En nia magazino, temas pri la nekonataj virinoj, kiuj per siaj eksterordinaraj matematikaj kapabloj kaj persistemo metis la fundamenton de la komputila epoko kaj ebligis la vojaĝon de la homaro al the steloj.

Hodiaŭ, kiam ni prononcas la vorton komputilo, ni tuj imagas aparaton kun ekrano, mikroĉipoj kaj kompleksaj programoj. Sed antaŭ la mezo de la dudeka jarcento, la realo estis tute alia. Dum longa tempo, la vorto komputilo ne rilatis al silicia maŝino, sed al homo, plej ofte al virino, kiu faris tedajn, malfacilajn kaj precizajn matematikajn kalkulojn permane. Imagu grandajn, silentajn ĉambrojn, plenajn de tabloj. Tie sidis dekoj da virinoj, klinitaj super siaj paperoj kaj kalkullibroj, kun nur krajonoj, glitkalkuliloj kaj pezaj mekanikaj maŝinoj, kiuj produktis konstantan, ritman klakadon kaj zumadon.

Ĉi tiu laboro postulis eksterordinaran precizecon kaj paciencon. Unu malgranda eraro en la mezo de longa ekvacio povis tute ruinigi tagojn da laboro. Dum la Dua Mondmilito, la bezono de ĉi tiuj homaj komputiloj eksplodis. La usona armeo urĝe bezonis kalkuli la trajektoriojn de artileriaj pafoj por krei pafadotabelojn por la soldatoj sur la batalkampoj. Kalkuli unu solan pafvojon povis okupi spertan homan komputilon dum ĝis kvardek horoj. Kun miloj da novaj armiloj kaj kondiĉoj, la kalkulistoj estis tute superŝutitaj per laboro.

Por solvi ĉi tiun problemon, la usona armeo komisiis la konstruadon de la unua ĝeneraluzebla elektronika komputilo, konata kiel ENIAC. Ĝi estis grandega maŝino, pezanta pli ol tridek tunojn, kun dek ok mil vakuaj tuboj kaj larĝo de cent kvindek futoj. Ĝi promesis fari la laboron de miloj da homoj en nur kelkaj sekundoj. Tamen, la maŝino mem estis nur senviva metalo kaj dratoj. Ĝi bezonis instrukciojn por funkcii. Ĝi bezonis programistojn.

La armeo elektis ses virinojn, kiuj jam laboris kiel homaj komputiloj, por programi ĉi tiun novan monstron. Iliaj nomoj estis Kathleen McNulty Mauchly Antonelli, Jean Jennings Bartik, Betty Snyder Holberton, Marlyn Wescoff Meltzer, Frances Bilas Spence, kaj Ruth Lichterman Teitelbaum. Ili ricevis neniujn manlibrojn, ĉar tiaj gvidlibroj eĉ ne ekzistis. Ili devis studi la skemojn de la maŝino, kompreni ĝian elektronikan strukturon kaj malkovri kiel traduki matematikajn diferencialajn ekvaciojn en fizikajn ligojn.

Programi la maŝinon ENIAC estis tute fizika laboro. La ses virinoj devis mane manipuli milojn da ŝaltiloj kaj konekti pezajn kablojn por direkti la fluon de informoj, kvazaŭ ili laborus en giganta telefoncentralo. Ili rampis en la internon de la maŝino por trovi difektitajn vakuajn tubojn kaj ripari erarojn en la drataro. Kiel Jean Jennings Bartik poste diris, ili inventis la tutan fakon el nenio, sen ajna helpo.

Tamen, kiam la maŝino ENIAC estis publike prezentita al la mondo en februaro de la jaro mil naŭ cent kvardek ses, okazis granda maljustaĵo. La inĝenieroj, kiuj konstruis la aparaton, ricevis ĉiujn laŭdojn kaj fariĝis famaj. La ses virinoj, kiuj fakte kreis la programaron kaj igis la maŝinon utila, restis tute nevideblaj. En la tiamaj fotoj, ili estis prezentitaj kiel simplaj modeloj, kiuj pozis apud la maŝino, aŭ ilia laboro estis flankenbalaita kiel bagatela oficeja helpo. Dum jardekoj, ilia pionira rolo en la historio de la monda teknologio estis tute forgesita.

Post la fino de la Dua Mondmilito, la mondo eniris novan epokon de teknologia rivaleco, konatan kiel la Malvarma Milito. Kun la naskiĝo de la tiel nomata Kosma Vetkuro, la bezono de altnivelaj matematikaj kalkuloj denove fariĝis urĝa. La nacia konsila komitato pri aeronaŭtiko, konata kiel no a ĉo a, kiu poste fariĝis NASA, dungis centojn da homaj komputiloj por labori en siaj esplorcentroj. Unu el la plej gravaj lokoj for ĉi tiu laboro estis la Esplorcentro Langley en Virginio.

Sed ĉi tie, la historio de la homaj komputiloj renkontis alian profundan baron. Dum la kvardekaj kaj kvindekaj jaroj de la dudeka jarcento, en Virginio ankoraŭ validis la severaj leĝoj de rasa segracio. Pro tio, la afrik-usonaj virinoj, kiujn la organizo dungis pro iliaj eksterordinaraj matematikaj talentoj, estis devigitaj labori en tute aparta sekcio, nomata la Okcident-Areaj Komputistoj.

Ĉi tiuj nigrulaj inaj matematikistoj devis uzi apartajn oficejojn, apartajn manĝejojn kaj eĉ apartajn necesejojn. Ili portis duoblan ŝarĝon de diskriminacio, estante virinoj en vire regata scienca mondo, kaj estante nigrulinoj en rase disigita socio. Tamen, malgraŭ ĉi tiuj maljustaj kaj humiligaj kondiĉoj, ilia intelekta laboro fariĝis la decida motoro de la usona kosma programo.

Inter tiuj eksterordinaraj virinoj elstaris Dorothy Vaughan. Ŝi naskiĝis en la jaro mil naŭ cent dek kaj venis al no a ĉo a en la jaro mil naŭ cent kvardek tri. En la jaro mil naŭ cent kvardek naŭ, ŝi fariĝis la unua afrik-usona gvidanto de la organizo, estante la ĉefo de la Okcident-Areaj Komputistoj. Dorothy Vaughan estis ne kaj brila matematikisto, sed ankaŭ tre saĝa gvidanto. Kiam ŝi eksciis, ke NASA planas aĉeti la unuajn elektronikajn komputilojn de la kompanio i bo mo, pli precize la modelon sep mil naŭdek, ŝi tuj komprenis la estontecon.

Ŝi sciis, ke ĉi tiuj novaj maŝinoj baldaŭ anstataŭigos la homajn kalkulistojn. Anstataŭ malesperi, ŝi sekrete instruis al si la novan programlingvon FORTRAN kaj poste instruis ĝin al la virinoj en sia sekcio. Kiam la elektronikaj maŝinoj finfine alvenis, ŝiaj virinoj estis la solaj, kiuj sciis kiel programi ilin, tiel certigante siajn laborlokojn kaj gvidante la transiron de la homa al la kaj cifereca epoko.

Alia elstara figuro estis Mary Jackson, naskita en la jaro mil naŭ cent dudek unu. Ŝi komencis sian laboron en la Okcident-Area sekcio, sed ŝia talento por aerodinamiko baldaŭ altiris la atenton de inĝenieroj. Ili proponis, ke ŝi fariĝu plena inĝeniero de NASA. Sed por atingi tion, Mary Jackson devis fari specialajn postgrizajn kursojn, kiuj okazis nur en loka lernejo destinita ekskluzive por blankuloj.

Mary Jackson ne akceptis ĉi tiun maljustaĵon. Ŝi oficiale petis de la urba juĝejo la permeson ĉeesti la klasojn. Post kuraĝa defendo de sia kazo, ŝi gajnis la rajton studi kaj en la jaro mil naŭ cent kvindek ok, ŝi fariĝis la unua afrik-usona ina inĝeniero ĉe NASA. Ŝi faris gravajn esplorojn pri la aerfluoj ĉirkaŭ aviadiloj kaj kosmoŝipoj, verkante multajn sciencajn artikolojn kaj poste dediĉante sian vivon al la helpado de aliaj virinoj kaj minoritatoj por eniri la sciencajn fakojn. Ŝi ofte diris, ke ĉiufoje kiam ili ricevis ŝancon antaŭeniri, la socio simple movis la cellineon, sed ŝi tamen rifuzis halti.

Eble la plej konata el la homaj komputiloj de NASA estis Katherine Johnson, kiu naskiĝis en the jaro mil naŭ cent dek ok kaj forpasis en la jaro du mil dudek en la aĝo de cent unu jaroj. Katherine Johnson estis mirinfano, kiu finis la mezlernejon jam en la aĝo de dek du jaroj kaj montris nekredeblan kapablon por geometrio kaj spaca matematiko. Ŝi aliĝis al no a ĉo a en the jaro mil naŭ cent kvindek tri kaj pro sia eksterordinara precizeco, ŝi rapide translokiĝis al la ĉefa esplorsekcio, kie laboris plejparte viroj.

Katherine Johnson estis la persono, kiu kalkulis la precizan trajektorion por la unua usona spacvojaĝo de Alan Shepard en la jaro mil naŭ cent sesdek unu. But ŝia plej fama momento okazis en la jaro mil naŭ cent sesdek du, dum la preparoj por la unua orbita flugo de John Glenn. NASA jam uzis la novajn ciferecajn maŝinojn de la kompanio i bo mo por fari la kalkulojn de la flugo. Tamen, la teknikistoj kaj la astronaŭtoj ankoraŭ ne plene fidis ĉi tiujn novajn, kelkfoje nefidindajn aparatojn.

Antaŭ ol eniri la kosmoŝipon, John Glenn faris nekutiman peton. Li postulis, ke Katherine Johnson permane kontrolu la ciferecajn rezultojn de la komputilo sep mil naŭdek. Li diris, ke se ŝi konfirmos la ciferojn, li estos plene preta ekiri. Katherine pasigis plurajn tagojn laborante intense ĉe sia tablo, kalkulante la samajn kompleksajn ekvaciojn per sia krajono kaj menso. Kiam ŝi deklaris, ke la rezultoj estas ĝustaj, la misio povis komenciĝi sukcese.

Ŝia laboro ne haltis tie. Ŝi ankaŭ kalkulis la trajektorion por la historia misio Apollo dek unu, kiu portis la unuajn homojn al la Luno en la jaro mil naŭ cent sesdek naŭ, kaj ŝiaj formuloj estis decidaj por savi la vivon de la astronaŭtoj de Apollo dek tri post ilia preskaŭ katastrofa akcidento en la kosmo. Katherine Johnson ĉiam montris modestecon pri sia laboro, dirante ke la defio por ŝi estis simple solvi la problemon, kaj ke ŝi nur faris sian laboron ĉar ŝi amis la nombrojn.

Dum tre longa tempo, ĉi tiuj nekredeblaj virinoj restis en la ombro de la historio. Sed en la lastaj jaroj, la monda publiko finfine malkovris ilian grandegan kontribuon. La libro kaj la filmo nomataj Kaŝitaj Figuroj diskonigis ilian historion al milionoj da homoj tra la tuta mondo. En la jaro du mil dek kvin, la prezidanto de Usono donis al Katherine Johnson la plej altan civilan honoron de la lando, la Prezidentan Medalon de Libereco. En la jaro du mil dek sep, NASA eĉ dediĉis novan modernan esplorcentron al ŝia nomo.

La historio de la homaj komputiloj instruas al ni, ke la progreso de la homaro ne estas nur la rezulto de novaj maŝinoj kaj teknologioj, sed ĉefe la rezulto de homa intelekto, laboro kaj kuraĝo. Tiuj virinoj, malgraŭ la limigoj de sia tempo, la socia maljusteco kaj la manko de komenca rekono, skribis la unuajn liniojn de la kodo, kiu kondukis nin al la moderna cifereca mondo kaj ebligis al ni rigardi la stelojn kun la scio, ke ni povas atingi ilin.

Dankon pro via aŭskultado, kaj ĝis la sekva fojo en nia elsendo.

En nia magazino, temas pri la unua kora transplanto en la historio kaj la profundaj etikaj demandoj, kiujn ĝi vekis tutmonde.

La historio de medicino estas plena de momentoj, kiuj ŝajnas disigi la tempon en epokon antaŭan kaj epokon postan. Unu el la plej dramaj kaj fascinaj el ĉi tiuj momentoj okazis en la malvarma frumateno de la tria de decembro, mil naŭ cent sesdek sep, en Kaburbo, Sudafriko. Tie, teamo de kirurgoj gvidata de doktoro Christiaan Barnard plenumis agon, kiu skuis la mondon kaj por ĉiam ŝanĝis nian komprenon pri vivo kaj morto: ili transplantis la vivantan koron de unu homo en la bruston de alia. Sed ĉi tiu triumfo de la scienco ne okazis en izoleco. Ĝi estis la kulmino de jardekoj da kuracista esplorado, kaj ĝi tuj naskis etikajn ŝtormojn, kiuj daŭre resonas en niaj hospitaloj kaj tribunaloj hodiaŭ.

Por kompreni la dimension de ĉi tiu atingo, ni devas rigardi malantaŭen al la komenco de la dudeka jarcento. Dum multaj jaroj, la koro estis konsiderata preskaŭ sankta organo, netuŝebla de la manoj de kirurgo. Ĝi estis la simbolo de la vivo mem, de la animo kaj de la emocioj. Tamen, science, la koro estas muskola pumpilo. Komence de la jarcento, la franca kirurgo Alexis Carrel faris la unuajn paŝojn per siaj pioniraj laboroj pri vaskula suturado. Lia tekniko ebligis al kuracistoj kudri kune fajnajn sangajn vaskulojn sen kaŭzi blokadojn aŭ mortigajn sangadojn. Ĉi tiu teknika bazo estis nepra por ĉiu estonta organa transplanto.

Dum la mil naŭ cent kvindekaj jaroj, la esplorado akceliĝis. En Usono, kirurgoj kiel Norman Shumway kaj Richard Lower ĉe la Universitato Stanford komencis eksperimenti pri koraj transplantoj ĉe hundoj. Ili disvolvis la kirurgiajn metodojn kaj pruvis, ke hundo povus postvivi kun la koro de alia hundo. En Sudafriko, doktoro Christiaan Barnard sekvis ĉi tiujn progresojn kun granda intereso. En sia hospitalo Groote Schuur, lia teamo faris pli ol kvardek eksperimentajn transplantojn ĉe hundoj, perfektigante siajn kapablojn kaj prepariĝante por la tago, kiam ili povus apliki la teknikon al homo.

Tamen, restis grandega biologia obstaklo: la imunsistemo. La homa korpo estas programita por detrui ĉion fremdan. Kiam nova organo estas enmetita, la korpo atakas ĝin kiel malamikan invadanton. Nur kun la apero de la unuaj imunosupresaj medikamentoj, kiel azatioprino kaj kortikosteroidoj, kiuj jam estis uzataj por renaj transplantoj, la kuracistoj ekkredis, ke kora transplanto ĉe homo estas finfine ebla.

