PrzySłowie

Oba te słowa mają związek z... kolorem białym. "Kandydat" pochodzi od łacińskiego "candidatus", który wziął się od formy "candidus", czyli lśniąco biały, jasny, promienny. Ten z kolei wywodzi się od czasownika "candere", który oznaczał jaśnieć, lśnić, błyszczeć. Słowo "candidatus" oznaczało więc pierwotnie ubrany na biało. W starożytnym Rzymie mężczyźni ubiegający się o urzędy publiczne nosili specjalnie wybielone togi, nazywane "toga candida", które pozwalały wyróżnić się spośród pozostałych obywateli. Z czasem nazwa charakterystycznego stroju zaczęła odnosić się również do osoby, która go nosiła. I tak właśnie powstał "kandydat". Od tego samego przymiotnika, czyli "candidus" pochodzi nazwa rodzaju grzybów "candida", czyli drożdżaków, które mogą wywoływać zakażenie nazywane "kandydozą". Nazwa grzybów wzięła się stąd, że te tworzą one charakterystyczne białe lub kremowe kolonie...

A jednego z możliwych wyjaśnień dostarcza Biblia. W Pierwszym liście do Koryntian święty Paweł pisze "Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, a miłości bym nie miał, stałbym się jako miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący". Chodzi tu oczywiście o słowa, które choćby brzmiały najpiękniej, bez miłości pozostają puste. Z czasem cymbał brzmiący stał się więc symbolem mówienia pozbawionego głębszej treści. I właśnie to skojarzenie mogło sprzyjać powstaniu pogardliwego znaczenia wyrazu "cymbał" jako człowieka pustego, który nie ma nic treściwego, mądrego do powiedzenia. Jest jednak jeszcze inne wyjaśnienie. Samuel Bogumił Linde w swoim słowniku pisze, że cymbał to "głupiec, który nie wie, co powiedzieć, jak cymbały nie dają dźwięku, aż uderzone"... A więc człowieka niemądrego porównywano do instrumentu, który sam z siebie nie wyda żadnego dźwięku. Potrzebuje uderzenia, żeby się odezwać. Podobnie głupiec - zgodnie z tym wyobrażeniem - nie potrafi samodzielnie pomyśleć czy zareagować.

Rzeczownik "szkoła" pochodzi od łacińskiego "schola", które oznaczało między innymi naukę, wykład, lekcję, a także miejsce nauczania. Łacina zapożyczyła ten wyraz z języka greckiego, w którym "scholḗ" oznaczało pierwotnie czas wolny, odpoczynek. W starożytnej Grecji czas wolny nie musiał oznaczać bezczynności. Można go było przeznaczyć na zajęcia intelektualne, rozmowy, rozważania filozoficzne czy zdobywanie wiedzy. Dlatego z czasem greckie "scholḗ" zaczęło oznaczać nie tylko czas wolny, lecz także prowadzone w tym czasie dyskusje i wykłady. Następnie znaczenie rozszerzyło się na grono osób uczestniczących w takich spotkaniach, aż wreszcie zaczęło odnosić się również do samego miejsca nauczania...

"Napytać sobie biedy", czyli ściągnąć na siebie kłopoty lub nieszczęście, najczęściej przez własną nieostrożność czy nierozważne postępowanie. W tym wyrażeniu czasownik "napytać" nie ma jednak związku z zadawaniem pytań. Słowo to jest zapożyczeniem z języków wschodniosłowiańskich, a najprawdopodobniej z języka ukraińskiego, w którym "napyt’tysja" oznaczało najeść się, a w znaczeniu przenośnym - doznać czegoś. W polszczyźnie "napytać" zaczęło oznaczać nie tyle doznawanie czegoś złego, ale sprowadzanie na siebie lub na kogoś czegoś złego, niekorzystnego. Co ciekawe, dawniej można było napytać sobie nie tylko biedy, lecz także kłopotów, choroby, a nawet gniewu...

Wyraz "łajdak" zapożyczyliśmy z języka czeskiego, w którym "lajdák" oznaczał wałkonia, próżniaka, nieroba. Słowo to pochodzi od czasownika "lajdat se", czyli wałęsać się, obijać się. Według etymologów czeska forma powstała z wcześniejszego "landat", a ten wziął się od niemieckiego "Landstreicher", czyli włóczęga. Pierwotnie "łajdak" był więc człowiekiem, który bez celu się wałęsał i unikał pracy, czyli postępował w sposób sprzeczny z przyjętymi zasadami. I stąd właśnie dzisiejsze znaczenie. "Łotr" z kolei trafił do polszczyzny wprost z języka średnio-wysoko-niemieckiego, w którym lot(t)er oznaczał między innymi nicponia, człowieka niecnego, a wcześniej - coś marnego, bezwartościowego, a także luźnego i wiotkiego, co z czasem zaczęto odnosić również do ludzi, którzy nie trzymają się zasad. "Łobuz" jest rdzennie słowiański. Pochodzi od prasłowiańskich form lobuzъ lub lobozъ - chwasty, zielsko. Określenie to z czasem odnosić do ludzi, których zachowanie oceniano negatywnie...

