En nia magazino, temas pri la malkovro de la tombo de Tutanĥamono kaj la legenda malbeno de la faraono.

La historio de la plej fama arkeologia malkovro en la mondo komenciĝas ne per oro, sed per sablo, polvo kaj ekstrema persisto. Howard Carter estis brita arkeologo naskita en mil ok cent sepdek kvar, kiu komencis sian karieron en Egiptio kiel juna artisto. Li havis mirindan kapablon kopii antikvajn pentraĵojn, sed lia vera pasio estis la elfosado. En la jaro mil ok cent naŭdek naŭ, li fariĝis ĉefa inspektisto de antikvaĵoj por Supra Egiptio, sed lia forta karaktero ofte kaŭzis konfliktojn kun la aŭtoritatoj. Fine li restis sen laboro, sed kun fiksa ideo en la kapo. Li estis konvinkita, ke en la Valo de la Reĝoj ankoraŭ kaŝiĝas unu netuŝita tombo, tiu de la malmulte konata faraono Tutanĥamono.

Tutanĥamono regis antaŭ proksimume tri mil tri cent jaroj, dum la tiel nomata dek oka dinastio. Li estis juna reĝo, kiu mortis kiam li estis nur proksimume deknaŭjara, kaj tial lia tombo estis relative malgranda kaj rapide forgesita. Dum miloj da jaroj, derompaĵoj de aliaj tomboj kaj inundoj kovris lian finan ripozejon, protektante ĝin kontraŭ la tombŝtelistoj, kiuj prirabis preskaŭ ĉiun alian monumenton en la valo.

Por realigi sian sonĝon, Carter bezonis monon. Li trovis sian mecenaton en George Herbert, la kvina grafo de Carnarvon. Sinjoro Carnarvon estis riĉa aristokrato, kiu venis al Egiptio por sia sano post grava aŭto-akcidento en mil naŭ cent unu. Li komencis financi elfosadojn kiel hobion, sed baldaŭ li kaj Carter fariĝis serioza teamo. De la jaro mil naŭ cent sep, ili kune serĉis en la Valo de la Reĝoj. Pasis jaro post jaro: mil naŭ cent dek sep, mil naŭ cent dek ok, mil naŭ cent dek naŭ. La tero estis milfoje traserĉita, sed ili trovis nenion krom kelkaj fragmentoj de potoj kaj malplenaj truoj en la roko.

En mil naŭ cent dudek du, la pacienco de la grafo de Carnarvon tute elĉerpiĝis. Li jam elspezis grandegan riĉaĵon sen rezulto. Li alvokis Carter al sia familia sidejo en Anglio kaj anoncis, ke li ĉesigos la financadon. Sed Carter, kun la tuta forto de sia konvinko, faris lastan proponon. Li petis pri nur unu plia sezono de elfosado. Li eĉ proponis pagi la kostojn mem se ili trovos nenion. La grafo, tuŝita de tia persistemo, konsentis financi unu finan provon.

Carter revenis al la valo kaj decidis fosi en areo, kiun li antaŭe preterpasis, rekte sub la tombo de Ramzeso la sesa. La kvara de novembro, mil naŭ cent dudek du, estis tago, kiu por ĉiam ŝanĝis la historion de arkeologio. Matene, juna knabo, kiu portis akvon por la laboristoj, Hussein Abdel-Rasoul, trovis ŝtonan ŝtupon kaŝitan sub la rubo de antikvaj laboristaj kabanoj. Carter estis tuj informita. Kiam ili komencis purigi la sablon, aperis pliaj ŝtupoj. Antaŭ la fino de la tago, ili malkovris dek ses ŝtupojn kondukantajn al murita pordo. Sur la pordo estis sigeloj de la reĝa nekropolo.

Carter sentis, ke li estas proksime al la plej granda malkovro de sia vivo, sed li montris mirindan disciplinon. Li ordonis al la laboristoj rekovri la ŝtuparon per sablo por kaŝi ĝin, kaj li sendis urĝan telegramon al la grafo de Carnarvon en Anglio. La telegramo tekstis: Fine ni faris mirindan malkovron en la valo, grandioza tombo kun sigeloj netuŝitaj. Atendas vian alvenon por malfermo. Gratulojn. Pasis pli ol du semajnoj ĝis la grafo kaj lia filino, sinjorino Evelyn Herbert, alvenis al Luksoro la dudek trian de novembro.

La dudek sesan de novembro, mil naŭ cent dudek du, okazis la momento, kiun ĉiu arkeologo sonĝas sperti. Post kiam la laboristoj denove elpurigis la ŝtuparon kaj forigis la unuan pordon, ili trovis longan koridoron plenan de ŝtonoj kaj rubo. Post kelkaj tagoj da malfacila laboro, ili staris antaŭ dua pordo. Howard Carter prenis sian ĉizilon kaj faris malgrandan truon en la supra maldekstra angulo. Li puŝis kandelon tra la truo por testi la aeron pri danĝeraj gasoj kaj por vidi kio estas interne. Komence, li vidis nenion, ĉar la varma aero el la tombo igis la flamon flagri. Sed kiam liaj okuloj alkutimiĝis al la mallumo, formoj komencis aperi.

