En nia magazino, temas pri la katastrofo de la kosmopramo Challenger en la jaro mil naŭ cent okdek ses, kaj kiel profundaj problemoj pri komunikado kaj organiza kulturo kondukis al evitebla tragedio.
Por kompreni la tragedion de la kosmopramo Challenger, ni devas reiri al la komenco de la okdekaj jaroj de la dudeka jarcento. En tiu tempo, la usona kosmoagentejo NASA prezentis la kosmopramojn kiel revolucian, rutinan rimedon por atingi la kosmon. Ili volis, ke la publiko vidu tiujn flugojn ne plu kiel eksperimentajn kaj danĝerajn vojaĝojn, sed kiel preskaŭ ordinarajn transportojn, similajn al komercaj flugoj. Ĉi tiu granda premo starigi rapidan kaj regulan flughoraron kaŭzis nekredeblan streĉon ene de la organizo kaj ĉe ĝiaj subkontraktistoj.
La kosmopramo Challenger mem estis la dua funkcia orbitilo de NASA. Ĝi jam sukcese plenumis naŭ misiojn antaŭ la fatala tago en januaro de la jaro mil naŭ cent okdek ses. Por la dekdua misio, nomita es te es kvindek unu lo, ĉio ŝajnis preta por nova sukceso. Sed sub la surfaco, grava teknika danĝero jam de jaroj minacis la sekurecon de la flugoj, kaj la gvidantaro decidis ignori ĝin.
La ĉefa propulsa forto dum la unuaj du minutoj de la lanĉo venis de du grandegaj cilindroj nomataj solidaj raketaj akceliloj. Tiuj akceliloj estis konstruitaj el pluraj segmentoj fare de la kompanio Morton Thiokol. La lokoj, kie ĉi tiuj pezaj cilindraj segmentoj kuniĝis, estis sigelitaj per du ringoformaj pecoj el sinteza kaŭĉuko, konataj kiel O-ringoj. Ekzistis primara O-ringo kaj sekundara O-ringo, destinitaj por malhelpi, ke la treege varmaj gasoj de la brulado eskapu tra la juntoj de la raketo.
La danĝero komenciĝis jam en novembro de la jaro mil naŭ cent okdek unu, dum la dua flugo de la kosmopramo, kiam inĝenieroj unuafoje trovis spurojn de erozio sur la O-ringoj. Tio signifis, ke la varmaj gasoj bruligis la protektan kaŭĉukon. Malgraŭ tio, ke NASA klasifikis ĉi tiujn ringojn kiel kritikaĵon de nivelo unu — kio signifis, ke ilia paneo kaŭzus la kompletan detruon de la veturilo kaj la morton de la skipo — la gvidantaro de la programo traktis la erozion kiel akcepteblan riskon. Ili asertis, ke se la unua ringo iom difektiĝas, la dua ringo tamen tenus la premon.
Sed la inĝenieroj de Morton Thiokol, precipe Roger Boisjoly kaj Arnold Thompson, komprenis ion pli timigan. Ili rimarkis, ke the O-ringoj fariĝas malpli elastaj kiam la vetero estas malvarma. Se la temperaturo falas sub dek gradojn laŭ Celsio — kio egalas al kvindek gradoj laŭ Farenhejto — la kaŭĉuko perdas sian kapablon rapide reveni al sia originala formo kaj sigeli la junton post la ekbrulo.
La vesperon de la dudek sepa de januaro de la jaro mil naŭ cent okdek ses, nur kelkajn horojn antaŭ la planita lanĉo, okazis drama telekonferenco. En ĝi partoprenis inĝenieroj de Morton Thiokol en Utaho kaj oficialuloj de NASA en Alabamo kaj Florido. Roger Boisjoly kaj liaj kolegoj forte kontraŭis la lanĉon. Ili montris teknikajn datumojn, kiuj pruvis, ke la O-ringoj ne funkcios sekure en la prognozita malvarmo. Roger Boisjoly rekte kaj klare diris, ke se oni volas flugi, oni devas fari tion nur ĉe temperaturo pli alta ol kvindek tri gradoj laŭ Farenhejto, do proksimume dek du gradoj laŭ Celsio.
Tamen, la reprezentantoj de NASA reagis kolere kaj malpacience. Lawrence Mulloy, la gvidanto de la projekto pri solidaj raketaj akceliloj ĉe NASA, diris la famajn vortojn, demandante ĉu ili volas, ke oni lanĉu nur en la venonta aprilo. Li postulis, ke the inĝenieroj pruvu, ke estas nesekure lanĉi, anstataŭ postuli pruvon, ke estas sekure flugi.
