Studio Schumpeter

Bondskanselier Merz en president Macron sloten een akkoord over de bescherming van de Europese auto-industrie. Frankrijk krijgt strengere regels voor ‘made in Europe’, Duitsland meer ruimte voor verbrandingsmotoren na 2035. Een doorbraak voor de eigen industrie?

Dat bespreek ik met Ron Stoop, Research Fellow Climate and Energy Economics bij het Centre for European Reform in Brussel. Stoop is kritisch, want Europa betaalt volgens hem de diplomatieke prijs van protectionisme, zonder de economische winst te krijgen. Batterijen vallen grotendeels buiten de eisen, waardoor een Europese auto met Chinese batterij gewoon ‘made in Europe’ blijft. De jonge Europese batterij-industrie dreigt zo hetzelfde lot te ondergaan als de zonnepanelenindustrie.

We bespreken waarom Volkswagen en Stellantis deze Duits-Franse deal wel zien zitten, wat China doet en hoe een betere deal eruit zou zien.

Leestips:

1. Vage verklaring vanuit het Élysée: https://www.elysee.fr/en/emmanuel-macron/2026/10/16/joint-franco-german-press-statement-on-the-future-of-the-european-automotive-industry
2. Analyse van de Brusselse denktank Bruegel: https://www.bruegel.org/first-glance/worst-both-worlds-eu-auto-industry-policy
3. Opinie-artikel op de website van EUObserver: https://euobserver.com/243425/europes-new-franco-german-auto-deal-will-protect-combustion-engines-not-european-jobs/

Gas is de dure prijszetter op de stroommarkt, wordt vaak gezegd. Maar klopt dat wel? Paul Giesbertz, regulatory affairs officer bij energiebedrijf TTEP, legt uit wat de merit order is. Een nuttig model om de elektriciteitsmarkt te begrijpen, maar niet altijd een goede voorspeller van de stroomprijs.

Giesbertz laat zien waarom stroom uit wind en zon weliswaar goedkoop is, maar ook steeds minder waard wordt: het kannibalisatie-effect.

Terwijl de winter voor de deur staat, vecht Oekraïne ook dit jaar weer om de energievoorziening overeind te houden. Siward Zomer, voorzitter van Energie Samen, ging er dit voorjaar zelf kijken. Vanwege de kapotgeschoten centrales stappen ziekenhuizen over op zonnepanelen en batterijen. Gemeenten zetten in razend tempo eigen energiegemeenschappen op.

Zomer legt uit waarom een gecentraliseerd energiesysteem in oorlogstijd een groot risico is, en waarom decentrale opwek juist weerbaarder blijkt. Hij vertelt over zijn werk met RePower Ukraine, die hij helpt om energiegemeenschappen op te zetten in Drohobych en Brovary. Wat kan Nederland leren van een land dat in vier jaar oorlogstijd besluiten neemt waar wij decennialang over praten?

Ook: waarom Zomer vindt dat de belangrijkste les uit Oekraïne niet over techniek gaat, maar over eigenaarschap. Wie bezit straks de energievoorziening, en wie kun je in een crisis aansturen om het systeem op orde te brengen? Oekraïne heeft daarin nog een keuze tussen staat, markt en energiegemeenschappen. Nederland koos 25 jaar geleden voor de markt, en loopt volgens Zomer nu tegen de grenzen van dat model aan.

Met het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) zet het kabinet vol in op elektrificatie. Waterstof krijgt een veel bescheidener rol dan een paar jaar geleden. Energie-econoom Machiel Mulder (RUG) vindt dat logisch. Waterstof is een energiedrager, geen energiebron. Het moet dus gemaakt worden, en de elektriciteit die daarvoor nodig is, is nooit gratis.

Mulder ziet alleen een plek voor waterstof waar elektrificatie niet kan, zoals in sommige sectoren van de industrie en de chemie. De import van groene waterstof uit Australië of Canada acht hij vanuit economisch oogpunt weinig zinvol.

Zijn bredere kritiek richt zich op het plan zelf. Met het NPE denkt de overheid het energiesysteem van bovenaf te kunnen inrichten, terwijl niemand weet hoe energiebronnen, technologie en industrie zich gaan ontwikkelen. De overheid zou zich volgens Mulder dan ook vooral bezig moeten houden met het creëren van de juiste voorwaarden, zodat marktpartijen de beste keuzes kunnen maken.

Daarnaast bespreken we de volatiele olieprijs, de aankoop van Borssele door de Staat en het batterijpark van RWE in Moerdijk.

Geïnteresseerd in het boek van Machiel Mulder? Het heet 'Economics of Energy Transition' en is hier te koop.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreken we de State of the European Union die Ursula von der Leyen afgelopen week uitsprak. De voorzitter van de Europese Commissie streeft naar een sterk Europa met een eigen positie in de geopolitieke strijd tussen China en de Verenigde Staten.

