się z odcinka?

1. Dlaczego Grecy wymazali potężnych sąsiadów z historii?

2. Kto zmusił Egipt do kapitulacji dyplomatycznej?

3. Co doprowadziło do zorganizowanej ewakuacji stolicy?

Dlaczego w kultowej powieści Bolesława Prusa brakuje najważniejszego elementu ówczesnego krajobrazu? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba i prof. Błażej Brzostek sprawdzają, co ukrywa „Lalka” Bolesława Prusa. Okazuje się, że ówczesna Warszawa to potężne miasto garnizonowe, w którym twardy zabór rosyjski i agresywna rusyfikacja dyktowały warunki każdego dnia.

Bezwzględna cenzura w Polsce (i w całym regionie) sprawiła, że klasyka literatury musiała milczeć o obecności dziesiątek tysięcy żołnierzy, dla których bazą była m.in. Cytadela Warszawska. Rozmawiamy o tym, jak wyglądało prawdziwe życie w Warszawie, w które ingerowało potężne imperium rosyjskie. Z jednej strony panował terror generała Hurko, z drugiej miastem zarządzał genialny prezydent Warszawy Sokrat Starynkiewicz, który wbrew logice zaborcy zainicjował niesamowity cywilizacyjny skok miasta.

XIX wiek to czas ogromnych napięć społecznych i demograficznych. Wyjaśniamy, jak życie pod zaborami i wielokulturowość kształtowały przestrzeń, w której zrodziła się nowa, bajecznie bogata plutokracja. Zjawiska takie jak asymilacja Żydów zderzały się z gwałtowną falą uchodźców (Litwaków), których wypędziły pogromy Żydów w głębi Rosji, wybuchające chwilę po tym, jak zrealizowano zamach na cara. Posłuchaj, jak wyglądała prawdziwa Warszawa XIX wieku: wibrująca, pachnąca węglem i pełna kontrastów. Prus musiał o niej milczeć.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, zajrzyj do Pomocnika Historycznego „Polityki”. Numer dostępny na stronie: https://sklep.polityka.pl/

Czego dowiesz się z odcinka?

1. Dlaczego w „Lalce” nie ma rosyjskich żołnierzy?

2. Kto w rzeczywistości zbudował nowoczesną metropolię: Warszawę?

3. Jak formowały się potężne elity finansowe?

Oś czasu:

00:00 - Najciekawsze fragmenty

02:36 - Warszawa, której nie opisał Bolesław Prus

09:00 - Dlaczego Warszawa była miastem szczególnym?

16:40 - Jak polskie społeczeństwo postrzegało Rosjan?

24:45 - Dlaczego Rosjanie do Warszawy przyjeżdżali z niepokojem?

31:33 - Co robiły polskie elity?

40:55 - „Warszawa rosła jak na drożdżach”

Jak wyglądało prawdziwe życie w okupowanej Warszawie, wolne od romantycznego patosu i uniesień? W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba i prof. Małgorzata Mazurek z Uniwersytetu Columbia analizują jedno z najważniejszych świadectw II wojny światowej, czyli „Kronikę lat wojny i okupacji” Ludwika Landaua. To monumentalne dzieło precyzyjnie opisuje codzienne życie w okupowanej Warszawie. Genialny statystyk stworzył bezlitosny, naukowy raport, dokumentując zjawiska takie jak łapanki podczas II wojny światowej, głód oraz codzienność w piekle. Wyjaśniamy, jak działała tajna siatka ankieterska badająca życie w okupowanej Polsce i jak Warszawa wyglądała z perspektywy chłodnych danych ekonomicznych.

Badamy też tragiczne losy Landaua, który musiał uciekać z getta, by ratować życie i swoje dzieło. Warszawa w trakcie wojny była miejscem, w którym ryzykował życie każdego dnia. Tłumaczymy również, dlaczego brutalna cenzura w PRL okaleczyła to dzieło, usuwając fakty na temat paktu Ribbentrop-Mołotow, i z jakiego powodu wybitni kronikarze polscy zginęli niemal w tym samym czasie. To unikalny zapis pokazujący życie pod okupacją w najczystszej postaci.

Czego dowiesz się z odcinka:

1. Jak badano społeczeństwo pod terrorem?

2. Dlaczego statystyk uciekał z getta?

3. Co usunęła powojenna władza?