Sub ĉi tiu grandega premo de la kliento, la estraro de Morton Thiokol petis paŭzon for interna diskuto. Dum tiu diskuto, la gvidantoj de la kompanio decidis ignori la avertojn de siaj propraj teknikistoj. Robert Lund, la vicprezidanto pri inĝenierarto, kaj Joe Kilminster, la vicprezidanto pri kosmaj programoj, ŝanĝis sian decidon kaj donis oficialan permeson por la lanĉo. Allan McDonald, la direktoro de la projekto ĉe la lanĉejo en Florido, kuraĝe rifuzis subskribi la dokumenton, ĉar li sciis, ke tio estas grava eraro. Sed lia voĉo estis silentigita, la avertoj ne atingis la plej altan gvidantaron de NASA, kaj la kosmopramo ricevis la finan permeson por ekflugi.
La mateno de la dudek oka de januaro de la jaro mil naŭ cent okdek ses estis nekutime malvarma por la varma ŝtato Florido. Dum la nokto, la temperaturo falis sub minus ses gradojn laŭ Celsio. Kiam la suno leviĝis, la tuta lanĉa strukturo estis kovrita de dika tavolo de glacio. La glacio pendis de la metalaj turoj kiel brilaj pikiloj en la matena lumo. Malgraŭ la avertoj de la teamoj, kiuj devis bati la glacion, la gvidantaro de NASA decidis daŭrigi la preparojn. La temperaturo ĉe la lanĉplatformo dum la lanĉo estis nur proksimume du gradoj laŭ Celsio, kio estas tridek ses gradoj laŭ Farenhejto. Tio estis multe pli malalta ol iu ajn antaŭa lanĉo en la historio de la programo.
Je la dek unu horoj kaj tridek ok minutoj antaŭtagmeze, la motoroj de la kosmopramo Challenger ekbrulis. Kun surdiganta bruo kaj grandega nubo de blanka fumo kaj fajro, la Challenger komencis sian supreniron al la klara blua ĉielo. Miloj da spektantoj ĉe la marbordo, inter kiuj estis multaj lernejanoj, ĝoje kriis kaj aplaudis. Ili venis precipe por vidi Christa McAuliffe, mezlernejan instruistinon el la ŝtato Nov-Hampŝiro, kiu estis elektita por fariĝi la unua instruisto en la kosmo.
Sed la katastrofo jam komenciĝis en la unua sekundo. Fotiloj sur la tero registris, ke ekzakte nulo komo ses sep ok sekundojn post la ekbrulo, malgranda nubo de malhelgriza fumo eliris el la malsupra artiko de la dekstra solida raketa akceliloj. Tio estis la klara signo, ke la o-ringoj tute malsukcesis sigeli la artikon pro la ekstrema malvarmo. La varmaj gasoj, je temperaturo de preskaŭ tri mil gradoj laŭ Celsio, komencis trairi la metalan artikon.
Mirinde, post proksimume tri sekundoj, la fumo provizore ĉesis. Aluminia oksido, kiu estas kromprodukto de la brulado de la solida fuelo, amasiĝis en la fendo kaj kreis provizoran, tre fragilan sigelon. Dum preskaŭ unu minuto, la Challenger daŭre supreniris, kaj la homoj sur la tero kredis, ke ĉio estas en ordo.
Tamen, je la kvindek ok komo sep ok ok sekundoj, la provizora sigelo el aluminia oksido rompiĝis pro la fortaj ventoj en la alta atmosfero. Videbla flamo ekpafis el la dekstra akcelilo, direktita rekte al la granda ekstera tanko, kiu enhavis milojn da litroj da likva hidrogeno kaj oksigeno. Post kelkaj sekundoj, la intensa flamo bruligis la muron de la ekstera tanko. Je la sesdek kvar komo ses ses nulo sekundoj, la hidrogena tanko komencis liki, kreante videblan ŝanĝon en la formo de la fajra vosto de la raketo.
Je la sepdek du komo du nulo kvar sekundoj, la strukturo de la likva hidrogena tanko tute kolapsis sub la premo. Kaj finfine, je la sepdek tri komo unu du kvar sekundoj post la lanĉo, en alteco de dek kvar kilometroj super la Atlantika Oceano, la kosmopramo Challenger tute detruiĝis. La ekstremaj aerodinamikaj fortoj laŭvorte disŝiris la veturilon en grandegan, kaosan nubon de fumo kaj vaporoj.
Sur la tero, la ĝojaj krioj de la spektantoj subite transformiĝis al muta hororo kaj ploroj. La voĉo de la oficiala komentisto de NASA, Hugh Harris, kiu gvidis la publikan elsendon, post kelkaj sekundoj de silento, prononcis la funebran frazon, ke evidente okazis grava paneo.