Kaj tiam, la vesperon de la dua de decembro, mil naŭ cent sesdek sep, la destino intervenis. Dudek-kvin-jara virino nomata Denise Darvall kaj ŝia patrino estis frapitaj de aŭto dum ili transiris straton en Kaburbo. La patrino mortis surloke, dum Denise estis transportita al la hospitalo kun katastrofaj cerbaj vundoj. La kuracistoj rapide konstatis, ke ŝia cerbo estis tute kaj neripareble detruita. Ŝi estis teknike vivanta nur ĉar mekanika ventolilo pumpis aeron en ŝiajn pulmojn, konservante la batadon de ŝia koro.

Doktoro Christiaan Barnard sciis, ke li havas antaŭ si la eblecon fari historion, sed li bezonis donanton. Li alproksimiĝis al la patro de Denise, Edward Darvall, kiu ĵus perdis sian edzinon kaj nun devis alfronti la morton de sia juna filino. En momento de neimagebla doloro, Edward Darvall montris eksterordinaran kuraĝon kaj donis sian permeson por la donaco de la koro de sia filino.

Ĉi tiu decido tamen starigis profundan etikan problemon. Laŭ la tiama leĝo, homo estis konsiderata morta kiam lia koro ĉesis bati. But por ke la koro de Denise estu utila por transplanto, ĝi devis esti forigita kiel eble plej rapide, prefere dum ĝi ankoraŭ estis provizata per oksigenita sango. Se la kuracistoj atendus tro longe, la koro suferus damaĝojn kaj ne povus rekomenci bati en alia korpo. Ĉi tiu streĉiteco inter la jura difino de morto kaj la medicina bezono de viva organo estis la unua el multaj etikaj konfliktoj, kiujn ĉi tiu operacio malkaŝis al la mondo.

Dum la korpo de Denise Darvall kuŝis en unu operaciejo, en la apuda ĉambro atendis Louis Washkansky. Washkansky estis kvindek tri jara butikisto, viro plena de vivoforto sed kun koro tute eluzita. Li suferis de severa koronaria arteria malsano kaj kongesta korinsuficienco. Liaj kuracistoj donis al li nur kelkajn semajnojn da vivo. Kiam doktoro Barnard proponis al li la eblecon de kora transplanto, Washkansky ne hezitis. Li sciis, ke li havas nenion por perdi kaj ĉion por gajni. Lia edzino, Ann Washkansky, subtenis la decidon, kvankam ŝi plene konsciis pri la ekstrema risko de la proceduro.

Je la unua horo de la mateno de la tria de decembro, la granda maŝino de la hospitalo Groote Schuur ekfunkciis. Teamo de tridek homoj, inkluzive de kirurgoj, anesteziistoj, flegistoj kaj teknikistoj, kunvenis en la operaciejoj. Inter ili estis la frato de Christiaan, doktoro Marius Barnard, kaj doktoro Rodney Hewitson. La atmosfero estis peza pro koncentriĝo kaj nervozeco. La konstanta zumado de la kor-pulma maŝino, la metalaj sonoj de la kirurgiaj iloj, kaj la brila, senkompata lumo de la lampoj kreis scenejon de preskaŭ sciencfikcia intenseco.

La unua paŝo estis la deklaro de la morto de Denise Darvall. La kuracistoj malŝaltis la ventolilon kaj atendis, ke ŝia koro ĉesu bati memstare. Je la dudek unu horo laŭ la Universala Tempo Kunordigita, ŝia korbato finfine ĉesis, kaj ŝi estis oficiale deklarita morta. Tiam, la teamo laboris kun ekstrema rapideco. Ili malvarmigis ŝian korpon kaj forigis la koron, transportante ĝin al la operaciejo, kie Louis Washkansky jam estis preta.

La propra, malsana koro de Washkansky estis forigita, lasante lian bruston malplena dum la kor-pulma maŝino konservis la sangocirkuladon al lia cerbo kaj aliaj organoj. Tiam, doktoro Barnard komencis la delikatan laboron kudri la novan koron en la bruston de Washkansky. Ĉiu suturo devis esti perfekta, ĉiu konekto de la grandaj arterioj devis esti tute hermetika. La minutoj pasis en absoluta silento, interrompata nur de la mallongaj, precizaj ordonoj de la gvida kirurgo.

Post kvin horoj da laboro, la momenton de la plej granda streĉiĝo spertis la tuta teamo. La novaj sangaj vaskuloj estis konektitaj, kaj la maŝino estis malrapide malŝaltita por permesi al la sango de Washkansky flui en la novan koron. Komence, la koro restis senmova. Tiam, doktoro Barnard aplikis malgrandan elektran ŝokon por stimuli la muskolon.

La koro faris malfortan movon, poste alian, kaj subite ĝi ekbatis en forta, regula ritmo. Doktoro Barnard poste priskribis ĉi tiun momenton kiel preskaŭ nekredeblan senton de eŭforio kaj profunda trankviliĝo. La koro de juna virino nun donis vivon al kvindek tri jara viro. La novaĵo rapide disvastiĝis tra la mondo. Gazetoj en ĉiu kontinento havis gigantajn titolojn kriantajn pri la kora miraklo en Kaburbo. Louis Washkansky vekiĝis, kaj liaj unuaj vortoj al la gazetaro estis: "Mi estas nova homo, kaj mi havas novan koron."

Sed la triumfo de la operacio estis nur la komenco de tute nova speco de lukto. Kvankam la kirurgio estis perfekta sukceso, la granda nevidebla malamiko, la imunsistemo de Washkansky, restis minaco. Por malhelpi lian korpon malakcepti la novan koron, la kuracistoj devis doni al li altajn dozojn de imunosupresaj medikamentoj. Sed ĉi tiuj medikamentoj agis kiel duoble tranĉa glavo. Dum ili protektis la novan koron, ili samtempe tute detruis la kapablon de la korpo batali kontraŭ ordinaraj infektoj.

Kaj tio estis la tragedio. Nur kelkajn tagojn post la operacio, dum la tuta mondo festis la medicinan revolucion, la sano de Washkansky komencis malkreski. Lia korpo, senigita je siaj naturaj defendoj, estis atakita de bakterioj. Li disvolvis severan, duflankan pneŭmonion. Malgraŭ la heroaj klopodoj de la medicina teamo, Louis Washkansky forpasis la dudek unuan de decembro, mil naŭ cent sesdek sep, nur dek ok tagojn post la historia transplanto.

Lia morto kaŭzis grandan tristecon, sed ĝi ne estis rigardata kiel scienca fiasko. Male, ĝi montris al la scienca komunumo precize kie kuŝas la venonta granda defio: ne en la kirurgia tekniko mem, sed en la imunologio. La sperto gajnita el la kazo de Washkansky instigis intensan esploradon tra la mondo por trovi pli bonajn, pli celitajn imunosupresajn medikamentojn. Ĉi tiu serĉado gvidis al la malkovro de ciklosporino en la mil naŭ cent okdekaj jaroj, medikamento kiu draste plibonigis la postvivajn indicojn de transplantaj pacientoj kaj igis la proceduron rutino.

Sed eble la plej granda kaj daŭra efiko de la laboro de doktoro Barnard estis en la kampo de la medicinaj etikoj. La operacio devigis la socion kaj la juran sistemon redifini la nocion de morto mem. En mil naŭ cent sesdek ok, speciala komitato de la Harvard-Medicina Skolo proponis novajn gvidliniojn, kiuj establis la koncepton de cerba morto. Ĉi tiu nova difino deklaris, ke se la cerbo de paciento estas nereveneble morta, la persono estas laŭleĝe morta, eĉ se lia koro ankoraŭ batas per mekanika helpo. Ĉi tiu ŝanĝo estis decida, ĉar ĝi ebligis al kirurgoj forigi sanajn organojn por transplanto sen la timo esti akuzitaj pri hommortigo.

Krome, la kazo de Washkansky kaj la maniero kiel la decido estis farita sub ekstrema emocia premo de la familio Darvall, instigis la kreadon de hospitalaj etikaj komitatoj. Ĉi tiuj komitatoj nuntempe ekzistas en preskaŭ ĉiu granda hospitalo en la mondo por certigi, ke la rajtoj de la pacientoj kaj de iliaj familioj estas protektataj kaj ke la informita konsento estas donita libere kaj sen premo.

Hodiaŭ, miloj da homoj tra la mondo ricevas novan koron ĉiujare, kun postvivaj indicoj de pli ol okdek procentoj post unu jaro kaj ĉirkaŭ kvindek procentoj post dek jaroj. Kio ŝajnis kiel freneza kaj riska eksperimento en Kaburbo en la jaro mil naŭ cent sesdek sep, nun estas fariĝinta kutima medicina proceduro, kiu savas sennombrajn vivojn. La rakonto de la unua kora transplanto memorigas nin, ke ĉiu granda scienca progreso postulas ne nur teknikan genion, sed ankaŭ kuraĝon flanke de la pacientoj kaj profundan moralan respondecon flanke de la socio.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la historio de medicino kaj ĝiaj etikaj defioj estis por vi interesa kaj instiga.

En nia elsendo, temas pri unu el la plej bizaraj, tamen tragikaj industriaj katastrofoj en la historio, kiam diluvo de dolĉa kaj densa melaso inundis tutan urboparton de Bostono.

Ni komencu nian vojaĝon en la pasintecon, irante al la dekkvina de januaro de la jaro mil naŭ cent dek naŭ. En tiu vintra tago, la loĝantoj de la norda kvartalo de Bostono, konata kiel la Norda Fino, ĝuis nekutime varman veteron. La temperaturo rapide altiĝis ĝis ĉirkaŭ kvar gradoj Celsius, kio estis agrabla surprizo meze de la malvarma sezono de Masaĉuseco. Ĉi tiu historia kvartalo estis dense loĝata, ĉefe de italaj kaj judaj enmigrintaj familioj, kiuj laboris en la proksimaj industriaj zonoj. Ĉe la adreso kvin cent dudek naŭ sur la strato Commercial, tute apud la haveno, staris giganta ŝtala cisterno, kiu dominis la lokan pejzaĝon. Ĉi tiu tanko, alta je dek kvin metroj kaj larĝa je dudek sep metroj, apartenis al la kompanio Purity Distilling, kiu estis filio de la granda korporacio u es i a, kio signifas Usona Industria Alkoholo.

La cisterno estis projektita por stoki enorman kvanton da melaso. Dum tiu tago, ĝi estis preskaŭ tute plena, enhavante ĉirkaŭ du komo tri milionojn da galonoj, kio egalas al pli ol ok milionoj da litroj da densa, peza likvaĵo. La tuta pezo de the melaso en la tanko superis dek du mil tunojn. La celo de ĉi tiu giganta provizo estis la produktado de industria alkoholo. Dum la Unua Mondmilito, kiu ĵus finiĝis, tiu alkoholo estis esenca por la fabrikado de pafaĵoj kaj eksplodaĵoj. Post la milito, la kompanio intencis uzi la melason por distili alkoholajn trinkaĵojn, precipe rumon, antaŭ ol la urĝe proksimiĝanta epoko de la prohibicio definitive fermus tiun merkaton.

Tamen, malantaŭ ĉi tiu industria sukceso kaŝiĝis severa neglekto. La tanko estis konstruita haste en la jaro mil naŭ cent dek kvin, sen taŭgaj sekurecaj provoj. Anstataŭ fari la necesajn testojn per akvo por certigi la fortikecon de la strukturo, la gvidantoj de la kompanio, sub la gvidado de la manaĝero Arthur Jell, decidis tuj plenigi ĝin per melaso. Dum la sekvaj jaroj, la loĝantoj de la kvartalo plurfoje raportis pri strangaj sonoj. Ili aŭdis la tankon ĝemi kaj krakadi sub la pezo de sia enhavo. Plie, la melaso videble likis tra la juntoj kaj nitoj de la tanko. Infanoj de la kvartalo eĉ kutimis veni kun kruĉoj por kolekti la likantan dolĉaĵon de la tero. Malgraŭ la evidentaj avertoj kaj la plendof de la lokuloj, Arthur Jell kaj la estraro de la kompanio ignoris la danĝeron, asertante ke la strukturo estas tute sekura. Por kaŝi la likojn, la kompanio simple farbis la tankon bruna, por ke la fluanta melaso ne estu tiel videbla.

La situacio atingis kritikan punkton en la tagoj antaŭ la katastrofo. Granda kvanto da varma melaso, ĵus alveninta per ŝipo el Kubo, estis pumpita en la cisternon. Ĉi tiu varma likvaĵo renkontis la pli malvarman melason jam ekzistantan en la tanko, kaŭzante internajn reagojn kaj termikan dilatiĝon. La granda ŝanĝo de la ekstera temperaturo la dekkvinan de januaro nur pligravigis la premon sur la malfortajn ŝtalajn platojn. Je la dek-dua kaj duono tagmeze, la tanko ne plu povis elteni la premon. Kun surdigaj krakaj sonoj, kiuj memorigis la atestantojn pri pafoj de mitralo, la nitoj forflugis kaj la ŝtalaj platoj de la cisterno eksplode disŝiriĝis.

La subita detruo de la cisterno liberigis gigantan, neregeblan forton. Ne temis pri simpla fluo, sed pri vera ondo de melaso, kies alteco estis taksita de kvar virgulo kvin ĝis dek du metroj. Ĉi tiu peza muro de likvaĵo moviĝis tra la stratoj de la Norda Fino per la nekredebla rapideco de kvindek ses kilometroj hore. La kineta energio de la ondo estis tiel grandega, ke ĝi agis kiel solida objekto, kapabla dispremi ĉion sur sia vojo. La katastrofo okazis tiel rapide, ke la homoj en la stratoj kaj proksimaj konstruaĵoj havis neniun ŝancon eskapi.

La detruo estis tuja kaj apokalipsa. La ondo de melaso tute detruis la proksiman fajrostacion numero tridek unu, disbatante la lignan konstruaĵon kaj kaptante la fajrobrigadistojn sub la ruinoj. Ĝi levis plurajn domojn de iliaj fundamentoj kaj tute dispecigis ilin. Eĉ la peza ŝtala strukturo de la levita fervojo de Bostono sur la avenuo Atlantiko estis difektita kaj parte kolapsis, preskaŭ dereligante preterpasantan trajnon. Kamionoj kaj ĉevalveturiloj estis ĵetitaj en la aeron kaj dispremitaj kontraŭ la muroj de restantaj konstruaĵoj.