Strategisch analist Ron Stoop van HCSS vindt dat Von der Leyen grotendeels de juiste prioriteiten stelt, maar wijst erop dat de uitvoering de zwakke plek is van het Europese beleid. De Critical Raw Materials Act levert vooralsnog weinig resultaten op, terwijl de energietransitie die Europa onafhankelijker moet maken die kritieke grondstoffen keihard nodig heeft. Gaat de aangekondigde Europese grondstoffencoöperatie wel tot resultaten leiden?

Stoop pleit voor een slagvaardiger Europa, dat de macht op het terrein van 'high politics' - economie, buitenland, defensie - verder centraliseert. "Anders heb je gewoon niet de massa om tegenwicht te bieden."

Komt er een bijmengverplichting voor groen gas per 1 januari 2027? Dat wordt "echt een race tegen de klok", zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de NVDE in de Studio Schumpeter-podcast. De behandeling van het wetsvoorstel dat de bijmengverplichting moet regelen werd afgelopen week gepauzeerd. Er zijn bezwaren, met name vanuit de glastuinbouw, tegen het onzekere investeringsperspectief, onder meer door de complexe vergunningverlening.

Ook het rapport "Beheersbare energiekosten voor huishoudens in 2030" komt aan de orde. Dit rapport van CE Delft, in opdracht van onder meer Energie Nederland en de NVDE laat zien dat verduurzamen loont. De energiekosten van een duurzaam en een niet-duurzaam huishouden verschillen maar liefst 3000 euro per jaar.

Verder: de hoge olie- en gasprijzen, de discussie rond RWE en biomassa, en de afvlakkende groei van zonne-energie.

Europa wil zijn industrie beschermen tegen goedkope Chinese import, en tegelijk verduurzamen. Een nieuw WRR-rapport ("Strategisch handelen; Beleid voor een geopolitieke economie") stelt dat dit geen twee aparte opgaven zijn: wie het één zonder het ander doet, lost niets op.

Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie aan de TU Eindhoven, ziet de gevolgen dagelijks in de Nederlandse chemie: fabrieken die in e mottenballen worden gelegd, ketens die afhankelijk blijven van import. Zijn vraag: welke schakels in de industrie zijn strategisch genoeg om gericht te beschermen, en welke niet?

We bespreken het WRR-rapport, de nieuwe lobbygroep van Mario Draghi, het Rapport Wennink, en waarom niets doen eigenlijk geen optie is.

Toezichthouder ACM is onafhankelijk van de politiek. Dat is stevig verankerd in het Europese energierecht. Maar wat gebeurt er als de politiek onvoldoende richting geeft?

Saskia Lavrijssen, hoogleraar Governance van verantwoorde energietransities en decaan van de Faculteit der Managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit, legt uit waar het probleem zit. Het Hof van Justitie bepaalde dat een lidstaat algemene beleidslijnen mag opstellen. Maar waar houden algemene beleidslijnen op en beginnen specifieke aanwijzingen? De jurisprudentie geeft weinig houvast.

In deze aflevering bespreken we dit grijze gebied aan de hand van een aantal voorbeelden. Zoals de gasnettarieven die de komende decennia fors stijgen omdat een steeds kleinere groep de netkosten draagt, het prioriteringskader waarin de ACM zelf bepaalde welke sectoren voorrang krijgen op een vol stroomnet, en de investeringsplannen van netbeheerders die beoordeeld worden door zowel de minister als de ACM.

We denken dat zon en wind weersafhankelijk zijn en steenkool, aardgas en kernenergie niet. Deze zomer bewees het tegendeel. Vele Europese elektriciteitscentrales moesten de afgelopen maanden vanwege koelwaterproblemen terugschakelen of werden volledig stilgelegd.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld de gevolgen met Sanne de Boer, analist energietransitie bij RaboResearch.

De impact is groot. Hongarije riep burgers en bedrijven op om minder stroom te gebruiken. In Roemenië legden twee autofabrikanten tijdelijk de productie stil .

De Boer legt uit waarom gascentrales een ander risico lopen dan kerncentrales, en waarom ook het elektriciteitsnet zelf minder aankan bij hitte.

Conclusie van het gesprek: elke vorm van energieopwekking is uiteindelijk weersafhankelijk. De vraag is niet welke bron dat probleem oplost, maar hoe we een systeem bouwen dat daarmee om kan gaan.

Europa wil met de Critical Raw Materials Act minder afhankelijk worden van China. Twee recente rapporten, van de Europese Investeringsbank en de Europese Rekenkamer, geven weinig reden tot optimisme. Canada steekt jaarlijks anderhalf miljard euro in de zoektocht naar nieuwe grondstoffen, de hele Europese Unie tweehonderd miljoen.

Ron Stoop, strategisch analist bij The Hague Centre for Strategic Studies, legt uit waarom Europa vastloopt in procedures terwijl de Verenigde Staten zich rechtstreeks bij bedrijven inkopen en Japan al jaren bezig is om voorraden aan te leggen. Volgens hem is de vraag niet of Europa China kan verslaan, maar of het genoeg overhoudt om niet chantabel te zijn.

We bespreken ook ander energienieuws van deze week, zoals de rol van zonne-energie tijdens de hittegolven deze zomer. En we praten over de Duitse economie, die vastzit tussen bezuinigingsdrang en Chinese verwevenheid.