Umbras de Sardigna

Sa sigla de su Movimentu Armadu Sardu (Mas), cumparit in Sardigna in sos primos annos Otanta. Benint revendicados mortores e secuestros. Unu grupu chi aiat cumbinadu sas modalidades de s'Anònima cun una retòrica polìtica e terrorìstica. Ancora oe abbarrant irrisortos medas arcanos de sa bera natura sua.

Sa criminalidade sarda, unu tempus ligada a sos secuestros de persona, s'est evòlvida in bandas paramilitares chi faghent assaltos a furgones portavalores e caveau, a s'ispissu signados dae violentos iscontros a fogu. Sos milliones a pustis benint ritziclados in su tràficu de droga, cumpletende sa trasformatzione dae betzos bandidos a modernos narcotraficantes.

Su rapimentu de Fabrizio De André e Dori Ghezzi, secuestrados pro bator meses in su 1979 in Sardigna, at ammustradu a s'Itàlia una parte iscura de s'ìsula ma fintzas sa profunda umanidade de su cantautore chi aiat refudadu de si costituire parte tzivile contra a sos secuestradores suos. De cudda presonia fiat nàschida un'arte galu prus intensa e universale, capatza de bortare su dolore in una pregadoria laica pro totus sos pòpolus postos a una parte: sardos e indianos de America acomunados dae su matessi destinu.

In su 1978 cando s'istade est oramai acabada, in Crabonaxa, mentras fiat in vacàntzia paris a sa famìlia, furant a un'ingenieri de sa Ferrari. No dd’ant a agatare mai. Unu de sos secuestros prus iscuros de s'Anònima sarda.

Su 65 pro chentu de sas tzerachias militares italianas s'agatat in Sardigna. Intre suspetos de incuinamentu ambientale e maladias, sa giustìtzia no at finas a oe reconnotu ligàmenes de causa-efetu. S'Ìsula abbarrat istrinta intre sos postos de traballu generados dae s'indùstria bèllica e sos disastros ecològicos irrisortos.

Su 10 de abrile de su 1991, su traghetu Moby Prince atumbat contra a sa petroliera Agip Abruzzo in su portu de Livorno: morint 140 persones. Unu disacatu caraterizadu dae arcanos mai acraridos, depistàgios e una "nèbida" subra de sa veridade. A pustis de medas annos, cummissiones parlamentares de inchiesta negant sas càusas ufitziales ipotizende ruolos iscuros de naes militarizadas e tràficos de armas.

In su 1992 sa giòvana politziota sarda Emanuela Loi, trasferida a Palermu, morit in s'istrage de bia D'Amelio in su tentativu de amparare su giùighe Paolo Borsellino. Ancora oe, sa memòria sua est mentovada comente a sìmbulu de coràgiu e deditzione, mentras su Paisu sighit a chircare sa veridade subra de unu de sos atentados prus iscuros de s'istòria republicana.

In su 2018 una pipia rom de binti meses benit ochida e su corpus suo fatu iscumpàrrere. Sa mamma e su babbu benint cundennados a binti annos de presone.

S'istòria de Francesca Deidda, iscumparsa in su mese de maju 2024 in Santu Sperau, e  agatada sena vida. Su maridu Igor Sollai benit cundennadu a s'ergàstulu

S'istòria de Francesco Serra, furadu a pipiu in Talana in su 1928 e bèndidu in su desertu lìbicu. Fiat crèschidu sena identidade finas a cando agatat sa famìlia sua de orìgine in Sardigna, belle baranta annos a pustis. A traessu de fatos drammàticos, sa Segunda Gherra Mundiale e s’arribbu a Sitzìlia, sa gana de chircare sas orìgines pròpias at permìtidu in fines a s'òmine de agatare s’identidade sua.