Por kompreni la mortigan naturon de ĉi tiu ondo, oni devas rigardi la fizikon malantaŭ la evento, kiel klarigis la esploristino Nicole Sharp en siaj modernaj sciencaj studoj. Melaso estas ne-neŭtona fluidaĵo. Ĉi tio signifas, ke ĝia viskozeco, aŭ la rezisto al fluado, dependas de la forto aplikata al ĝi. Kiam la tanko eksplodis, la grandega premo devigis la melason flui tre rapide, preskaŭ kiel akvo. Tamen, kiam la ondo disvastiĝis kaj la premo malkreskis, la konduto de la likvaĵo draste ŝanĝiĝis. Krome, kiam la varma melaso renkontis la malvarman vintro-airon de Bostono, ĝi tre rapide malvarmiĝis. Ĉi tiu temperaturfalo igis la melason ege densa, peza kaj glua.

La ondo fariĝis giganta, moviĝanta kaptilo. Homoj kaj bestoj, precipe la laborĉevaloj tiel oftaj en tiu epoko, trovis sin subite mergitaj en glua substanco, kiu malmoliĝis ĉirkaŭ ili. Ĉiu provo moviĝi aŭ batali kontraŭ la fluo nur pliigis la viskozecon de la melaso, igante la viktimojn tute senmovaj. Multaj homoj bedaŭrinde ne mortis pro la fizika frapo de la ondo, sed pro sufokiĝo, kiam la densa likvaĵo plenigis iliajn nazojn kaj buŝojn. La atestanto Stephen P. Brogan priskribis la scenon kun teruro, dirante ke la melaso, profunda ĝis la maleoloj kaj eĉ ĝis la brusto en kelkaj lokoj, kovris la straton kaj kirlis ĉirkaŭ la ruinoj, dum la tuta haveno de Bostono fariĝis malhele ambrokolora pro la enfluanta dolĉaĵo. Entute, dudek unu homoj perdis siajn vivojn en tiu tago, kaj ĉirkaŭ cent kvindek estis vunditaj, dum sennombraj ĉevaloj devis esti mortigitaj pro siaj gravaj vundoj kaj neeblo savi ilin el la glua kaptilo.

La sekvaj tagoj kaj semajnoj en la Norda Fino de Bostono estis koŝmaro de savlaboroj kaj purigado. Policanoj, fajrobrigadistoj kaj maristoj el proksima milita ŝipo laboris senlace, ofte mergitaj ĝis la talio en la glua kaj malmola melaso. Ili uzis akrajn hakilojn kaj grandajn kvantojn da sala akvo el la haveno por dilui la melason kaj forbalai ĝit de la stratoj. La purigado de la tuta areo daŭris plurajn semajnojn, kaj la dolĉa, naŭza odoro de la melaso restis en la aero de la kvartalo dum multaj jaroj. Eĉ jardekojn poste, dum varmaj someraj tagoj, la loĝantoj asertis ke ili ankoraŭ povis senti la fantoman odoron de la melaso eliranta el la trotuaroj kaj la keloj de la domoj.

Tamen, la sekvoj de la katastrofo iris multe preter la fizika purigado. Ĉi tiu evento naskis unu el la plej gravaj kaj longaj juraj bataloj en la historio de la ŝtato Masaĉuseco. La viktimoj kaj iliaj familioj kuniĝis por prezenti grup-proceson kontraŭ la tegmenta kompanio u es i a. Entute estis registritaj inter cent dek naŭ kaj cent dudek kvin individuaj plendoj, kiuj estis kunigitaj en unu grandan juran kazon. La jura batalo daŭris preskaŭ ses jarojn. Dum ĉi tiu tempo, la tribunalo aŭskultis la atestojn de ĉirkaŭ tri mil atestantoj, kaj la tuta dokumentaro de la kazo superis kvardek kvin mil paĝojn da raportoj kaj sciencaj analizoj.

La strategio de la kompanio u es i a estis eviti ĉian respondecon. Ili dungis spertulojn kaj asertis, ke la tanko estis detruita de sabotado fare de italaj anarkiistoj. Tiu teorio trovis favoran grundon ĉe iuj pro la politika klimato de tiu epoko, kiam la timo pri radikalaj politikaj movadoj estis tre alta en Usono. Tamen, post profunda kaj detala esplorado, la juĝisto Hugh W. Ogden, kiu estis nomumita kiel oficiala aŭditoro por la kazo, tute rifuzis la teorion pri la anarkiisma bombo. En sia fina raporto de la jaro mil naŭ cent dudek kvin, juĝisto Ogden deklaris ke la kompanio estis plene kulpa pro sia ekstrema neglekto. Li konkludis ke la tanko estis danĝere malforta, malbone desegnita kaj tute netaŭga por la sekura stokado de tia kvanto da melaso. La tribunalo ordonis al la kompanio u es i a pagi kvin cent mil dolarojn kiel kompenson al la viktimoj kaj iliaj familioj, sumo kiu hodiaŭ valorus multajn milionojn da dolaroj.

La heredaĵo de la Granda Melasa Inundo de Bostono estas videbla eĉ hodiaŭ en la modernaj sekurecaj reguloj, kiujn ni ofte konsideras memkompreneblaj. Kiel rekta sekvo de ĉi tiu katastrofo, la ŝtato Masaĉuseco kaj multaj aliaj usonaj ŝtatoj draste ŝanĝis siajn leĝojn pri konstruado. Estis decidite ke ĉiuj planoj for grandaj industriaj kaj publikaj strukturoj devas esti aprobitaj kaj subskribitaj de atestita kaj registrita konstru-inĝeniero antaŭ ol la laboro povas komenciĝi. Ĉi tiu simpla regulo savis sennombrajn vivojn dum la pasinta jarcento. Krome, la sukcesa jura batalo de la laboristaj kaj enmigrintaj familioj de la Norda Fino montris, ke eĉ la plej potencaj korporacioj povas esti tenataj respondecaj antaŭ la leĝo pro sia neglekto al la homa vivo.

Ni esperas, ke ĉi tiu ekrigardo al la historio estis por vi samtempe instrua kaj interesa.

En nia magazino, temas pri la nekredebla vivo de Marie Curie, kies genio transformis la sciencon kaj kies oferoj lasis profundan spuron en la historio de la homaro.

La historio de ĉi tiu eksterordinara virino komenciĝas en Varsovio, Pollando, la sepan de novembro de la jaro mil okcent sesdek sep. Tiam Pollando estis sub la severa regado de la Rusa Imperio, kiu forte limigis la polan kulturon kaj tute malpermesis al virinoj studi en universitatoj. Ŝia naskiĝnomo estis Maria Skłodowska. Ŝi naskiĝis en familio de instruistoj, kie scienca scivolemo kaj klereco estis alte taksataj, sed la financa situacio de la familio estis tre malfacila pro la politikaj cirkonstancoj. Jam kiel juna knabino Maria elstaris pro sia fenomena memoro kaj eksterordinara talento pri lernado.

Por superi la malpermeson de la caraj aŭtoritatoj, Maria kaj ŝia pli aĝa fratino Bronisława aliĝis al sekreta, eksterleĝa akademio nomata la Fluganta Universitato, kie polaj studentoj kunvenis kaŝe en privataj domoj por studi sciencojn en sia propra lingvo. Sed tio ne sufiĉis por ke ili povu realigi siajn sonĝojn pri veraj akademiaj karieroj. Tial la du fratinoj faris solemnan pakton. Maria laborus kiel guvernistino por finance subteni la medicinajn studojn de sia fratino en Parizo. Kiam Bronisława finus siajn studojn kaj fariĝus kuracistino, ŝi siavice subtenus Marian por ke ankaŭ ŝi povu veni al Francio kaj ekloĝi en Parizo.

Tiu ĉi plano postulis jarojn da pacienco kaj peza laboro. Maria pasigis plurajn jarojn kiel guvernistino en kamparaj bienoj, instruante infanojn de riĉaj familioj, dum ŝi uzis ĉiun liberan momenton de la nokto por memstare legi librojn pri fiziko kaj matematiko. Ŝi eĉ spertis profundan personan doloron, kiam ŝia amo al la filo de unu el ŝiaj dungantoj estis malakceptita pro ŝia malriĉeco. Tiu ĉi kora vundo tamen ne estingis ŝian intelektan flamon, sed male, plifortigis ŝian decidon lasi ĉion malantaŭ si kaj dediĉi sian tutan vivon al la scienco.

Fine en novembro de la jaro mil okcent naŭdek unu, en la aĝo de dudek kvar jaroj, Maria alvenis en Parizon. Ŝi tuj aliĝis al la fama Sorbona Universitato. La unuaj monatoj estis ekstreme malfacilaj por la juna polino. Ŝia franca lingvo estis neperfekta, kaj ŝi devis rapide kompletigi siajn sciojn pri matematiko kaj fiziko. Ŝi loĝis en mizera, frosta subtegmenta ĉambro en la Latina Kvartalo, kie vintre la akvo frostiĝis en la glaso, kaj ŝi ofte nutris sin nur per pano, teo kaj kelkaj karotoj. Malgraŭ la konstanta malsato kaj malvarmego, ŝia sindediĉo estis absoluta. Ŝi sukcese akiris sian diplomon pri fiziko en la jaro mil okcent naŭdek tri kiel la plej bona studentino de sia kurso, kaj sekvajare ŝi akiris ankaŭ diplomon pri matematikaj sciencoj.

En the jaro mil okcent naŭdek kvar okazis renkontiĝo, kiu definitive ŝanĝis la historion de la scienco. Ŝi renkontis la francan fizikiston Pierre Curie, kiu tiam estis estro de la laboratorio ĉe la Municipa Lernejo pri Industria Fiziko kaj Kemio de Parizo. Pierre jam estis respektata pro siaj gravaj malkovroj pri magnetismo kaj kristaloj. Ili tuj trovis profundan spiritan kaj intelektan ligon. Kvankam Maria komence hezitis kaj eĉ planis reveni al Pollando por labori kiel instruistino, la profunda amo kaj respekto de Pierre konvinkis ŝin resti en Francio. Ili geedziĝis en simpla civila ceremonio la dudek sesan de julio de the jaro mil okcent naŭdek kvin. Por la ceremonio, Maria rifuzis la tradician blankan robon kaj elektis simplan, malhelbluan veston, kiun ŝi poste povis praktike uzi en la laboratorio. En la jaro mil okcent naŭdek sep naskiĝis ilia unua filino, Irène.

En la jaro mil okcent naŭdek ses, la franca fizikisto Henri Becquerel faris surprizan malkovron. Li rimarkis, ke uraniaj saloj spontanee elsendas misterajn radiojn, kiuj povas trapasi opakan paperon kaj influi fotografiajn platojn, eĉ sen bezono de sunlumo. Ĉi tiu fenomeno profunde fascinis Marian. Ŝi decidis elekti ĉi tiujn misterajn radiojn kiel temon de sia doktoriĝa disertaĵo. Por mezuri la tre malfortan elektran kurenton produktitan de ĉi tiuj radioj en la aero, ŝi uzis tre precizan elektrometron, kiun Pierre kaj lia frato inventis kelkajn jarojn pli frue. Per ĉi tiu instrumento, Maria komencis siajn unuajn eksperimentojn, sen suspekti, ke ŝi tiel malfermas la pordon al tute nova epoko de la homa scienco.

La eksperimentoj de Marie Curie rapide kondukis al revoluciaj konkludoj. Ekzamenante diversajn kemiajn elementojn, ŝi malkovris, ke ankaŭ la elemento torio elsendas similajn radiojn. Ŝi formulis kuraĝan kaj tute novan hipotezon: la elsendo de tiuj ĉi radioj ne dependas de la kemia kombino de la substanco, sed estas propraĵo de la atomo mem. Ĉi tiu ideo estis vere revolucia, ĉar tiutempe la scienca mondo kredis, ke la atomo estas la plej malgranda, nedividebla kaj neŝanĝebla unuo de la materio. Por priskribi ĉi tiun kapablon de certaj elementoj elsendi radiojn, ŝi kreis la terminon radioaktiveco.

Ekzamenante naturajn mineralojn, Marie rimarkis ion eĉ pli eksterordinaran. La mineralo peĉblendo, kiu estas urania erco, estis multe pli radioaktiva ol pura uranio. Ŝi deduktis, ke en la peĉblendo devas kaŝiĝi tre malgranda kvanto de iu ankoraŭ nekonata kemia elemento, kiu estas ege pli radioaktiva ol uranio. Kiam Pierre ekkomprenis la gravecon de ĉi tiu hipotezo, li decidis lasi flanke siajn proprajn promesplenajn esplorojn pri kristaloj kaj kunigi siajn fortojn kun Marie por fari la pezan laboron kune.

Ilia laborloko estis malproksima de la modernaj, sterilaj laboratorioj, kiujn ni imagas hodiaŭ. Ĝi estis nehejmitan, malseka kaj traventolata ligna barako, kiu antaŭe servis kiel dissekcejo de la medicina lernejo. Vintre estis tie frostige malvarme, kaj somere sufoke varme. La tegmento likis kiam pluvis. En ĉi tiu mizera ejo, la geedzoj Curie komencis gigantan taskon. Ili devis mane prilabori kaj purigi tunojn da peĉblenda erco por izoli la etajn spurojn de la novaj elementoj. Tio estis peza fizika laboro, kiu postulis grandajn kaldronojn de bolanta likvaĵo, konstantan miksadon per pezaj feraj stangoj, kaj la spiradon de acidaj kaj venenaj vaporoj en spaco sen taŭga aerumado.

En julio de la jaro mil okcent naŭdek ok, ili povis fine anonci la malkovron de nova elemento. Marie nomis ĝin polonio, honore al sia amata patrujo, kiu tiam ankoraŭ suferis sub fremda okupado. En decembro de la sama jaro, ili anoncis la malkovron de dua, eĉ pli potenca elemento, kiun ili nomis radiumo, pro ĝia intensa kapablo elsendi lumon kaj energion. Tamen, por konvinki la skeptikajn kemiistojn, ili devis fizike izoli ĉi tiujn elementojn en pura formo. Tio postulis pliajn kvar jarojn da senlaca laboro. Fine, en la jaro mil naŭcent du, Marie sukcesis produkti unu decigramon da pura radiuma klorido el pluraj tunoj da peĉblendo, definitive pruvante ilian ekziston al la mondo.

La monda rekono ne malfruiĝis. En la jaro mil naŭcent tri, la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj decidis premii la malkovron de la radioaktiveco. Komence, la komitato intencis doni la Nobel-premion pri fiziko nur al Henri Becquerel kaj Pierre Curie, tute preterlasante Marian pro ŝia sekso. Tamen, kiam Pierre eksciis pri tio, li skribis firman leteron al la komitato, insistante, ke Marie devas esti egale rekonita, ĉar ŝia rolo en la malkovroj estis fundamenta kaj gvida. Danke al lia honesteco kaj justeco, Marie Curie fariĝis la unua virino en la historio, kiu ricevis Nobel-premion. Ili tamen estis tro lacaj kaj malsanaj por veturi al Stokholmo por akcepti la premion persone, kio jam estis frua signo de la nevidebla danĝero de la radioaktiveco, kiu bruligis la haŭton de iliaj fingroj kaj kaŭzis al ili konstantan lacecon.