Postaj esploroj malkovris, ke la kabino kun la sep astronaŭtoj ne detruiĝis en la unua eksplodo. Ĝi restis plejparte sendifekta kaj flugis laŭ kurbo ĝis alteco de preskaŭ dudek kilometroj antaŭ ol fali libere dum preskaŭ tri minutoj. Sciencaj analizoj montris, ke almenaŭ kelkaj el la astronaŭtoj, inter kiuj estis komandanto Francis Scobee, piloto Michael Smith, kaj la ceteraj skipanoj, verŝajne estis vivantaj kaj konsciaj dum la falo, ĉar pluraj el iliaj personaj krizaj oksigen-aparatoj estis mane ŝaltitaj post la apartiĝo. La skipo mortis nur kiam la kabino trafis la surfacon de la oceano je la rapideco de pli ol tri cent kilometroj hore, forto kontraŭ kiu neniu povis postvivi.
La detruo de la Challenger profunde ŝokis la mondon kaj devigis Usonon haltigi la tutan programon de la kosmopramoj dum preskaŭ tri jaroj. Prezidanto Ronald Reagan nuligis sian planitan paroladon pri la stato de la lando kaj starigis specialan prezidentan komisionon por esplori la kialojn de la akcidento. Ĉi tiu komisiono fariĝis konata kiel la Komisiono Rogers.
Inter la membroj de la komisiono estis la fama fizikisto kaj Nobel-premiito, profesoro Richard Feynman. Konata pro sia nepacigebla amo al la vero kaj sia malkonfido al oficialaj paperoj, Feynman decidis fari propran, tute sendependan esploron. Lia agado dum la publikaj kunsidoj de la komisiono fariĝis legenda.
Dum unu el la televidaj kunsidoj, Richard Feynman prenis simplan pecon de la kaŭĉuko uzata por la o-ringoj, premis ĝin per malgranda metala krampo kaj submerĝis ĝin en glason da glacia akvo, kiun li havis sur sia tablo. Post kiam li elprenis la kaŭĉukon kaj forigis la krampon, la ĉeestantoj kaj la televidaj spektantoj povis vidi, ke la materialo tute perdis sian elastecon kaj restis misformita dum longa tempo. Per ĉi tiu simpla, sed genia eksperimento, Feynman montris al la tuta mondo la fizikan kaŭzon de la katastrofo, sen bezono de komplikaj sciencaj terminoj aŭ longaj raportoj.
Sed la plej grava malkovro de profesoro Feynman ne estis la fizika problemo de la kaŭĉuko, sed la profunda malsano en la gvidstilo de NASA. Li malkovris, ke ekzistis terura abismo inter la inĝenieroj, kiuj efektive laboris pri la raketoj, kaj la manaĝeroj, kiuj faris la decidojn pri la lanĉo. La inĝenieroj bone sciis, ke la o-ringoj estas danĝeraj en la malvarmo, kaj ili taksis la eblecon de katastrofa paneo kiel proksimume unu el cent. Aliflanke, la gvidantaro de NASA asertis en siaj oficialaj raportoj, ke la risko de katastrofo estas nur unu el cent mil. Ĉi tiu grandega diferenco montris, ke la decidantoj vivis en tute nerealisma mondo, blindigitaj de la deziro montri sukceson kaj plenumi la horaron je ĉiu kosto.
Ĉi tiu fenomeno en la sociologio poste ricevis la nomon normaligo de devio. Ĝi priskribas situacion, en kiu homoj en organizo tiom kutimiĝas al malgrandaj regulrompoj kaj teknikaj anomalioj, ke ili komencas konsideri ilin normalaj kaj sekuraj, ĝis finfine okazas katastrofo. NASA vidis, ke la o-ringoj erozias dum antaŭaj flugoj, sed ĉar nenio malbona okazis, ili kredis, ke tio pruvas la sekurecon de la sistemo.
En sia persona aldonaĵo al la oficiala raporto de la komisiono, Richard Feynman skribis la memorindajn vortojn, ke por sukcesa teknologio, la realo devas havi superecon super publikaj rilatoj, ĉar la naturo ne estas trompebla.
La heredaĵo de la katastrofo de Challenger estas grandega kaj daŭre aktuala. Ĝi tute ŝanĝis la manieron, kiel grandaj organizoj analizas riskon kaj organizas sian komunikadon. Post la tragedio, NASA draste restrukturis la solidajn raketajn akcelilojn, aldonante trian o-ringon kaj specialajn hejtilojn por malhelpi la frostiĝon. Ili ankaŭ kreis novajn, sendependajn oficejojn por sekureco, kie inĝenieroj povis libere esprimi siajn zorgojn sen timo pri sia kariero.
Hodiaŭ, la kazo de Challenger estas studata en universitatoj kaj entreprenoj tra la tuta mondo kiel la plej klasika ekzemplo de etiko kaj la danĝero de malbona organiza komunikado. Ĝi memorigas al ni, ke neniu teknika progreso, neniu politika premo kaj neniu deziro je rapida sukceso rajtas esti pli gravaj ol la homa vivo kaj la scienca vero.
Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la historio helpas nin pli bone kompreni la respondecon, kiun ni portas dum la kreado de la estonteco.