Zarówno polskie "konkretny" jak i angielskie "concrete" wywodzą się z łacińskiego "concrētus", czyli zgęstniały, zakrzepły, stwardniały. Forma ta pochodzi od czasownika "concrēscere", który oznaczał zrastać się, rosnąć razem, gęstnieć, a ten pochodzi od praindoeuropejskiego pierwiastka ker-, czyli rosnąć. Z czasem coś konkretnego, czyli zgęstniałego, zaczęło oznaczać coś rzeczywistego, uchwytnego, wyraźnie określonego, a więc przeciwstawnego abstrakcji. Język angielski zachował również to bardziej materialne znaczenie. Stąd "concrete", czyli beton - materiał, który powstaje przez połączenie kilku składników w jedną, twardą całość.

To już 357. odcinek naszego cyklu, a to liczba wyjątkowa, bo przecież siedziba Trójki mieści się przy Myśliwieckiej 3/5/7. Jakie jest pochodzenie nazwy tej ulicy? W XVIII wieku droga biegnąca w tej okolicy nosiła nazwę "Zdrowa", a później "Zdrowia". Określenia te wiązano z ogrodami, które rozciągały się w tej części Warszawy. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się nazwa, którą znamy dzisiaj. Można by pomyśleć, że nazwa "Myśliwiecka" pochodzi od rzeczownika "myśliwy", zwłaszcza że ulica znajduje się w sąsiedztwie Łazienek Królewskich, których tereny wykorzystywano dawniej do polowań. Jednak nie ma ona bezpośredniego związku z myślistwem. "Myśliwiecka" to dawniej "Myślewicka". A nazwa ta pochodzi od Pałacu Myślewickiego, wzniesionego w XVIII wieku na polecenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pałac swoją nazwę zawdzięcza z kolei dawnej wsi Myślewice, która znajdowała się w tej okolicy...

Słowo "studnia" pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika studъ, czyli zimno, chłód, do którego dodano przyrostek -ьńa. W ten sam sposób od słowa "chłód" utworzono wyraz "chłodnia". "Studnia" to pierwotnie zimne, chłodne miejsce, a następnie zimne źródło; miejsce, skąd wydobywa się woda. Od tej samej prasłowiańskiej formy wziął się czasownik "studzić", a także "wstydzić się". Dawniej "wstydzić się" oznaczało odczuwać chłód, zimno, a następnie to pierwotne znaczenie związane z odczuciem zimna i chłodu przeniesiono na odczuwanie nieprzyjemnego wrażenia wstydu. Studnia pozostawiła też ślad w polskiej frazeologii. Mówimy na przykład o "studni bez dna", gdy coś pochłania pieniądze albo wysiłek, nie przynosząc spodziewanych rezultatów. A gdy kogoś nie spotkało nic dobrego, mimo że w danej sytuacji spodziewał się czegoś przyjemnego, stwierdzamy, że "użył jak pies w studni"...

"Chandra" to stan psychiczny cechujący się brakiem chęci do działania i obojętnością, wywołany brzydką pogodą, zmęczeniem lub stresem. A wyraz ten jest zapożyczeniem z języków wschodniosłowiańskich (ukraińskiego lub rosyjskiego) i najprawdopodobniej wywodzi się ostatecznie z greckiego "hipochondria". Starożytni Grecy wierzyli, że źródłem melancholii mogą być zaburzenia funkcjonowania narządów wewnętrznych, zwłaszcza tych znajdujących się w okolicach podżebrza. Widać to w budowie wyrazu "hipochondria". Greckie hypó znaczyło pod, a chóndros - chrząstka. Z takim myśleniem związane jest także słowo "melancholia". Pochodzi ono od greckich słów mélas, czyli czarny oraz cholḗ, czyli żółć. Melancholia oznaczała więc dosłownie czarną żółć... W starożytnej medycynie panowało przekonanie, że w ludzkim organizmie znajdują się cztery podstawowe płyny, nazywane humorami: krew, śluz, żółta żółć i czarna żółć. Od ich proporcji miały zależeć zarówno zdrowie człowieka, jak i jego usposobienie...

"6 7", "brainrot", "bro", "GOAT", "lowkey", "skibidi" czy "slay" - dla niektórych to zupełnie zwyczajne słowa, dla innych - zbiór niezrozumiałych wyrazów. Wszystkie należą do języka współczesnej młodzieży, który za sprawą plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku znowu cieszy się wyjątkowym zainteresowaniem. My jednak zaglądamy dziś w przeszłość, ponieważ każde wcześniejsze młode pokolenie również miało swój język. W wydanym w 1939 roku opracowaniu Ignacego Schreibera "O gwarze uczniowskiej" znajdziemy choćby "lajerkastę" - czyli samochód, "sikorę" lub "cebulę" - zegarek, czy "grabie", którymi nazywano grzebień. Deszcz był "pompą", a słońce "klarą". Kogoś niezbyt lubianego można było nazwać "żłobem automatycznym". Wywiadówka z kolei bywała określana mianem "święta kija", a to dlatego, że po powrocie rodziców ze szkoły spodziewano się lania. Gdy natomiast coś się ówczesnej młodzieży podobało, padały słowa: "klawo", "morowo" albo po prostu "klasa"...