La gloro kaj sukceso tamen estis brutale interrompitaj la deknaŭan de aprilo mil naŭcent ses. En pluva tago en Parizo, Pierre Curie estis kontraŭveturita de peza ĉevalĉaro kaj mortis surloke pro kranio-rompiĝo. Marie estis absolute senkonsola kaj ruinigita de la perdo de sia edzo, vivpartnero kaj plej bona amiko. Malgraŭ la profunda depresio, ŝi trovis la forton por daŭrigi ilian komunan laboron. La universitato Sorbono faris historian decidon kaj proponis al Marie la profesoran seĝon de Pierre, igante ŝin la unua ina profesoro en la historio de la universitato. Ŝia unua prelego okazis la kvinan de novembro mil naŭcent ses, antaŭ grandega publiko de ĵurnalistoj kaj scivolemuloj, kaj ŝi komencis sian instruadon precize ĉe la frazo, kie Pierre estis ĉesinta sian lastan prelegon.

En la jaro mil naŭcent dek, Marie sukcesis fine izoli puran metalan radiumon. Kaj en la jaro mil naŭcent dek unu, ŝi estis honorita per sia dua Nobel-premio, ĉi-foje pri kemio. Tio faris ŝin la unua kaj sola persono en la historio, kiu gajnis la Nobel-premion en du malsamaj sciencaj fakoj. Sed ĉi tiu triumfa jaro estis ankaŭ la plej malfacila de ŝia privata vivo. La franca gazetaro malkovris ŝian intiman rilaton kun la fizikisto Paul Langevin, kiu estis iama studento de Pierre kaj tiam vivis apartigita de sia edzino. Sekvis granda publika skandalo, instigita de ksenofobio kaj mizogineco de dekstraj ĵurnalistoj, kiuj prezentis Marian kiel fremdulon, kiu detruas francajn familiojn. Eĉ la sveda akademio skribis al ŝi, konsilante, ke ŝi ne venu al Stokholmo por ricevi la premion pro la skandalo. Marie Curie tamen respondis per granda digno, deklarante, ke la premio estas donata pro sciencaj meritoj, kaj ke ekzistas neniu rilato inter ŝia scienca laboro kaj la faktoj de ŝia privata vivo. Ŝi vojaĝis al Svedio kaj akceptis la premion kun alta kapo.

Kiam la Unua Mondmilito eksplodis en la jaro mil naŭcent dek kvar, Marie Curie decidis tute flankenmeti siajn teoriajn esplorojn por helpi la vunditajn soldatojn. Ŝi rapide rimarkis, ke la milito-kuracistoj sur la fronto grave bezonas rentgenajn aparatojn por povi trovi kuglojn kaj ŝrapnelojn en la korpoj de la vunditoj kaj fari urĝajn operaciojn. Per sia propra mono kaj helpo de donacoj, ŝi kreis la unuajn moveblajn radiologiajn unuojn de Francio. Ĉi tiuj estis aŭtomobiloj ekipitaj per dinamoj, rentgenaj tuboj kaj fotaj materialoj, kiujn la soldatoj ame nomis la malgrandaj kurioj.

Marie ne nur organizis ĉi tiun servon, sed ŝi mem lernis ŝofori, trapasis kurson pri aŭto-mekaniko, kaj kune kun sia juna filino Irène, kiu tiam havis nur dek sep jarojn, ŝi veturis rekte al la batalkampoj sub la bombadoj por fari rentgenajn ekzamenojn de la soldatoj. Ŝi ankaŭ trejnis pli ol cent kvindek virinojn por labori kiel radiologiaj teknikistoj. Oni taksas, ke danke al ŝia iniciato kaj kuraĝo, pli ol unu miliono da vunditaj soldatoj ricevis pli rapidan kaj pli efikan kuracadon, kio savis sennombrajn vivojn kaj malhelpis amputojn sur la batalkampoj.

Post la milito, Marie Curie revenis al la Radium-Instituto, kiun la universitato kaj la Pasteur-Instituto estis konstruitaj por ŝi. Ŝi fariĝis tutmonda ikono de la scienco. Tamen, la esploroj postulis grandajn kvantojn da radiumo, kio estis ekstreme multekosta materialo. Por akiri la bezonatan monon, ŝi faris du triumfajn vojaĝojn al Usono, en la jaroj mil naŭcent dudek unu kaj mil naŭcent dudek naŭ. Tie, la usonaj virinoj kolektis monon por aĉeti po unu gramon da radiumo por ŝia instituto, kaj la usona prezidanto Warren G. Harding persone donis al ŝi la ŝlosilon de la ujo enhavanta la valoregan substancon dum solena ceremonio en Vaŝingtono.

But la prezo, kiun Marie Curie pagis por siaj malkovroj, estis fatala. Dum jardekoj, ŝi laboris kun tre radioaktivaj materialoj sen ajna protekto. Ŝi portis provtubojn kun radiumaj solvaĵoj en siaj poŝoj de la labor-kitelo, kaj ŝi ofte konservis ilin en la tirkestoj de sia skribotablo, admirante ilian belan bluan-verdan lumon en la mallumo de la nokto. Ŝi kredis, ke la radiumo estas relative sekura por la sano, kvankam ŝi konstante suferis pro kataraktoj, kronika laciĝo kaj doloraj brulvundoj sur la fingroj.

La kvaran de julio mil naŭcent tridek kvar, en la aĝo de sesdek ses jaroj, Marie Curie mortis en la sanatorio de Sancellemoz en Francio. La kuracistoj konstatis, ke la kaŭzo de ŝia morto estis aplastika anemio, grava malsano de la osta medolo, kiu rekte rezultis el la konstanta kaj longdaŭra eksponiĝo al la radiado. Ŝia tuta scienca heredaĵo restas fizike danĝera eĉ hodiaŭ. Ŝiaj personaj taglibroj, labornotoj, kaj eĉ ŝiaj kuirlibroj el la fino de la deknaŭa jarcento estas tiel forte radioaktivaj, ke ili estas konservataj en dikaj, plumbe tegitaj skatoloj en la Nacia Biblioteko de Francio. Se iu esploristo deziras legi ilin, li devas subskribi deklaron pri propra risko kaj porti specialajn protektajn vestojn.

La influo de Marie Curie superas la limojn de ŝia epoko. Ŝia malkovro de radioaktiveco tute detruis la malnovajn dogmojn pri la naturo de la atomo kaj pavimis la vojon al la moderna atoma fiziko. Ŝia laboro ebligis la kreon de la radioterapio por batali kontraŭ kancero, savante milionojn da homoj ĉirkaŭ la mondo. Ŝi restas eterna inspiro por ĉiuj virinoj en scienco kaj teknologio, montrante ke neniu baro estas tro alta por pasia kaj kuraĝa menso. En la jaro mil naŭcent naŭdek kvin, pro siaj eksterordinaraj meritoj, la restaĵoj de Marie Curie kaj Pierre Curie estis solene translokigitaj al la Panteono de Parizo, igante ŝin la unua virino, kiu estis entombigita tie pro propraj sciencaj atingoj.

Kaj per tio ni finas nian hodiaŭan programon pri la grandaj momentoj de la scienco kaj historio.

En nia magazino, temas pri la malkovro de pulsaroj kaj la eksterordinara vivo de la sciencistino Jocelyn Bell Burnell.

La mezo de la mil naŭ cent sesdekaj jaroj estis vigla kaj ekscita epoko por la monda astrofiziko. Aparta branĉo de tiu scienco, la radioastronomio, estis rapide evoluanta kaj promesis malkaŝi sekretojn de la kosmo, kiujn neniu tradicia optika teleskopo iam povus vidi. En la fama Universitato de Kembriĝo, en Anglio, troviĝis la Observatorio pri Radioastronomio de Mullard. Tiu loko estis centro de senĉesa scienca esplorado, kie la tagoj kaj noktoj pasis meze de kompleksaj kalkuloj kaj novaj teknologiaj eksperimentoj. Por la tieaj studentoj kaj esploristoj, la laboro estis ne nur intelekta defio, sed ankaŭ fizike tre postula tasko.

En the jaro mil naŭ cent sesdek kvin, juna virino el Nord-Irlando nomata Jocelyn Bell Burnell alvenis al Kembriĝo por komenci siajn doktorigajn studojn. Ŝi ĵus akiris sian bakalaŭran gradon pri fiziko en la Universitato de Glasgovo. En Kembriĝo, ŝi aliĝis al la esplora teamo gvidata de profesoro Antony Hewish. Ŝia unua tasko ne estis sidi malantaŭ skribotablo, de kie ŝi povus nur rigardi la stelojn, sed helpi konstrui la enorman instrumenton, kiu ebligus ŝian sciencan esploradon. Tiu aparato estis la tielnomata Interplaneda Scintila Teleskopo.

La konstruado de ĉi tiu radioteleskopo estis monumenta laboro. Ĝi tute ne similis al la tradiciaj kupolaj observatorioj, kiujn oni kutime imagas. Anstataŭe, ĝi estis grandega antenaro, kiu kovris areon de proksimume unu komo ok hektaroj. La tuta strukturo konsistis el miloj da metalaj stangoj, lignaj fostoj kaj tre kompleksa reto de dratoj kaj kabloj. Fakte, la studentoj kaj laboristoj devis mane tiri kaj konekti proksimume cent naŭdek kilometrojn da kabloj. Jocelyn Bell Burnell mem pasigis monatojn ekstere sur la kampo, ofte en malvarma kaj malseka vetero, uzante martelojn kaj drattondilon por munti la aparaton. Ŝi poste memoris, ke tiu laboro helpis al ŝi senti sin fizike forta kaj profunde konektita al la maŝino, kiun ŝi mane kreis.

Kiam la teleskopo estis finfine preta en la somero de la jaro mil naŭ cent sesdek sep, ĝi komencis produkti nekredeblan kvanton da datumoj. Ĉar en tiu epoko komputiloj ankoraŭ ne kapablis stoki kaj analizi tiajn amasojn da informoj, la datumoj estis registritaj sur longaj paperaj ruloj per inkaj skribiloj. Ĉiutage, la teleskopo generis proksimume dudek naŭ metrojn da paperaj diagramoj. Estis la tasko de Jocelyn Bell Burnell mane analizi ĉiun centimetron de ĉi tiu papero, serĉante la spurojn de tre malproksimaj kaj helaj galaksioj nomataj kvazaroj. Ŝi devis fari tion per siaj propraj okuloj, tagon post tago, analizante la zigzagajn liniojn, kiujn la inko lasis sur the papero.

La laboro serĉi kvazarojn postulis eksterordinaran paciencon kaj akran vidkapablon. Dum monatoj, Jocelyn Bell Burnell ekzamenis kilometrojn da papero. En aŭgusto de la jaro mil naŭ cent sesdek sep, ŝi rimarkis ion tute nekutiman. Meze de la atendataj signaloj de kosma bruo kaj radio-interferoj, ŝi trovis etan nekonatan fluktuon sur la papero. Ŝi poste priskribis ĉi prian strangan signalon kiel iom da skribaĉo.

Tiu ĉi skribaĉo estis tre malgranda kaj okupis nur malgrandan parton de la diagramo, sed ĝi tuj altiris ŝian atenton. Ŝia okulo estis tre bone trejnita por rekoni la diferencojn inter kosmaj fontoj kaj surteraj interferoj. Ŝi rimarkis, ke ĉi tiu specifa signalo aperis nur kiam la teleskopo estis direktita al aparta parto de la ĉielo. Tio signifis, ke la signalo ne povis esti loka homa bruo, kiel ekzemple preterpasanta aŭto aŭ elektra aparato. Ĝi devis veni el la profunda kosmo.

Por pli bone ekzameni la fenomenon, ŝi instalis aparaton, kiu povis registri la signalon pli rapide kaj detale sur la papero. Dum pluraj semajnoj, la signalo malaperis, kio kaŭzis grandan frustriĝon al la juna esploristino. Sed fine, en novembro de la sama jaro, la signalo denove aperis. Kiam ŝi ekzamenis la novajn kaj pli detalajn diagramojn, ŝi faris malkovron, kiu tute ŝokis ŝin. La signalo konsistis el serio de nekredeble regulaj pulsoj. Ĉiu pulso daŭris nur mallongan tempon, kaj ili ripetiĝis ekzakte ĉiu-singule po unu komo tri sekundoj.

Neniu iam ajn observis ion similan en la historio de la astronomio. Kosmaj objektoj kutime elsendis konstantajn aŭ malrapide variantajn signalojn, sed neniam tiel rapidajn kaj precizajn pulsojn. La unua reago de ŝia gvidanto, profesoro Antony Hewish, estis skeptiko. Li kredis, ke la signalo devas esti kaŭzita de homa interfero, eble pro iu malbone izolita elektra aparato en la proksimeco de la observatorio. Li eĉ sugestis, ke la juna studentino eble faris simplan eraron en la agordoj de la granda teleskopo. Tamen, Jocelyn Bell Burnell estis persista. Ŝi pruvis, ke la signalo moviĝis kune kun la steloj, kio definitive konfirmis ĝian eksterteran originon.

Pro la nekredebla reguleco de la pulsoj, la sciencistoj komencis ŝerce konsideri la eblecon, ke ili kaptis mesaĝon de inteligenta ekstertera civilizacio. Ili nomis la fonton lo go mo unu, kio estis mallongigo de la anglaj vortoj por Malgrandaj Verdaj Hometoj. Kvankam tio estis parte ŝerco, la teamo devis trakti la eblecon tre serioze. Se ĝi vere estus ekstertera signalo, kiel ili anoncus tion al la publiko sen kaŭzi panikon?

Sed la mistero baldaŭ solviĝis per plia pacienca laboro de la juna esploristino. Ŝi daŭre analizis la paperajn rulojn kaj trovis duan similan pulsantan fonton en tute alia parto de la ĉielo, kiu pulsis je iom malsama ritmo. Baldaŭ poste, ŝi malkovris la trian kaj la kvaran fontojn. Tio estis la definitiva pruvo, ke la signaloj ne estis senditaj de inteligentaj estaĵoj. Estis tute nekredeble, ke pluraj malsamaj eksterteraj civilizacioj sendus similajn signalojn al la Tero samtempe. Temis pri tute nova, natura kaj nekonata klaso de kosmaj objektoj. En februaro de la jaro mil naŭ cent sesdek ok, la teamo publikigis la malkovron en la prestiĝa scienca revuo Nature, prezentante la fenomenon, kiu baldaŭ ricevis la nomon pulsaro.

