En nia magazino, temas pri la eksterordinara historio de la meĥanismo de Antikitero, antikva analoga komputilo, kiu tute ŝanĝis nian komprenon pri la teknologio de la antikva mondo.

Nia rakonto komenciĝas ne en biblioteko aŭ laboratorio, sed en la profundaj, bluaj akvoj de la Egea Maro dum la printempo de la jaro mil naŭ cent. Grupo de grekaj spongistoj, gvidataj de kapitano Dimitrios Kontos, troviĝis en la mezo de potenca ŝtormo. Por savi sin, ili serĉis rifuĝon ĉe la malgranda, kruta insulo Antikitero. Kiam la vetero iom trankviliĝis, ili decidis esplori la marfundon, esperante trovi spongojn. Anstataŭ spongoj, unu el la plonĝistoj, Elias Stadiatis, trovis ion, kio similis al hantata tombejo de gigantoj. Kvardek du metrojn sub la surfaco kuŝis la restaĵoj de masiva romia kargoŝipo, kiu dronis en la unua jarcento antaŭ nia erao. Inter la koto kaj la sablo estis disĵetitaj marmoraj statuoj, bronzaj figuroj, potoj, juvelaĵoj kaj sennombraj aliaj trezoroj de la klasika mondo. Dum la sekva jaro, per grandegaj klopodoj kaj sub danĝeraj kondiĉoj, la plonĝistoj sukcesis eltiri tiujn objektojn. Inter la grandiozaj artaĵoj troviĝis peza, verda, korodinta amaso el bronzo kaj ligno. Komence, neniu grave atentis ĝin. Ĝi aspektis kiel ordinara ŝtono aŭ eble senvalora metalpeco kovrita de maraj krustoj. La artefakto estis transportita al la Nacia Arkeologia Muzeo en Ateno kune kun la famaj statuoj. Pasis du jaroj, antaŭ ol iu rimarkis, ke la objekto estas io tute speciala. En majo de la jaro mil naŭ cent du, la arkeologo Valerios Stais ekzamenis la restaĵojn kaj rimarkis ion neeblan: precize tranĉitan dentoradon el bronzo, kiu elstaris el la korodinta maso. Tio estis la unua fojo, kiam la scienca mondo vidis meĥanikan ilon el la antikva epoko kun tia nivelo de komplekseco. Stais komprenis, ke tio ne estas statuo aŭ ujo, sed meĥanismo. Tamen, la tiama teknologio ne permesis rigardi internen sen detrui la objekton. Dum jardekoj, la meĥanismo de Antikitero restis silenta enigmo en la muzeaj keloj, defiante la historiistojn, kiuj kredis, ke la antikvaj grekoj ne posedis la inĝenierarton necesan por krei precizajn horloĝmeĥanismojn. La ideo, ke tia aparato povus ekzisti antaŭ du mil jaroj, estis tiel fremda, ke multaj kredis, ke ĝi devas esti mezepoka objekto, kiu hazarde falis sur la antikvan vrakaĵon.

