Αινίγματα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, με τον καθηγητή Γιώργο Μαυρογορδάτο

Μέχρι το 480, οι Αθηναίοι πολεμούσαν στη στεριά ως οπλίτες και είχαν ελάχιστο ναυτικό. Όμως για τον πόλεμο εναντίον των Αιγινητών απέκτησαν στόλο 200 τριήρεων. Χάρη σ’ αυτόν κατόρθωσαν την κοσμοϊστορική νίκη στη Σαλαμίνα το 480, που μεταμόρφωσε μονομιάς την Αθηναϊκή Δημοκρατία σε μεγάλη ναυτική δύναμη και μετατόπισε το πολιτικό κέντρο βάρους από τους οπλίτες στους κωπηλάτες, δηλαδή κατεξοχήν στους θήτες, που μέχρι τότε δεν έπαιζαν κανένα ρόλο στον πόλεμο.  

Στην Αθήνα, η μετάβαση από τη μοναρχία στην ολιγαρχία και από την ολιγαρχία στη δημοκρατία καθρεφτίζεται στην ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων, που είναι ενιαία για τον στρατό και το ναυτικό. Από τον βασιλέα περνάμε τον 7ο αιώνα στον πολέμαρχο και από τον πολέμαρχο στους δέκα στρατηγούς, που θεσπίζει ο Κλεισθένης από το 501. Αντίθετα με όλα τα άλλα αξιώματα, οι στρατηγοί δεν κληρώνονται, αλλά εκλέγονται, και μάλιστα χωρίς όριο επανεκλογής.

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν περιλάμβανε μόνο τη συνέλευση των πολιτών – τη λεγόμενη Εκκλησία του Δήμου – αλλά και άλλους θεσμούς, με πιο νευραλγικούς τη Βουλή και τους στρατηγούς. Ήσαν δύο θεσμοί αντιπροσωπευτικής και όχι άμεσης δημοκρατίας – με εκλογή οι στρατηγοί, με κλήρωση η Βουλή. Αυτή προέκυψε από τη διαίρεση της Αττικής σε 10 τεχνητές «φυλές» και 139 δήμους. Οι 50 βουλευτές κάθε φυλής αποτελούσαν ουσιαστικά την κυβέρνηση για ένα δέκατο του έτους

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία παραμένει η σπουδαιότερη ιστορική εμπειρία άμεσης δημοκρατίας αν συνδυάσουμε δύο στοιχεία: τη διάρκεια και την ισχύ της ως κράτους.  Επηρεασμένοι από την πληθώρα των πηγών και τη ζωντάνια των περιγραφών, πολλοί νομίζουν ότι γνωρίζουμε τα πάντα για την καθημερινή λειτουργία της. Ωστόσο, οι πληροφορίες που διαθέτουμε είναι αποσπασματικές. Ορισμένες όψεις φαίνονται αινιγματικές. Εξάλλου, απαιτούν κριτική επανεξέταση πολλές κοινότοπες παραδοχές και ερμηνείες, διαστρεβλώσεις, αλλά και εξιδανικεύσεις.