Arrincamos a segunda temporada de 'A ferida aberta no 36' coa vista posta en Vigo. O enfrontamento armado comezou alí tras a lectura do bando de guerra na Porta do Sol o 20 de xullo do 1936. O capitán Carreró deu orde de disparar e o resultado foi unha vintena de mortos, dúcias de feridos e outros tantos encarcerados. Despois viría a resistencia épica de Lavadores e, tras dela, as represalias.

Transitaremos por estes escenarios coa axuda do historiador Xoan Carlos Abad Gallego, do Instituto de Estudos Vigueses; do documentalista Xan Leira, neto de Flora de Dios e Agustín Leira, presos tralos golpe do 36; e de Xavier Moreda, presidente da Asociación MVX de Vigo e neto, bisneto, sobriño e curmán de represaliados.

Falaremos tamén da traxedia do Bou Eva, que lle custou a vida a oito homes e unha muller no 1937, e farémolo co historiador Xesús Santos e de Sonia Fontán, neta e sobriña neta de dous dos falecidos.

Pero ademais, regresaremos a San Simón con Flako Estévez protagonista da longametraxe 'San Simón' de Miguel Ángel Delgado, e percorreremos os mundos de Otero Pedrayo a través da secretaria da Fundación, Patricia Arias Chachero.

No capítulo de hoxe propoñémosvos viaxar ao corazón indutrial de Galicia dos anos 70; a aquel ano 1972 no que a clase obreira galega puxo contra as cordas un réxime que comezabn a esmorecer.

Milleiros de traballadores participaron nas protestas que paralizaron Ferrol e Vigo e que se saldaron con dous traballadores mortos, dúcias de feridos e centos de despedidos e de detidos, moitos deles encarcerados. Tras delas, virían as protestas estudantís de Compostela destadas tras o asasinato a mans da policía franquista do estudante Chema Fuentes.

Rememoramos o ocorrido con Víctor Santidrián, da Fundación 10 de marzo, con Alfonso Tellado, Fina Varela, Suso Chaves e Telmo Varela, represaliados, e con Manuel Mera, fundador de ERGA.

Grazas aos seis e tamén a Manuel Reboiras e Pichi Varela, por axudarme a tecer a rede que fai posible este traballo.

Coincidindo cos cincuenta anos da morte de Franco e o 47 aniversario da Constitución Española analizamos o camiño andado nos tribunais de xustiza para axustar contas coa ditadura. Como o regreso a Compostela das estatuas do Pórtico da Gloria espoliadas hai 70 anos, a anulación en Ferrol das primeiras sentenzas condenatorias ditadas por tribunais franquistas ou a citación ante a xustiza do exministro Martín Villa en relación co primeiro crime cometido durante a transición. Pasos cativos pero firmes para conseguir a verdade, xustiza e reparación reclamada polas vítimas.

No capítulo 25 de 'A ferida aberta no 36' conversamos con Carmen Mendiguchía, Pepe Varela e Llum Quiñonero, de Ceaqua, sobre a represión sufrida por Miguel Mendiguchía Real, José Varela Cachaza e Teófilo del Valle; analizamos o alcance da represión franquista en Galicia co decano da Facultade de Xeografía e Historia de Santiago, Antonio Míguez Macho; e os momentos máis delicados polos que atravesou o réxime coa axuda do catedrático de Historia Contemporánea da USC, Emilio Grandío, coautor de 'La España Espiada'.

Ademais, co gallo do Ano Castelao, falamos con Luis Martínez-Risco da relación entre Vicente Risco e o intelectual de Rianxo aproveitando a exposición "Vicente Risco e Daniel Castelao. Galiza como proxecto vital" aberta en Allariz.

Neste 25N analizamos as violencia exercida polos fascistas contra as mulleres tralo golpe do 36 e poñemos o foco nunha realidade: a das nenas e mulleres recluidas nos centros do Padroado de Protección á Muller, unha institución franquista creada no 1941 para encarreirar as mulleres que non encaixaban coa moral católica do réxime e que estivo operativa ata ben entrada a democracia, ata o ano 1985.

Analizamos esta realidade coa investigadora Belén López Cillero e achegámosvos as experiencia de dúas vítimas do padroado: Loli Benito e Paca Blanco.

Pero ademais, coñeceremos a historia de Eva García de la Torre, recoñecida polo Goberno como a primeira vítima do Padroado., a través do relato da súa viúva, Silvia Fernández.

Pero ademais, neste 25N analizaremos con Antonio Caeiro o seu último documental: "Lola", que recrea a historia de Dolores Rodal; unha veciña de Cangas que padeceu de preto a morte, o cárcere e o exilio dos seus seres queridos.

Cando se cumpren cincuenta anos da morte na súa cama do ditador, botamos a vista atrás e facemos un percorrido polos case corenta anos de ditadura que esmagaron a legalidade republicana e, con ela, os dereitos, as liberdades e a democracia. Acompáñannos nesta viaxe familiares das vítimas, os expertos e as asociacións memorialistas. E arrincamos travesia da man de tres homes que viviron en primeira persoa as protestas obreiras do 72: Alfonso Tellado, Xesús Chaves e Telmo Varela. E ti, onde estabas aquel 20 de novembro do 75?.