La malkovro de pulsaroj estis unu el la plej grandaj sciencaj atingoj de la dudeka jarcento. Ĝi ne nur pruvis la ekziston de tute nova speco de steloj, sed ankaŭ malfermis novajn vojojn por testi la fundamentajn leĝojn de la fiziko sub ekstremaj kondiĉoj. Sed kio precize estas pulsaro? Hodiaŭ ni scias, ke pulsaroj estas rapide rotaciantaj neutronaj steloj. Kiam tre masiva stelo mortas en giganta eksplodo nomata supernovao, ĝia kerno kolapsas sub sia propra gravito. La rezulto estas objekto tiel densa, ke stelo kun la maso de nia Suno estas kunpremita en sferon kun diametro de nur kelkaj kilometroj. Ĉi tiuj steloj rotacias nekredeble rapide kaj elsendas fortajn radio-ondojn el siaj magnetaj polusoj. Kiam la stelo turniĝas, ĉi tiuj radio-ondoj balaas tra la kosmo kiel la lumfasko de lumturo. Se la fasko direktiĝas al la Tero, ni observas ĝin kiel regulan kaj rapidan pulson.

En la jaro mil naŭ cent sepdek kvar, la Nobel-komitato decidis premii ĉi tiun malkovron per la Nobel-premio pri fiziko. Tamen, la premio estis donita al profesoro Antony Hewish kaj al lia kolego profesoro Martin Ryle. Jocelyn Bell Burnell, la persono kiu efektive trovis la unuan signalon kaj pruvis ĝian kosman originon, estis tute preterlasita.

Ĉi tiu decido kaŭzis grandegan indignon kaj debaton en la scienca komunumo. Multaj eminentaj astronomoj publike kritikis la decidon kaj asertis, ke ŝi meritis dividi la premion. La ekskludo de la juna virino elstarigis la tiaman hierarkion en la scienco, kie la laboro de studentoj kaj precipe de inaj esploristoj ofte estis ignorata aŭ atribuata al iliaj viraj profesoroj. Jocelyn Bell Burnell mem traktis la situacion kun eksterordinara digno kaj grandanimeco. Ŝi plurfoje deklaris, ke en tiu epoko estis kutime, ke la premioj iru al la gvidantoj de la laboratorioj, kaj ke ŝi ne sentis amarecon pro tio.

Malgraŭ la manko de la Nobel-premio en ŝia juneco, Jocelyn Bell Burnell havis brilan kaj tre sukcesan karieron kiel astrofizikisto kaj gvidanto en la scienca mondo. Ŝi laboris en diversaj universitatoj, gvidis gravajn esplorajn projektojn kaj fariĝis la unua virina prezidanto de la Reĝa Astronomia Societo de Britio, kaj poste ankaŭ prezidanto de la Instituto pri Fiziko. Ŝi ricevis multajn honorojn kaj estis fine nobeligita kiel damo de la Brita Imperio.

En la jaro du mil dekok, pli ol kvindek jarojn post sia historia malkovro, Jocelyn Bell Burnell ricevis la Specialan Premion pri Fundamenta Fiziko, tre prestiĝan premion, kiu inkluzivis monan sumon de du milionoj tri cent mil britaj pundoj, kio egalas al proksimume tri milionoj da usonaj dolaroj. Ŝia reago al ĉi tiu granda premio montris ŝian nekredeblan karakteron kaj sindonemon. Anstataŭ gardi la monon por si mem, ŝi donacis la tutan sumon al la Instituto pri Fiziko por krei specialan fonduson. Ĉi tiu fonduso helpas studentojn el malfavorataj kaj malplimultaj grupoj, inkluzive de virinoj kaj rifuĝintoj, fari siajn doktorigajn studojn pri fiziko. Ŝi klarigis, ke ŝi deziras batali kontraŭ la tiel nomata trompula sindromo kaj certigi, ke neniu inteligenta juna menso estu ekskludita el la scienco pro sia sekso aŭ deveno.

Hodiaŭ, pulsaroj restas esencaj iloj por niaj esploroj pri la universo. Ili servas kiel la plej precizaj naturaj horloĝoj en la kosmo, kiujn sciencistoj uzas por testi la teorion pri ĝenerala relativeco de Albert Einstein kaj eĉ por detekti gravitajn ondojn. Kaj la rakonto pri Jocelyn Bell Burnell restas kiel potenca inspiro por novaj generacioj de sciencistoj, memorigante nin pri la valoro de pacienco, persisto kaj la profunda bezono de justeco kaj diverseco en la serĉado de la vero.

Ni esperas, ke ĉi tiu rakonto inspiris vin, kaj ni dankas vin pro via atento dum la hodiaŭa elsendo.

En nia magazino, temas pri la nekredebla historio de la Kosmoteleskopo Hubble, kiu transformiĝis de grandega teknologia fiasko al unu el la plej grandaj sciencaj triumfoj de la homaro.

La revo pri teleskopo en la kosmo komenciĝis longe antaŭ ol la teknologio por ĝia konstruado eĉ ekzistis. En la jaro mil naŭ cent kvardek ses, la viziohava astrofizikisto Lyman Spitzer publikigis sciencan artikolon, en kiu li proponis ion tute novan. Li sugestis meti grandan teleskopon en la orbiton de la Tero. Sur nia planedo, la astronomoj ĉiam alfrontas grandan problemon: la tera atmosfero. Ĝi estas kiel malklara, konstante moviĝanta fenestro, kiu absorbas gravajn partojn de la lumo kaj distordas la bildojn de la steloj. Spitzer komprenis, ke se oni povus levi teleskopon super tiun fluidan oceanon de aero, oni povus vidi la universon kun senprecedenca klareco. Dum jardekoj, li senlace laboris kaj klopodis por realigi ĉi tiun sonĝon. Finfine, en la mil naŭ cent sepdekaj jaroj, la usona spaca agentejo NASA kaj la Eŭropa Spaca Agentejo, konata kiel e-so-a, kunigis siajn fortojn por projekti kaj konstrui tion, kio poste fariĝis la Kosmoteleskopo Hubble, aŭ per siaj inicialoj, la ho-so-to.

La koro de la nova kosmoteleskopo estis ĝia ĉefa spegulo. Por kolekti la malfortan lumon de la plej malproksimaj galaksioj, la inĝenieroj bezonis spegulon kun diametro de du komo kvar metroj. La kontrakto por mueli kaj poluri ĉi tiun spegulon iris al la firmao Perkin-Elmer en la jaro mil naŭ cent sepdek naŭ. La postuloj pri precizeco estis preskaŭ nekredeblaj. La surfaco de la spegulo devis esti tiel perfekta, ke se oni pligrandigus ĝin ĝis la grandeco de la tuta kontinenta Usono, la plej alta monteto sur ĝi ne superus kelkajn centimetrojn. Por atingi ĉi tiun nivelon de perfekteco, la teknikistoj uzis tre kompleksajn optikajn mezurilojn nomitajn nul-korektiloj. Bedaŭrinde, dum la muntado de unu el ĉi tiuj kontrolaj instrumentoj, okazis katastrofa eraro. Speciala lenso ene de la nul-korektilo estis mislokita je ekzakte unu komo tri milimetroj. Tiu ŝajne eta diferenco havis gigantajn sekvojn. Ĝi gvidis la polurmaŝinojn tiel, ke ili muelis la randojn de la spegulo tiel, ke ili fariĝis iomete tro plataj. La eraro estis nur du komo du mikrometroj, kio reprezentas proksimume unu kvindekonon de la dikeco de homa haro. Tamen, en the mondo de preciza optiko, ĉi tiu eta kurbec-eraro, konata kiel sfera aberacio, estis mortkondamno por la bildokvalito.

Malgraŭ pluraj jaroj da laboro, neniu faris sendependan kontrolon per aliaj provaj aparatoj, kiujn la teamo disponis. Buĝetaj limigoj kaj striktaj horaroj kaŭzis, ke la difekto restis tute nerimarkita. Kaj tiel, la dudek-kvaran de aprilo mil naŭ cent naŭdek, la Kosmopramo Discovery lanĉiĝis el la Kosmocentro Kennedy por la misio es-te-es tridek unu, portante la teleskopon Hubble al la kosmo. La tuta scienca mondo kaj la monda publiko atendis kun ekscito la unuajn bildojn. Sed kiam la unuaj datumoj alvenis al la Scienca Instituto de la Kosmoteleskopo, la ekscito subite fariĝis profunda teruro. La steloj ne estis akraj lumpunktoj, sed malklaraj, nebulecaj makuloj. La miliard-dolara teleskopo estis kosme miopa. La publika reago estis rapida kaj severa. Gazetoj kaj politikistoj moke nomis la projekton kosma fiasko kaj miliard-dolara fuŝaĵo, kaj la estonteco de NASA subite troviĝis en granda danĝero.

En la mezo de ĉi tiu publika honto kaj scienca krizo, la inĝenieroj kaj sciencistoj rifuzis rezigni. Ili formis specialajn komisionojn por trovi solvon al la optika problemo. Ĉar la teleskopo jam estis en orbito, proksimume sescent kilometrojn super la Tero, estis tute neeble simple reporti ĝin por anstataŭigi la grandan spegulon. Ili devis trovi manieron ripari la optikon rekte en la spaco. La genia ideo, kiu finfine savis la projekton, estis doni al la teleskopo okulvitrojn. Ĉar la kurbo de la difektita spegulo estis tre ekzakte konata pro la eraraj mezuradoj surtere, la optikistoj povis desegni novajn, malgrandajn spegulojn, kiuj havus ekzakte la kontraŭan misformon. Ĉi tiu sistemo estis nomita COSTAR. Ĝi estis desegnita por moviĝi en la internon de la teleskopo kaj poziciigi dek etajn, perfektajn spegulojn por korekti la lumon antaŭ ol ĝi atingus la sciencajn instrumentojn. Samtempe, la teamo decidis anstataŭigi la ĉefan kameron per nova versio, la Larĝkampa kaj Planeda Kamero du, aŭ vo-fo-po-co du, kiu jam havis la necesajn korektajn spegulojn konstruitaj rekte en sia propra optika sistemo.

La respondeco pri la sukceso de ĉi tiu riparo kuŝis sur la ŝultroj de la sep kosmonaŭtoj de la misio es-te-es sesdek unu, flugantaj per la Kosmopramo Endeavour. La misio lanĉiĝis la duan de decembro mil naŭ cent naŭdek tri. Ĝi estis planita kiel unu el la plej kompleksaj kaj danĝeraj agadoj en la historio de la spaca programo. La skipon gvidis komandanto Richard Covey kaj piloto Kenneth Bowersox, dum kvin spertaj kosmonaŭtoj havis la taskon fari la riparojn ekstere de la kosmopramo. Inter ili estis Story Musgrave, Jeffrey Hoffman, Kathryn Thornton kaj Thomas Akers, kune kun la svisa kosmonaŭto de la e-so-a, Claude Nicollier, kiu stiris la grandan robotan brakon de la kosmopramo. La tuta mondo rigardis la televidajn elsendojn en reala tempo.

La kosmonaŭtoj devis labori en la ekstremaj kondiĉoj de la kosma medio. Ili flosis en la silenta, malvarma vakuo, kie la temperaturoj draste ŝanĝiĝis de ekstrema varmo en la sunlumo al minus cent gradoj en la ombro de la Tero. Portante dikajn, rigidajn spacvestojn kaj pezajn gantojn, ili devis manipuli delikatajn ŝraŭbojn kaj fari tre precizajn movojn. Unu malglata movo aŭ unu perdita ilo povis tute detrui la teleskopon aŭ lasi la kosmonaŭtojn en danĝero. Dum kvin sinsekvaj tagoj da spacpromenadoj, kiuj daŭris entute pli ol tridek kvin horojn, la kosmonaŭtoj forigis la malnovan kameron kaj glitigis la novan vo-fo-po-co du en ĝian lokon. Ili instalis la COSTAR-sistemon kaj krome anstataŭigis la sunpanelojn kaj la giroskopojn de la teleskopo. Ĉiu tasko estis kvazaŭ streĉa, silenta baleto kontraŭ la fono de la blua kaj blanka tera globo, kiu turniĝis silente sub iliaj piedoj.

Kiam la Kosmopramo Endeavour finfine sekure alteriĝis la dektrian de decembro, la tuta teamo surtere povis nur atendi kaj spiri profunde. La novaj instrumentoj bezonis kelkajn semajnojn por malvarmiĝi kaj por esti kalibritaj. La decida momento okazis meze de januaro en la jaro mil naŭ cent naŭdek kvar. Kiam la unuaj bildoj post la riparo aperis sur la ekranoj de la kontrolcentro, la silento subite eksplodis en kriadon de ĝojo kaj larmojn de krizhelpo. La malklaraj kaj fantomaj bildoj de la pasinteco malaperis. Anstataŭ ili, la steloj brilis kiel nekredeble akraj kaj puraj diamantoj sur nigra fono. La misio estis centprocenta sukceso. La okulvitroj de Hubble funkciis perfekte.

Ekde tiu historia momento, la Kosmoteleskopo Hubble tute transformis nian komprenon pri la kosmo. Ĝi donis al la homaro la plej profundajn kaj klarajn vidojn al la universo, kiujn ni iam ajn havis. Danke al ĝiaj precizaj mezuradoj, la astronomoj povis unuafoje kalkuli la aĝon de la universo kun granda precizeco, fiksante ĝin al dek tri komo ok miliardoj da jaroj. Hubble ludis ŝlosilan rolon en la malkovro de malluma energio, tiu mistera forto, kiu kaŭzas, ke la ekspansio de la universo konstante akcelas. Ĝi fotis la naskiĝon de steloj en la famaj Pilieroj de Kreado kaj malkaŝis milojn da nekonataj galaksioj en la tiel nomata Ultra Deep Field, rigardante malantaŭen en la tempon preskaŭ al la komenco de ĉio. Ĉi tiuj bildoj ne nur revoluciigis la sciencon, sed ili ankaŭ penetris en la popolan kulturon, aperante en lernejaj libroj kaj artaĵoj, kaj inspirante milionojn da homoj tra la mondo.

La sukceso de la unua serva misio ankaŭ malfermis la vojon por pliaj kvar misioj en la jaroj mil naŭ cent naŭdek sept, mil naŭ cent naŭdek naŭ, du mil du, kaj du mil naŭ. Ĉi tiuj flugoj permesis al la kosmonaŭtoj regule ĝisdatigi la teknologion de la teleskopo, anstataŭigante malnoviĝintajn komputilojn kaj aldonante eĉ pli potencajn sciencajn instrumentojn. Kvankam la nova kaj potenca Kosmoteleskopo James Webb nun laboras en la spaco, la malnova Hubble daŭre funkcias kaj faras valorajn malkovrojn eĉ hodiaŭ, post pli ol tridek jaroj en orbito. Ĝia historio restas kiel potenca ekzemplo pri tio, kiel homa persisto, scienca rigoro kaj kuraĝa kunlaboro povas venki eĉ la plej grandajn teknikajn fiaskojn kaj transformi krizon en gloran triumfon.

Ni esperas, ke ĉi tiu vojaĝo tra la historio de la spaca scienco plaĉis al vi kaj inspiris vin.