La veran teknologian revolucion en la studado de la objekto komencis Derek de Solla Price, brita historiisto pri scienco en la mil naŭ cent kvindekaj jaroj. Price estis fascinita de la fragmentoj kaj pasigis dudek jarojn analizante ilin. Li estis la unua, kiu uzis ikso-radiojn por provi vidi tra la densa tavolo de korodo. Per tiuj fruaj kaj iom neklaraj bildoj, li malkovris, ke la interno de la aparato estas plena de kompleksaj, interligitaj dentoradoj. En la jaro mil naŭ cent sepdek kvar, li publikigis sian monumentan studon titolitan Dentoradoj de la Grekoj. En ĝi, li konkludis, ke la meĥanismo de Antikitero estas fakte analoga komputilo. Lia laboro estis skandala por multaj, ĉar ĝi sugestis, ke la teknologia historio de la homaro ne estas simpla linio supren, sed ke grandaj scioj estis perditaj dum pli ol mil jaroj. La esplorado atingis tute novan nivelon en la dudek unua jarcento. En la jaro du mil kvin, internacia teamo de sciencistoj formis la Esplorprojekton de la Meĥanismo de Antikitero. Ili alportis al Ateno ok tunojn da altteknologia ekipaĵo, inkluzive de mikro-fokusa komputila tomografio, kio estas speco de tre potenca ce to skanilo. Ĉi tiu teknologio permesis al la esploristoj krei detalajn tri de modelojn de ĉiu dentorado, eĉ tiujn kaŝitajn profunde en la koro de la artefakto. Kion ili trovis, estis mirige. Ili malkovris ne nur tridek sep individuajn dentoradojn, sed ankaŭ milojn da etaj literoj gravuritaj sur la surfaco de la bronzaj platoj. Ĉi tiuj literoj estis speco de instrukciaro aŭ gvidlibro pri kiel uzi la aparaton. La teamo sukcesis legi tekstojn, kiuj estis nevideblaj dum du mil jaroj, klarigante la astronomiajn ciklojn, kiujn la maŝino povis kalkuli. Per la uzo de moderna matematiko kaj cifereca modelado, la sciencistoj povis rekonstrui la tutan sistemon. Ili trovis, ke la aparato estis loĝigita en ligna kesto proksimume tiel granda kiel ŝuskatolo. Sur la antaŭa flanko estis granda disko, kiu montris la pozicion de la Suno kaj la Luno en la zodiako, kaj eĉ montris la lunajn fazojn per malgranda, turniĝanta globo. Sed la plej kompleksa parto troviĝis sur la malantaŭa flanko de la kesto, kie troviĝis du grandaj spiralformaj skaloj.

Kion precize faris ĉi tiu antikva komputilo? Ĝiaj funkcioj estis tiel precizaj, ke ili ŝajnas modernaj. Unu el la skaloj spuris la Metonan ciklon. Tio estas periodo de dek naŭ jaroj, kiu egalas al precize du cent tridek kvin lunaj monatoj. Ĉi tiu ciklo estis esenca por harmoniigi la lunan kalendaron kun la suna jaro, kio estis decida por plani religiajn festojn kaj agrikulturajn laborojn. Eĉ pli imprese, la meĥanismo kalkulis la Saros-ciklon, kiu daŭras proksimume dek ok komo du jarojn. Per ĉi tiu skalo, la uzanto povis antaŭdiri la daton kaj eĉ la horon de estontaj sunaj kaj lunaj eklipsoj. La skalo eĉ enhavis informojn pri la koloro kaj direkto de la ombro dum la eklipso. Aldone al la astronomio, la meĥanismo havis socian funkcion. Unu malgranda disko estis dediĉita al la kvarjara ciklo de la tutgrekaj ludoj. Ĝi montris, kiam okazos la Olimpiaj Ludoj, la Pitiaj Ludoj kaj aliaj gravaj sportaj eventoj de la antikva mondo. Estas indikoj, ke la aparato eble eĉ montris la moviĝon de la kvin tiam konataj planedoj: Merkuro, Venuso, Marso, Jupitero kaj Saturno. Por atingi tion, la antikvaj inĝenieroj uzis epickiclo-dentoradojn, teknika atingon, kiun oni kredis inventita nur en la dek sesa jarcento. La precizeco de la dentoj, eltranĉitaj el ununura bronza folio, estas tiel alta, ke ĝi postulas profundan scion pri geometrio kaj metalurgio. La ekzisto de la meĥanismo de Antikitero pruvas, ke la helenisma scienco atingis nivelon de praktika apliko, kiun ni tute subtaksis. Ĝi estas la perdita ligilo en la historio de teknologio. Post la falo de la greka civilizo, la scio por konstrui tiajn maŝinojn malaperis el Eŭropo dum pli ol mil jaroj. Oni ne retrovas ion similan ĝis la apero de la unuaj kompleksaj astronomiaj horloĝoj en la mezepokaj katedraloj. Hodiaŭ, la originalaj fragmentoj estas konservataj en la Nacia Arkeologia Muzeo en Ateno kiel unu el la plej valoraj trezoroj de la homaro. Ili memorigas nin, ke la historio ne ĉiam progresas konstante, kaj ke la antikva mondo estis multe pli teknologie progresinta ol ni iam kuraĝis imagi. Tiu malgranda, korodinta bronza peco el la fundo de la maro restas potenca simbolo de homa inĝenio, kiu transvivis la detruon de tempo kaj la forgeson de jarcentoj.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la mirinda antikva teknologio estis por vi interesa kaj inspira.