Malia o avance franquista, o espírito de loita mantívose durante a guerra e a ditadura. Un exemplo foi Ferrol , unha cidade que vén de ser declarada Lugar de Memoria. Neste capitulo poñemos o foco neste recoñecemento pero tamén nos opositores ao réxime e, en concreto, nos guerrilleiros. Concidindo coa homenaxe que lles brindou o Congreso recuperamos as historias do dirixente comunista José Gómez Gayoso, executado hai 77 anos, e a dos loitadores José Galán e Manuel Ramiro Souto, abatidos a tiros en Visantoña en xuño do 1952. Este verán os seus familiares recuperaron os seus corpos. Pero ademais repasaremos a traxectoria vital da pintora Maruxa Mallo, que acaba de ser recoñecida como vítima da Guerra Civil e a Ditadura.

Vaia por diante o noso agradecemento a:

- Manuel Fernández Pita, presidente da Asocación Memoria Democrática de Ferrol

- Carlos Portomeñe, biógrafo de José Gómez Gayoso.

- Carmen García-Rodeja, portavoz da ARMH da Coruña

- Teresa Ramiro e Alberto Gómez, familiares de Manuel Ramiro e José Galán.

- Patricia Molins, comisaria da exposición sobre Maruxa Mallo do Museo Reina Sofía de Madrid

Este capítulo discorre no 1975, o anoda morte do ditador. Apenas dous meses antes de morrer na súa cama, Franco condena a morte a cinco militantes antifascistas, dous de ETA e tres dos FRAP, entre os que se atopan dous galegos: Xosé Luis Sánchez-Bravo Solla e Xosé Humberto Baena. Os dous son fusilados en Madrid o 27 de setembro, seis semanas despois do asasinato a tiros do líder sindical e político Moncho Reboiras.

Repasarémos a traxectoria vital dos tres e tamén as súas últimas horas con vida e farémolo coa axuda dos seus familiares máis cercanos: Victoria e Flor, irmás de Sánchez-Bravo e Baena; e Manuel Reboiras irmán de Moncho Reboiras. A estas engadimos unha voz máis: a do intelectual, escritor e activista político Xosé Luis Méndez Ferrín, moi próximos aos asasinados e encarcerado nos últimos anos do franquismo.

O vindeiro 4 de novembro o Goberno incoará o expediente para declarar Ferrol como Cidade de Memoria Democrática. Recoñece así a loita que a urbe realizou en favor das liberdades e a democracia no último século. No capítulo 20 de 'A ferida aberta no 36' analizaremos os fitos, lugares e persoas que fan a Ferrol merecente deste recoñecemento e percorreremos outros enclaves de Galicia que tamén queren ser recoñecidos como lugares de memoria como Celanova, Ourense, A Coruña ou Lugo. Pero ademais repasaremola traxectoria vital e profesional dun dos pais do galeguismo: o intelectual Alexandre Boveda.

Vaia por diante o noso agradecemento a todos cantos interveñen neste capítulo:

- Xosé Manuel Suárez, historiador; especialista na represión en Ferrolterra.

- Hixinio Araúxo, secretario do comité da memoria histórica de Celanova

- Carlos Lozano, presidente da Asociación de Amigos do Campo de Aragón, de Ourense.

- Carlos Babío, presidente da CRMH da Coruña.

- Emilio Grandío, catedrático de historia contemporánea e membro do Instituto Cornide da Coruña.

- Amalia e Valentín García Bóveda, filla e neto de Alexandre Bóveda.

O pintor Francisco Miguel descansa xa na Coruña. Ata alí foi trasladdo o pasado 29 de setembro, 89 anos despois do seu asasinato, en Bértoa, en Carballo, a mans dos fascistas,

Os restos do artista, que permaneceron durante décadas nunha fosa comun, foron exhumados pola ARMH hai dous anos e conducidos ata o cemiterio de Santo Amaro.

Alí o pintor reencontrase con aquel mar que tanto amaba e que divisba desde a súa Casa da Felicidade de Santa Cruz onde foi medrando como artista a caron da súa compañeira Syra Alonso…

No capítulo 19 de 'A ferida aberta no 36' contámosvos como foi a homenaxe que A Coruña rendeu a Francisco Miguel e repasamos a súa traxectora vital e artistica con Miguel Anxo Fernán-Vello, Carme Vidal, Serxio Castro e Carlos López Bernárdez.

Coa colaboración de Fernán Macornic na locución.

Arrinca o proceso para declarar as Illas de San Simón e San Antón como lugar de memoria. O Goberno recolleu a luva lanzada polas asociacións memorialistas e incoa o expediente que deberá dotar de especial protección a este enclave no que estiveron encerrados uns 6.000 presos entre os anos 1936 e 1943 en condicións durísimas e sometidos a todo tipo de malos tratos e humillacións. Polo menos medio millar non conseguiron sobrevivir.

Neste capítulo analizamos os retos que se abren ante a declaración deste espazo como lugar de memoria con Matías Rodríguez da Torre, de Iniciativa Galega pola Memoria; Anxo Lorenzo, director xeral de Cultura da Xunta e Digna Rivas, alcaldesa de Redondela.

Repasaremos as historias persoais dalgúns dos presos que estiveron recluídos en San Simón. Entre eles Eduardo Otero Molas, pai de Enriqueta Otero "Queta Molas", presidenta da ARMH de Marín, e galardoada co premio Galiza Martín 2025.

Ademais, reconstruiremos o ocorrido no interior de San Simón coa axuda do investigador e documentalista Antonio Caeiro e o cineasta Miguel Ángel Delgado, director do filme 'San Simón'.

Co gallo do Ano Castelao, achegámonos á Coruña con Manel Craneo, director de Viñetas desde o Atlántico, nesta edición dedicada a Castelao.