En nia magazino, temas pri la historio, konstruado kaj geopolitika graveco de la Sueza Kanalo, artefarita akvovojo kiu transformis la mondan komercon kaj ligis du marojn.

La ideo ligi la Mediteranean Maron kun la Ruĝa Maro tra la istmo de Suezo ne estas moderna invento. Ĝi havas siajn radikojn en la antikva Egiptio de la faraonoj. Jam ĉirkaŭ la jaro mil ok cent kvindek antaŭ nia erao, dum la regado de faraono Senusret la tria, ekzistis kanaloj ligantaj la riveron Nilo al la Ruĝa Maro. Jarcentojn poste, la persa reĝo Dario la unua revivigis kaj kompletigis similan akvovojon ĉirkaŭ la jaro kvincent antaŭ nia erao. Ankaŭ la greka reganto Ptolemeo la dua Filadelfo plibonigis la sistemon en la tria jarcento antaŭ nia erao. Eĉ la romianoj sub imperiestro Trajano kaj la araboj post la konkero de Egiptio en la sepa jarcento klopodis konservi ĉi tiun decidan ligon. Tamen, pro sabloŝtormoj, manko de bontenado kaj politikaj ŝanĝoj, tiuj antikvaj kanaloj iom post iom pleniĝis per sablo kaj malaperis en la dezerto ĝis la oka jarcento de nia erao.

La moderna historio de la kanalo komenciĝis per scienca eraro. Kiam Napoleono Bonaparto gvidis sian militan kaj sciencan ekspedicion al Egiptio en la jaro mil sep cent naŭdek ok, li ordonis al siaj inĝenieroj mezuri la nivelon de la du maroj. La ĉefa inĝeniero erare kalkulis, ke la Ruĝa Maro estas proksimume dek metrojn pli alta ol la Mediteranea Maro. Ĉi tiu eraro kondukis al la konkludo, ke rekta kanalo kaŭzus katastrofan inundon en la delto de la Nilo. Pro tio, la projekto estis flankenmetita dum pluraj jardekoj.

Nur meze de la deknaŭa jarcento la plano denove fariĝis aktuala danke al la vizio de unu viro. Ferdinando de Leseps, iama franca diplomato, pasigis jarojn en Egiptio dum la mil ok cent tridekaj jaroj kaj amikiĝis kun Said Paŝa, la filo de la tiama reganto. Kiam Said Paŝa fariĝis la vicreĝo de Egiptio, de Leseps uzis sian personan influon por proponi grandiozan projekton: la konstruadon de rekta, senkluza kanalo inter la du maroj. En la jaro mil ok cent kvindek kvar, li sukcesis akiri la unuan koncesion, kiu donis al li la rajton fondi internacian firmaon por konstrui kaj funkciigi la kanalon dum naŭdek naŭ jaroj post ĝia malfermo. Dua, pli detala koncesio estis subskribita en la jaro mil ok cent kvindek ses, precizigante la kondiĉojn de la laboro. En la jaro mil ok cent kvindek ok, de Leseps oficiale fondis la Universalan Kompanion de la Mara Kanalo de Suezo. Kvankam multaj eŭropaj registaroj kaj investantoj dubis pri la realigebleco de la projekto, de Leseps lerte vendis akciojn ĉefe al francaj civitanoj kaj al la egipta registaro mem, certigante la necesan kapitalon por komenci la laboron.

La laboroj oficiale komenciĝis la dudek kvinan de aprilo mil ok cent kvindek naŭ ĉe la marborda punkto, kiu poste fariĝis Port-Saido. La tasko estis herkula kaj devis esti plenumita en unu el la plej malfacilaj medioj de la mondo. La istmo de Suezo estis dezerta, senakva kaj senhoma peco de tero, kie la temperaturoj somere estis absolute sufokaj. Unu el la plej grandaj kaj tujaj defioj estis la kompleta manko de dolĉa akvo for la miloj da laboristoj. Por solvi ĉi tiun problemon, la kompanio unue devis konstrui helpan kanalon, la kanalon de Ismailia, por konduki dolĉan akvon rekte de la rivero Nilo al la konstruejo de la ĉefa kanalo. Sen ĉi tiu decida vivlineo, la tuta projekto estus kolapsinta pro soifo kaj malsano.

Dum la unuaj jaroj de la konstruado, la egipta registaro provizis la plej grandan parton de la laborforto per la tiel nomata korveo, sistemo de deviga, senpaga laboro. Dekoj da miloj da egiptaj kamparanoj, konataj kiel felahoj, estis perforte rekrutitaj kaj senditaj al the dezerto por fosi la kanalon per siaj propraj manoj, uzante nur simplajn fosilojn kaj korbojn por transporti la sablon. La laborkondiĉoj estis teruraj. Manko de taŭga nutraĵo, terura varmo, peza laboro kaj la konstanta minaco de ĥolero kaj aliaj epidemioj kaŭzis la morton de miloj da laboristoj. Ĉi tiu uzo de deviga laboro altiris severan internacian kritikon, precipe de Granda Britio. La brita registaro, kiu timis la kreskantan francan influon en la regiono kaj volis protekti siajn proprajn komercajn vojojn al Hindio, kondamnis la korveon kiel formon de sklaveco. Fine, en la jaro mil ok cent sesdek kvar, post decido de la franca imperiestro Napoleono la tria, la uzo de deviga laboro estis oficiale aboliciita.

Ĉi tiu decido devigis la kompanion draste ŝanĝi sian strategion. Anstataŭ fidi je homa forto, ili turnis sin al la plej moderna teknologio de la industria revolucio. Ili importis kaj disvolvis grandegajn vaporfunkciajn dragmaŝinojn kaj fosmaŝinojn. Ĉi tiuj feraj monstroj transformis la pejzaĝon kaj la etoson de la konstruejo. La silento de la dezerto kaj la gruntoj de lacaj homoj estis anstataŭigitaj de la konstanta bruo de vapormaŝinoj, la krakado de metalaj ĉenoj kaj la densa nigra fumo eliranta el la grandaj kamentuboj. Ĉi tiu teknologia transiro ne nur akcelis la laboron, sed ankaŭ montris al la mondo la potencon de la moderna inĝenierarto.

La inĝenieroj lerte uzis la naturan topografion, integrante plurajn lagojn en la itineron de la kanalo, kiel la lago Manzala, la lago Timsah kaj la Granda Amara Lago, kio signife reduktis la kvanton de seka fosado. Tamen, ankoraŭ necesis fari profundajn tranĉojn tra altaj sablaj areoj, precipe ĉe El-Gisr. Post dek jaroj da eksterordinara laboro, malfacilaĵoj kaj grandegaj financaj elspezoj, la kanalo estis finfine preta.

La solena malfermo okazis la dek sepan de novembro mil ok cent sesdek naŭ kun nekredebla lukso kaj internacia atento. Imperiestroj, reĝoj kaj eminentuloj el la tuta mondo kunvenis por la festado. La inaŭguran ŝiparon gvidis la franca imperiestra jaĥto nomata Aigle, sur kiu troviĝis la imperiestrino Eugénie, edzino de Napoleono la tria kaj kuzino de Ferdinando de Leseps. Artfajraĵoj lumigis la dezertan noktan ĉielon, kanonoj pafis salutojn, kaj muzikaj orkestroj ludis, celebrante la definitivan ligon inter la Okcidento kaj la Oriento.

Malgraŭ la grandioza komenco, la unuaj jaroj de la funkciado de la kanalo estis finance malfacilaj por la kompanio, ĉar la nombro de pasantaj ŝipoj estis pli malalta ol atendite. Tamen, la strategio rapide ŝanĝiĝis. Por Granda Britio, la kanalo fariĝis absolute esenca vivlineo por ĝia imperio, kaj ĝi tranĉis la vojaĝtempon al Hindio je pluraj semajnoj. Kiam la egipta registaro sub la regado de la khedivo Ismail Paŝa trovis sin en profunda ŝulda krizo, la brita ĉefministro Benjamin Disraeli vidis historian ŝancon. En la jaro mil ok cent sepdek kvin, li sekrete kaj rapide aĉetis la kvardek kvar procentojn de la akcioj de la Sueza Kanalo, kiuj apartenis al Egiptio. Tiel, Granda Britio fariĝis la plej potenca partnero en la administrado de la kanalo, certigante sian militan kaj ekonomian regadon super ĉi tiu strategia koridoro.

Dum la unua kaj dua mondmilitoj, la kanalo restis kritika celo kaj estis intense defendata de la aliancanoj kontraŭ la atakoj de la malamikaj fortoj. Sed la geopolitika situacio fundamente ŝanĝiĝis en la mezo de la dudeka jarcento kun la pliiĝo de naciismo kaj la procezo de dekoloniigo. En la jaro mil naŭ cent kvindek ses, la egipta prezidanto Gamal Abdel Nasser faris historian kaj drastan decidon. La dudek sesan de julio de tiu jaro, li anoncis la naciigon de la Sueza Kanalo, deklarante ke la enspezoj de la akvovojo estus uzataj por financi la konstruadon de la granda digo de Asuano, post kiam la okcidentaj landoj nuligis sian financan helpon.

Ĉi tiu ago estigis la tiel nomatan Suez-krizon de la jaro mil naŭ cent kvindek ses. Granda Britio, Francio kaj Israelo lanĉis kunordigitan militan atakon kontraŭ Egiptio for reakiri la kontrolon de la kanalo. Tamen, la invado estis severe kondamnita kaj de Usono kaj de Sovetunio, kio devigis la invadantojn retiriĝi. Por helpi solvi la konflikton kaj garantii la pacon, la Unuiĝintaj Nacioj deplojis sian unuan kriz-forton, konatan per la akronimo u-no-e-fo. Kvankam la milito estis milita malvenko por Egiptio, ĝi fariĝis grandega politika triumfo por prezidanto Nasser, kaj ĝi markis la finon de la brita kaj franca imperia hegemonio en la Meza Oriento.

La kanalo denove fariĝis batalkampo dum la ses-taga milito en la jaro mil naŭ cent sesdek sep, kiam Israelo okupis la Sinajan duoninsulon ĝis la orienta bordo de la akvovojo. Pro la milito, la kanalo estis fermita dum ok jaroj, kaptante dek kvin komercajn ŝipojn en la Amara Lago. Ĉi tiu kaptita ŝiparo, konata kiel la Flava Floto pro la dezerta sablo kiu iom post iom kovris la ferdekojn, restis tie ĝis la kanalo finfine estis remalfermita en la jaro mil naŭ cent sepdek kvin.

En la moderna epoko, la Sueza Kanalo restas unu el la plej gravaj kaj delikataj maraj vojoj de la mondo. Tra ĝi pasas proksimume dek du ĝis dek kvin procentoj de la tutmonda komerco, inkluzive de grandegaj kvantoj da petrolo kaj likvigita natura gaso. Kiel fragila ĉi tiu sistemo estas, la mondo denove eksciis en la jaro du mil dudek unu, kiam la giganta kontenera ŝipo Ever Given perdis la kontrolon dum sabloŝtormo kaj blokiĝis transverse en la kanalo. Dum ses tagoj, la tuta trafiko estis paralizita, kaŭzante miliardojn da dolaroj da perdoj ĉiutage por la tutmonda ekonomio kaj montrante la ekstreman dependecon de la monda komerco de ĉi tiu mallarĝa dezerta kanalo.

Krome, la ekzisto de la kanalo havas gravajn ekologiajn sekvojn. La tiel nomata Lesepsiana migrado priskribas la movadon de maraj specioj el la Ruĝa Maro al la Mediteranea Maro. Ĉar la Ruĝa Maro estas pli saloza kaj nutraĵriĉa, multaj el ĝiaj specioj sukcese koloniigis la orientan Mediteraneon, foje kaŭzante profundajn ŝanĝojn en la lokaj ekologiaj sistemoj kaj fiŝkaptado.

Hodiaŭ, post lastatempaj verkoj en la jaro du mil dek kvin, kiuj inkluzivis la elfosadon de nova paralela kanalo de tridek kvin kilometroj, la Sueza Kanalo daŭre estas monumento al la homa volforto, inĝenierarto kaj la kompleksa historio de geopolitiko, kiu ligas niajn kontinentojn.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al unu el la plej gravaj akvovojoj de la mondo estis por vi interesa kaj instrua.

En nia elsendo, temas pri la eksterordinara historia momento, kiam eta bipanta sfero el la kosmo tute ŝanĝis la mondan geopolitikon, sciencon kaj edukadon.

En la mezo de la kvindekaj jaroj de la dudeka jarcento, la mondo troviĝis en intensa kaj frosta silenta konflikto. La Malvarma Milito inter Usono kaj Sovetunio ne estis nur milita rivaleco, sed profunda ideologia kaj teknologia batalo por tutmonda supereco. Ambaŭ superpotencoj klopodis pruvi, ke ilia socia sistemo estas la plej progresinta kaj kapabla gvidi la homaron al la estonteco. En tiu streĉa etoso, sciencistoj el multaj landoj proponis specialan kunlaboron nomatan la Internacia Geofizika Jaro, kiu daŭris de julio de mil naŭ cent kvindek sep ĝis decembro de mil naŭ cent kvindek ok. Ĉi tiu tutmonda scienca iniciato, ofte konata per la akronimo i go jo, celis esplori la Teron kaj ĝian kosman ĉirkaŭaĵon. Kadre de ĉi tiu programo, ambaŭ gvidaj landoj deklaris sian intencon lanĉi la unuan artefaritan sateliton de la Tero. En Usono, la programo estis konata kiel Projekto Vanguard, gvidata de la Mararmea Esplor-Laboratorio. Tamen, la usona projekto renkontis multajn teknikajn prokrastojn kaj burokratiajn obstaklojn, dum la usona publiko restis tute trankvila, fida pri sia propra teknologia supereco.

Sed en Sovetunio, sekrete kaj kun eksterordinara energio, tute alia historio disvolviĝis. La sovetan kosman programon gvidis viro, kies nomo estis tiel sekreta, ke la publiko eĉ ne sciis pri lia ekzisto dum lia vivo. Li estis Sergej Korolov, konata oficiale nur kiel la Ĉefa Konstruisto. Korolov komprenis la grandegan politikan kaj historian gravecon esti la unua en la kosmo. Lia teamo sukcese evoluigis potencegan raketon nomatan R-sep Semjorka, kiu estis projektita kiel la unua interkontinentala balistika raketo, aŭ i co bo mo, kapabla porti pezajn atomajn bombojn trans kontinentojn. Kiam la komencaj planoj por tre peza kaj kompleksa scienca satelito postulis tro da tempo por realigo, Korolov faris genian kaj historian decidon. Li ordonis al siaj inĝenieroj krei la plej simplan eblan sateliton, por certigi, ke ili venkos la usonanojn en la kosma vetkuro.

La rezulto de tiu decido estis Sputnik unu. Ĝi estis rimarkinde simpla sed perfekta aparato. Ĝi konsistis el polurita metala sfero el aluminia alojo, kun diametro de nur kvindek ok centimetroj, kio estas proksimume la grandeco de plaĝa pilko. Ĝia pezo estis precize okdek tri komo kvar kilogramoj. Kvar flekseblaj stangaj antenoj, longaj inter du komo kvar kaj du komo naŭ metroj, etendiĝis malantaŭen kiel la kruroj de insekto. Interne de la sfero troviĝis simplaj arĝent-zinkaj baterioj kaj du radiosendiloj, kiuj funkciis ĉe la frekvencoj dudek komo nulo nulo kvin kaj kvardek komo nulo nulo du megahercoj.

La kvara de oktobro de mil naŭ cent kvindek sep fariĝis la tago, kiu por ĉiam ŝanĝis nian rilaton kun la ĉielo. Je la deka horo kaj dudek ok minutoj laŭ la moskva tempo, la modifita raketo R-sep lanĉiĝis el la sekreta lanĉejo de Tjuratam en la kazaĥa stepo, kiu poste fariĝis konata kiel la kosmodromo de Bajkonuro. Kun surdigega bruo kaj grandega fajra kolono, la raketo trapasis la atmosferon kaj portis Sputnik unu en elipsan orbiton ĉirkaŭ la Tero. La malgranda satelito sukcese apartiĝis de la raketo kaj komencis sian vojaĝon, orbitante la planedon unu fojon ĉiujn naŭdek ses komo du minutojn je rapideco de dudek naŭ mil kilometroj hore. Ĝia orbito havis sian plej altan punkton je kvin cent okdek ok mejloj kaj sian plej malaltan punkton je cent kvardek du mejloj super la surfaco de la Tero. Kaj tiam, la tuta mondo ekkaŭdis la sonon, kiu skuis la homaron, simplan, ritman bipadon, kiu malkaŝis la ĉeeston de la unua homfarita objekto en la kosmo.

Kiam la novaĵo pri la sukcesa lanĉo de Sputnik unu atingis la okcidentan mondon la kvina de oktobro de mil naŭ cent kvindek sep, la efiko estis tute eksterordinara. En Usono, la unua reago estis miksaĵo de nekredemo, miro kaj profunda timo. La ĉefaj gazetoj publikigis grandegajn fraptitolojn pri la ruĝa luno en la ĉielo. Civitanoj ĉirkaŭ la lando eliris el siaj domoj nokte, rigardante la stelan ĉielon por provi vidi per propraj okuloj tiun etan, glitantan punkton de lumo. La silenta ritmo de la bipado, facile kaptebla eĉ per simplaj amatoraj radioj, fariĝis konstanta memorigilo pri la sovetia ĉeesto super la kapoj de la usonanoj.

Prezidanto Dvajt Dejvid Ajzenhaŭer klopodis trankviligi la nacion. En siaj unuaj publikaj deklaroj, li provis malpliigi la gravecon de la evento, asertante, ke la satelito estas nur scienca sukceso kaj ne pliigas liajn timojn eĉ je unu joto. Sed liaj vortoj faris malmulton por trankviligi la publikon. Por multaj usonanoj, Sputnik ne estis nur scienca miraklo, ĝi estis profunda nacia humiligo kaj tuja milita minaco. Se la Sovetunio havis la teknologion por sendi sateliton en la kosmon, tio signifis, ke ili ankaŭ havis la kapablon sendi nukleajn misilojn rekte al usonaj urboj sen ia ebleco de defendo. La mito pri usona teknologia nevenkebleco tute diseriĝis en ununura nokto. Ĉi tiu psikologia krizo estis tiel profunda, ke historiistoj ofte nomas ĝin la Sputnik-ŝoko, komparante ĝian efikon al la surprizatako kontraŭ Pearl Harbor.

La timo kaj la premo sur la usonan registaron nur pliiĝis kiam, malpli ol unu monaton poste, la tria de novembro de mil naŭ cent kvindek sep, la Sovetunio lanĉis Sputnik du. Ĉi tiu dua satelito estis multe pli peza, pezante pli ol duontunon, kaj ĝi portis la unuan vivan estulon en la kosmon, hundon nomatan Lajka. Kvankam Lajka bedaŭrinde ne postvivis la vojaĝon pro la manko de sistemo por reatendi la Teron, la sukceso de la misio montris, ke la sovetaj sciencistoj rapide progresas al la kapablo sendi homojn en la kosmon. En Usono, la aserto de la sovetia gvidanto Nikita Ĥruŝĉov, ke la kapitalismo estis teknologie postrestanta komparate al la komunismo, subite ŝajnis al multaj homoj timige reala.

La usona registaro troviĝis sub ekstrema premo rapide respondi per sia propra satelito. La sesa de decembro de mil naŭ cent kvindek sep estis planita kiel la tago de la usona triumfo. Antaŭ la okuloj de la monda gazetaro kaj milionoj da televidaj spektantoj, la usona Vanguard-raketo staris sur la lanĉejo en Kabo Kanaveral. Sed la provo fariĝis terura katastrofo. Nur du sekundojn post la ekbrulo, la raketo perdis sian potencon, falis reen sur la lanĉplatformon kaj eksplodis en terura kaj spektakla fajra globo. En la fumo kaj cindro, la malgranda satelito, kiu estis ne pli granda kaj peza ol grapfrukto, estis ĵetita flanken kaj kuŝis sur la tero, mirakle ankoraŭ sendante sian bipantan signalon inter la ruinoj de la eksplodo. La monda gazetaro senindulge mokis la usonan malsukceson, nomante la projekton per nomoj kiel Flopnik kaj Kaputnik. La nacia fiero de Usono atingis sian plej malaltan punkton en la historio de la moderna epoko.

La turnopunkto por Usono fine alvenis komence de la sekva jaro. Post la katastrofo de la Vanguard-projekto, la usona registaro turnis se al la Armea Balistika Raket-Agentejo, konata per la akronimo a bo mo a, kie laboris la talenta germana-usona raketa sciencisto Verner fon Braŭn. Fon Braŭn kaj lia teamo laboris kun eksterordinara rapideco, uzante la fidindan raketon Jupiter-C por prepari novan provon. La tridek-unua de januaro de mil naŭ cent kvindek ok, la penado fine sukcesis. La raketo Jupiter-C liveris la sateliton Esploristo unu en la teran orbiton. Kvankam la satelito estis multe pli malgranda ol la sovetaj satelitoj, pezante nur tridek komo ok funtojn, ĝi estis grandega scienca sukceso. Ĝi portis specialan instrumenton desegnitan de doktoro Ĝejms Van Alen de la Universitato de Iovao, kiu malkovris la ekziston de la grandegaj radiadaj zonoj ĉirkaŭ la Tero, kiuj nun portas lian nomon kiel la radiadaj zonoj de Van Alen. Ĉi tiu malkovro estis la unua grava scienca rezulto de la kosma epoko kaj helpis restarigi la memfidon de la usonanoj.

Tamen, la Sputnik-ŝoko havis sekvojn, kiuj iris multe preter la simpla lanĉo de satelitoj. Ĝi kaŭzis profundan kaj rapidan restrukturadon de la usona socio, kies efikoj estas klare videblaj eĉ hodiaŭ. Por certigi, ke Usono neniam plu estu surprizita de eksterlanda teknologia sukceso, la registaro kreis la Agentejon pri Progresintaj Esplor-Projektoj, konata per la akronimo a ro po a, en februaro de mil naŭ cent kvindek ok. Ĉi tiu agentejo, kiu poste fariĝis konata kiel DARPA, fariĝis la naskejo de kelkaj el la plej gravaj teknologioj de nia moderna mondo, inkluzive de la interreto kaj la moderna tutmonda poziciiga sistemo. En julio de mil naŭ cent kvindek ok, Prezidanto Ajzenhaŭer subskribis la leĝon pri Nacia Aeronaŭtiko kaj Kosmo, kiu oficiale fondis la civilan kosman agentejon NASA. NASA unuigis la diversajn disajn militajn kaj civilajn programojn sub unu gvidado dediĉita al la paca esplorado de la kosmo, preparante la vojon al la programo Apollo kaj la unua homa paŝo sur la Luno.

Eble la plej grava kaj daŭra efiko de la Sputnik-krizo okazis en la kampo de edukado. En septembro de mil naŭ cent kvindek ok, la usona kongreso aprobis la historian leĝon pri Nacia Defenda Edukado. Gvidata de politikistoj kiel la tiama senatano Lindon Bi Ĝonson kaj sciencaj konsilistoj kiel la prezidanto de la Masaĉuseca Instituto de Teknologio, sinjoro Ĝejms Kilian, ĉi tiu leĝo rekte ligis la nacian sekurecon al la kvalito de la lerneja edukado. Ĝi liveris senprecedencan kvanton da federacia mono por plibonigi la instruadon de scienco, teknologio, inĝenierarto kaj matematiko, kaj ankaŭ de fremdaj lingvoj. Milionoj da dolaroj estis investitaj en novajn lernejajn laboratoriojn, studentajn pruntojn kaj stipendiojn por trejni la sekvan generacion de sciencistoj kaj inĝenieroj. Tiu masiva investo kreis la intelektan kaj teknologian infrastrukturon, kiu gvidis la tutmondan ciferecan revolucion de la postaj jardekoj.

La bipado de Sputnik unu ĉesis post nur dudek du tagoj, kiam ĝiaj baterioj malpleniĝis, kaj la eta satelito fine brulis en la atmosfero la kvara de januaro de mil naŭ cent kvindek ok. Sed la ondoj, kiujn ĝi kreis sur nia planedo, neniam tute kvietiĝis. La Sputnik-ŝoko montris, ke la vojo al la steloj ne estas nur teknika defio, sed potenca forto kapabla transformi nian edukadon, nian sciencon kaj la manieron kiel ni rigardas nian propran estontecon en la kosmo.

Ĝis la venonta fojo, ni deziras al vi ĉion bonan kaj daŭran scivolemon pri la historio de nia mondo.

En nia magazino, temas pri la malkaŝo de perdita lingvo, kiu silentis dum tri jarmiloj, kaj pri la eksterordinara detektiva laboro, kiu finfine permesis al ni aŭdi la voĉojn de la bronza epoko.

Je la komenco de la dudeka jarcento, en la jaro mil naŭ cent, la brita arkeologo sinjoro Arthur Evans komencis elfosadojn sur la insulo Kreto, ĉe la loko de la antikva palaco de Knososo. Tie, meze de la polvo kaj la ruinoj de forgesita civilizo, li malkovris ion, kio tute surprizis la sciencan mondon. Li trovis milojn da argilaj tabuletoj kovritaj per strangaj, skribitaj signoj. Evans rimarkis, ke ekzistas tri apartaj skribsistemoj en la trovaĵoj. Unu estis hieroglifa kaj tre bilda. La dua, pli simpla kaj abstrakta, ricevis la nomon Lineara A. La tria, kiu aperis en grandega kvanto sur pli malfruaj tavoloj, estis nomita Lineara B, pro siaj fajnaj, rektliniaj strekoj.

Baldaŭ evidentiĝis, ke ĉi tiu skribo ne limiĝis nur al Kreto. Similaj tabuletoj estis trovitaj kaj sur la kontinenta Grekio, en lokoj kiel Piloso, Mikeno kaj Tebo. Tiuj tabuletoj ne estis intence fabrikitaj por daŭri dum jarcentoj. Ili estis simplaj administraj notoj skribitaj sur mola argilo, kiujn oni normale forĵetus post nelonge. Tamen, okazis katastrofo. Ĉirkaŭ la jaro mil kvar cent kvindek antaŭ nia erao en Knososo, kaj ĉirkaŭ la jaro mil ducent antaŭ nia erao sur la kontinento, grandegaj fajroj detruis la palacojn. Tiuj samaj fajroj, kiuj pereigis la mikenan civilizon, hazarde savis ĝian historion. La intensa varmo bakis la argilajn tabuletojn, transformante ilin en fortikan, brikecan materialon, kiu povis postvivi tri jarmilojn sub la tero.

Sed kiel deĉifri skribon sen ia ajn ŝlosilo? Male al la fama Rozeta ŝtono, kiu helpis deĉifri la egiptajn hieroglifojn per paralelaj tekstoj en la greka lingvo, por Lineara B ekzistis neniu dulingva surskribo. Arkeologoj havis nur milojn da argilaj fragmentoj kun nekonataj signoj, reprezentantaj tute nekonatan lingvon. Por eĉ pli malfaciligi la aferon, sinjoro Arthur Evans mem kreis grandan obstaklon. Li estis absolute konvinkita, ke Lineara B reprezentas apartan, tiel nomatan minoan lingvon, kiu tute ne rilatis al la greka. Lia scienca aŭtoritato estis tiel granda, ke dum jardekoj preskaŭ neniu kuraĝis dubi pri tiu supozo, kio severe bremsis ĉian progreson.

La unua granda paŝo al la solvo estis farita ne de famaj profesoroj, sed de usona klasika filologino nomata fraŭlino Alice Kober. Laborante en la jardeko de mil naŭ cent kvardek, Kober montris nekredeblan paciencon. Ŝi kreis kartotekon el pli ol cent okdek mil slipoj por detale analizi la signojn. Ŝi rimarkis, ke certaj vortoj havis la samajn radikojn sed malsamajn finaĵojn. Tio pruvis, ke la lingvo malantaŭ Lineara B estis fleksia, simile al la latina aŭ la greka, kie vortoj ŝanĝas siajn finaĵojn por indiki gramatikan rolon.

Kober malkovris sistemajn grupojn de tri vortoj, kiujn sciencistoj poste nomis la tripletoj de Kober. Ĉi tiu malkovro ebligis al ŝi krei matematikan kradon, kiu grupigis signojn kiuj verŝajne kunhavis la saman konsonanton aŭ la saman vokalon. Ŝi pruvis, ke Lineara B ne estas alfabeto kaj ne estas nur bildskribo, sed silabaro, kie ĉiu signo reprezentas kombinaĵon de konsonanto kaj vokalo, ekzemple ka, ke, ki, ko, ku. Ŝi taksis, ke ekzistas proksimume naŭdek tiaj signoj en la tuta sistemo. Bedaŭrinde, fraŭlino Alice Kober mortis frue en la jaro mil naŭ cent kvindek, ne vidinte la finan rezulton de sia pionira laboro, sed ŝia krado estis la fundamenta ilo por la viro, kiu finfine rompos la kodon.

Tiu viro estis Michael Ventris. Ventris ne estis profesia arkeologo aŭ lingvisto, sed brita arkitekto. Kiam li estis nur dek-tri-jara knabo, en la jaro mil naŭ cent tridek ses, li aŭdis prelegon de sinjoro Arthur Evans pri la misteraj tabuletoj kaj promesis al si, ke li iun tagon deĉifros ilin. Lia arkitekta trejnado donis al li tre spacecan, logikan kaj strukturan manieron pensi. Li traktis la tabuletojn kiel grandan militan ĉifron.

Ventris komencis labori intense pri la strukturo de la skribo, uzante la kradon de Kober kaj evoluigante propran teorion pri la vokaloj. En la jaro mil naŭ cent kvindek du, li decidis provi tute novan strategion. Li supozis, ke kelkaj vortoj, kiuj aperis nur sur la tabuletoj de Kreto, povus esti loknomoj. Li provis apliki fonetikajn valorojn, kiujn li konis el simila, pli malfrua kipra skribo, al tiuj suspektataj loknomoj. Kiam li laŭte prononcis la rezulton, okazis la miraklo. Li trovis la vortojn ko-no-so por Knososo, tu-ri-so por Tilisoso, kaj a-mi-ni-so por Amnisoso. Subite, la mutaj signoj ekhavis sonon. Kaj kiam li aplikis tiujn samajn sonojn al aliaj tabuletoj, aperis ordinaraj, antikvaj vortoj. Li trovis la vorton ti-ri-po-de, kiu tre similis al la greka vorto por tripodo, kaj di-pa-e por pokaloj kun du teniloj. Per granda surprizo, eĉ por si mem, Michael Ventris malkovris, ke Lineara B ne estis mistera fremda lingvo, sed tre frua, arkaika formo de la greka lingvo. En junio de la jaro mil naŭ cent kvindek du, li anoncis sian malkovron en radio-elsendo de la brita korporacio bo bo co.

Kvankam la malkovro de Ventris estis ekscita, multaj spertuloj restis skeptikaj. Ili ne povis kredi, ke juna arkitekto, sen universitata diplomo pri klasika filologio, solvis la plej grandan lingvan enigmon de la jarcento. Tamen, baldaŭ post la elsendo, la profesoro pri klasika filologio ĉe la Universitato de Kembriĝo, doktoro John Chadwick, kontaktis Ventris-on. Chadwick estis sperta pri la frua greka lingvo kaj pri milita kodrompado. Li analizis la laboron de Ventris kaj rapide konvinkiĝis pri ĝia ĝusteco. Komenciĝis brila kunlaboro. Ventris havis la genian intuicion kaj la matematikan menson de kodrompisto, dum Chadwick posedis la profundajn lingvistikajn sciojn por kontroli, ĉu la malkovritaj vortoj vere havas sencon en la kunteksto de la antikva greka gramatiko.

La definitiva kaj nepra pruvo venis en la jaro mil naŭ cent kvindek tri. La usona arkeologo doktoro Carl Blegen trovis novan tabuleton en Piloso sur la greka kontinento. Li uzis la ĵus publikigitan deĉifr-metodon de Ventris por legi la tabuleton eĉ antaŭ ol purigi ĝin tute de la tero. Sur la tabuleto estis desegnitaj malgrandaj bildoj de tripoda kaldrono kaj de diversaj pokaloj. Kiam Blegen legis la skribitajn signojn apud la desegnoj laŭ la sistemo de Ventris, li trovis ekzakte la vortojn por tripodo, ti-ri-po-de, kaj la vortojn por la pokaloj kun respektive tri kaj kvar teniloj. Ĉio kongruis perfekte kun la desegnoj. Blegen sendis faman telegramon al Ventris, en kiu li skribis, ke la nova tabuleto plene kaj sendube konfirmas la deĉifron. La mistero estis definitive solvita.

Ventris kaj Chadwick publikigis sian monumentan libron Dokumentoj en Mikena Greka Lingvo en la jaro mil naŭ cent kvindek ses. Bedaŭrinde, la triumfo de Michael Ventris estis tragike mallonga. En septembro de la jaro mil naŭ cent kvindek ses, nur kelkajn semajnojn post la publikigo de la libro, li mortis en aŭto-akcidento en la aĝo de nur tridek kvar jaroj.

La deĉifro de Lineara B tute ŝanĝis nian komprenon pri la historio de la antikva mondo. Ĝi pruvis, ke la homoj de la mikenaj palacoj, kiuj vivis dum la bronza epoko, parolis la grekan lingvon. Tio ŝovis la skribitan historion de la greka lingvo kvincent jarojn pli frue ol oni antaŭe kredis. La mutaj argilaj tabuletoj subite fariĝis viglaj dokumentoj pri la ĉiutaga vivo. Ili ne enhavas grandiozajn poemojn pri herooj aŭ dioj, sed ili montras kompleksan kaj tre detalan burokration. Ili malkaŝas listojn de laboristoj, impostojn pagitajn en formo de tritiko, oleo kaj vino, kaj eĉ la nomojn de mikenaj dioj kiel Zeŭso, Hera kaj Pozidono, kiujn homoj adoris jarcentojn antaŭ la tempo de Homero. Dank' al la genio de Michael Ventris, la silento de la bronza epoko estis por ĉiam rompita.

Ni esperas, ke ĉi tiu vojaĝo en la pasintecon estis por vi interesa, kaj ni dankas pro via atento.

En nia magazino, temas pri la eksterordinara malkovro de la planedo Neptuno, okazaĵo, kiu pruvis la nekredeblan potencon de matematika kalkulado kaj definitive konfirmis la leĝojn de la fiziko, kiuj regas nian universon.

Dum jarmiloj, la homaro konis nur ses planedojn en la nokta ĉielo. Merkuro, Venuso, la Tero, Marso, Jupitero kaj Saturno estis la solaj konataj mondoj flosantaj en la kosma senfineco. Ĉi tiu antikva kaj fiksa kompreno pri nia sunsistemo subite ŝanĝiĝis la dektrian de marto de la jaro mil sep cent okdek unu. En tiu tago, la germandevena brita astronomo sinjoro William Herschel, rigardante tra sia memkonstruita spegula teleskopo el sia ĝardeno en la urbo Bath en Anglio, rimarkis strangan ĉielan korpon. Komence li supozis, ke li malkovris novan kometon, sed pliaj observoj montris malrapidan kaj konstantan orbiton multe pli foran ol tiu de Saturno. Herschel malkovris la sepan planedon de la sunsistemo, poste nomitan Urano laŭ la greka dio de la ĉielo. Kurioze, pli postaj esploroj malkaŝis, ke la unua angla reĝa astronomo John Flamsteed jam observis Uranon tute senscie en la jaro mil ses cent naŭdek, sed li katalogis ĝin kiel simplan fiksan stelon.

Post la malkovro de Urano, astronomoj tra tuta Eŭropo komencis precize mezuri kaj mapi ĝian vojon ĉirkaŭ la Suno. En la jaro mil ok cent dudek unu, la franca astronomo Alexis Bouvard publikigis tre detalajn tabelojn, kiuj antaŭdiris la estontan pozicion de Urano por la venontaj jardekoj, baziĝante sur la gravitaj fortoj de la aliaj konataj planedoj kaj la leĝoj de movado de sinjoro Isaac Newton. Tamen, baldaŭ aperis mistera kaj ĝena problemo. Urano simple rifuzis sekvi la kalkulitan vojon. La observita pozicio de la planedo komencis milde sed videble devojiĝi de la tabeloj de Bouvard.

Dum la sekvaj jardekoj, ĉi tiu diferenco, kiun oni nomis la perturbo de Urano, fariĝis pli kaj pli granda. Urano ŝajnis foje akceliĝi kaj foje malakceliĝi, kvazaŭ nevidebla mano tirus ĝin for de ĝia natura orbito. Ĉi tiu kosma anomalio estis serioza defio por la scienca komunumo. Se la tabeloj de Bouvard estis ĝustaj, kaj se la gravita leĝo de Newton vere estis universala, tiam io alia devis kaŭzi tiun strangan konduton de Urano. Alexis Bouvard mem proponis aŭdacan hipotezon, nome ke eble ekzistas ankoraŭ nekonata, eĉ pli fora planedo, kies propra gravita forto altiras Uranon kaj ŝanĝas ĝian vojon. Sed kiel trovi nevideblan mondon en la senfina nigreco de la kosmo? La respondo al ĉi tiu demando ne kuŝis en la lensoj de teleskopoj, sed en la silenta kaj pacienca laboro de matematikistoj.

La tasko solvi la enigmon de la orbito de Urano inspiris du junajn kaj brilajn matematikistojn, kiuj tute sendepende kaj sen scio unu pri la alia decidis fari ion eksterordinaran. Ili provis kalkuli la precizan lokon de la supozata nevidebla planedo uzante nur la devojiĝojn de Urano kiel siajn solajn datumojn. Ĉi tio estis matematika defio de ekstrema komplekseco, postulanta monatojn kaj jarojn de peniga laboro per papero kaj kretstilo, sen ia helpo de modernaj komputiloj.

En Anglio, la juna diplomito de la kolegio de sankta Johano en Kembriĝo, John Couch Adams, komencis labori pri la problemo en la jaro mil ok cent kvardek unu. Kun eksterordinara pacienco, li plonĝis en montojn da aritmetiko. Ĝis oktobro de la jaro mil ok cent kvardek kvin, Adams finis siajn unuajn kalkulojn kaj precize difinis, kie devus troviĝi la mistera planedo. Li transdonis siajn rezultojn al profesoro James Challis, la direktoro de la observatorio en Kembriĝo, kaj ankaŭ sendis ilin al la reĝa astronomo George Biddell Airy. Airy, kiu estis konata pro sia burokratema kaj tre pedanta karaktero, legis la raporton sed restis skeptika. Li skribis al Adams foran leteron por peti pliajn klarigojn kaj detalojn pri liaj matematikaj metodoj. Tamen, Adams estis tre timema kaj modesta junulo, kaj li prokrastis sian respondon, kio bedaŭrinde haltigis la esploron en Britio por pluraj monatoj.

Dume, trans la kanalo en Parizo, la franca matematikisto Urbain Jean Joseph Le Verrier komencis labori pri la sama problemo en la somero de la jaro mil ok cent kvardek kvin, instigita de la direktoro de la pariza observatorio, sinjoro François Arago. Male al la timema Adams, Le Verrier estis tre memfida kaj ambicia. Li publikigis siajn rezultojn paŝon post paŝo en sciencaj revuoj. En junio de la jaro mil ok cent kvardek ses, Le Verrier prezentis siajn precizajn kalkulojn al la franca akademio de sciencoj. Kiam la brita reĝa astronomo George Airy legis la publikigitan laboron de la franca matematikisto, li estis profunde frapita. La kalkuloj de Le Verrier indikis preskaŭ la saman ĉielan pozicion kiel la pli fruaj, sed nepublikigitaj kalkuloj de la juna Adams.

Konsciante, ke grandioza malkovro estas proksima, Airy urĝe skribis al profesoro James Challis en Kembriĝo, petante lin tuj komenci serĉadon en la nokta ĉielo per la granda teleskopo de la observatorio. Challis komencis la serĉadon en julio de la jaro mil ok cent kvardek ses. Li uzis tre tradician kaj detaleman metodon, mapante ĉiujn stelojn en la koncerna regiono por kompari iliajn poziciojn post pluraj noktoj. En tragika ironio de la historio, Challis efektive observis kaj registris la novan planedon dufoje, la kvaran kaj la dekduan de aŭgusto de tiu jaro. Tamen, pro sia tro singarda kaj malrapida labormetodo, li ne komparis la rezultojn de la diversaj noktoj sufiĉe rapide, kaj tiel li maltrafis la ŝancon fariĝi la unua homo, kiu rekonis la novan mondon.

La decida momento de ĉi tiu kosma serĉado okazis en septembro de la jaro mil ok cent kvardek ses. Urbain Le Verrier, sciante ke la francaj astronomoj ne volis elspezi teleskopan tempon por liaj teoriaj prognozoj, decidis serĉi helpon aliloke. Li sendis leteron, datitan la dekokan de septembro, al la germana astronomo Johann Gottfried Galle ĉe la observatorio de Berlino. En la letero, Le Verrier petis lin direkti sian teleskopon al tre specifa punkto en la konstelacio de Akvisto, asertante ke la nova planedo troviĝas precize tie.

Galle ricevis la leteron la dudek trian de septembro de la jaro mil ok cent kvardek ses. Li tuj decidis agi tiun saman nokton. Kun la helpo de juna studenta asistanto nomata Heinrich Louis d'Arrest, Galle direktis la grandan refraktan teleskopon al la indikita loko de la ĉielo. D'Arrest proponis brilan ideon, nome uzi la plej novan kaj detalan stelkarton de tiu ĉiela regiono, kiu ĵus estis presita en Berlino sed ankoraŭ ne distribuita al aliaj observatoriejo. Galle rigardis tra la teleskopo kaj laŭtlegis la poziciojn de la steloj, dum d'Arrest kontrolis ilin sur la mapo. Post nur duonhoro da serĉado, Galle ekvidis stelsimilan objekton de la oka magnitudo, kiu tute ne estis markita sur la mapo. La sekvan nokton, la dudek kvaran de septembro, ili denove observis la saman objekton kaj malkovris, ke ĝi milde moviĝis rilate al la fonaj steloj. Ĉi tiu moviĝo estis la absoluta pruvo. Ili trovis la novan planedon, malpli ol unu gradon for de la loko, kiun la plumo de Le Verrier estis kalkulinta.

La malkovro kaŭzis grandegan sensacion tra la tuta mondo. Ĝi estis nomita Neptuno, laŭ la romia dio de la maroj, pro sia bela blueta koloro. Tamen, la ĝojo de la malkovro baldaŭ estis ombrita de forta naciisma disputo inter Francio kaj Anglio pri la demando, kiu meritas la honoron kaj la krediton de la malkovro. Kiam la brita scienca elito anoncis la pli fruajn kalkulojn de Adams, la francoj reagis per granda kolero, defendante la rajtojn de Le Verrier, kies laboro estis publika kaj kondukis rekte al la observo fare de Galle. Eventuale, la tempesto trankviliĝis, kaj hodiaŭ ambaŭ viroj estas juste rekonitaj kiel la sendependaj ko-malkovrintoj de Neptuno.

Kiel fascina historia noto, oni poste malkovris, ke eĉ la fama Galileo Galilei observis Neptunon inter decembro de la jaro mil ses cent dek du kaj januaro de la jaro mil ses cent dek tri, kiam li studis la lunojn de Jupitero. Sed ĉar lia teleskopo estis tre simpla kaj Neptuno moviĝas ekstreme malrapide, li simple supozis, ke temas pri senvalora fiksa stelo en la fono.

La malkovro de Neptuno restas unu el la plej grandiozaj triumfoj de la homa intelekto. Ĝi montris, ke la universo ne estas kaosa kaj neantaŭvidebla, sed ke ĝi obeas al precizaj matematikaj leĝoj, kiujn ni povas kompreni kaj uzi por malkaŝi la plej profundajn sekretojn de la kosmo.

Ni esperas, ke ĉi tiu vojaĝo tra la historio de astronomio estis por vi interesa kaj inspira.