La grafo de Carnarvon, starante malantaŭ li en la silento de la koridoro, ne povis elteni la atendon kaj demandis ĉu li vidas ion. Carter respondis per la nun famaj vortoj: Jes, mirindaj aferoj. Kion li vidis, estis tute nekredebla. En la unua ĉambro, kiun ili nomis la antaŭĉambro, estis amasigitaj centoj da objektoj. Estis oraj litoj en la formo de strangaj bestoj, orumitaj ĉaroj, kiuj brilis en la lumo de la kandelo, alabastraj vazoj kaj du nigraj vivgrandaj statuoj de la faraono, kiuj gardis alian muritan pordon. Oro estis ĉie.

Tamen, la laboro de Carter nur ĵus komenciĝis. Kontraste al multaj tiutempaj trezorĉasistoj, Carter estis sciencisto. Li sciis, ke ĉiu objekto devas esti dokumentita en sia origina loko. Li dungis teamon de spertuloj, inkluzive de la fotisto Harry Burton, kiu faris milojn da mirindaj nigrablankaj fotoj, kaj la kemiisto Alfred Lucas, kiu devis trovi manierojn konservi la delikatajn materialojn. La tuta procezo de malplenigo de la tombo daŭris dek jarojn, de mil naŭ cent dudek du ĝis mil naŭ cent tridek du. En la tombo troviĝis pli ol kvin mil objektoj.

En februaro de mil naŭ cent dudek tri, ili finfine malfermis la muritan pordon inter la du statuoj. Interne ili trovis la sepultkambron, kiun preskaŭ tute plenigis giganta, orumita ligna kesto, speco de sanktejo. Entute estis kvar tiaj sanktejoj, unu ene de la alia. Kiam ili finfine malfermis la lastan, ili malkovris sarkofagon el kvartzito. Ene de la sarkofago estis tri sinsekvaj ĉerkoj. La lasta, plej interna ĉerko, estis farita el masiva oro kaj pezis pli ol cent dek kilogramojn.

Kiam Carter levis la oran kovrilon de la tria ĉerko, li trovis la mumion de la juna reĝo. La vizaĝo de Tutanĥamono estis kovrita de la nun mondaŭre konata ora masko, inkrustita per lazurito kaj aliaj altvaloraj ŝtonoj. Ĝi estas eble la plej bela artaĵo iam trovita de la antikva mondo. Apud la sepultkambro estis alia malgranda ĉambro, kiun ili nomis la trezorejo. Tie staris la kanopa sanktejo, kiu enhavis la internajn organojn de la reĝo, gardata de kvar statuoj de diinoj kun etenditaj brakoj. La kvanto de informoj, kiujn la arkeologoj kolektis pri la vivo, la religio kaj la teknologio de la antikva Egiptio, estis tute senprecedenca. Ili trovis ĉion, de ludiloj kaj vestaĵoj ĝis manĝaĵoj kaj eĉ la harfadenon de la avino de Tutanĥamono. Ĉiu objekto rakontis historion pri la homoj, kiuj vivis antaŭ tri mil jaroj.

Dum la arkeologoj laboris silente en la malvarmeto de la tombo, ekstere komenciĝis tute alia historio. La malkovro de Tutanĥamono fariĝis monda sensacio. Ĝi estis la unua fojo, kiam amaskomunikiloj raportis pri arkeologia evento en preskaŭ reala tempo. Egiptomanio kaptis la mondon, influante modon, arkitekturon kaj eĉ muzikon. Sed kune kun la famo, venis io pli malhela: la onidiro pri la malbeno de la faraono.

La malbeno naskiĝis el tragedia koincido. En aprilo de mil naŭ cent dudek tri, nur kelkajn monatojn post la malfermo de la tombo, la grafo de Carnarvon mortis en Kairo. La kaŭzo de la morto estis tute banala: moskito piki lian vangon, li hazarde tranĉis la pikon dum razado, kaj la vundo infektiĝis, kondukante al sangoveneniĝo kaj pneŭmonito. Tamen, por la mondaj ĵurnalistoj, tio estis tro simpla klarigo. La gazetoj, precipe tiuj, kiuj ne havis ekskluzivan rajton raporti pri la elfosado, komencis inventi rakontojn pri malbeno skribita sur la muroj de la tombo, minacante per morto ĉiun, kiu ĝenos la dormon de la faraono. Fakte, neniu tia skribaĵo estis iam trovita en la tombo de Tutanĥamono.

La legendo kreskis kiam oni raportis, ke la kanario de Howard Carter estis manĝita de kobro, la simbolo de la egiptaj reĝoj, ĝuste en la tago de la malkovro. Poste, kiam ajn iu persono, kiu vizitis la tombon aŭ havis rilaton kun ĝi, mortis pro iu ajn kaŭzo, la gazetaro klamis pri la venĝo de la reĝo. Mortis la financisto George Jay Gould, mortis la princo Ali Kamel Fahmy Bey, mortis eĉ la radiologo Archibald Douglas Reid, kiu radiografe ekzamenis la mumion.

Tamen, se ni rigardas la faktojn malvarme, la malbeno tute malaperas. Howard Carter, la viro kiu estis la unua kiu eniris la tombon kaj kiu plej multe ĝenis la ripozon de la reĝo, tute ne estis frapita de fulmo aŭ mistera malsano. Li vivis ĝis la jaro mil naŭ cent tridek naŭ kaj mortis pro naturaj kaŭzoj en la aĝo de sesdek kvar jaroj, dek sep jarojn post la malkovro. Sinjorino Evelyn Herbert, kiu ankaŭ ĉeestis la malfermon, vivis longan kaj sanan vivon. Statistika studo farita jarojn poste montris, ke la averaĝa aĝo de la homoj, kiuj partoprenis en la malfermo de la tombo, estis tute normala por tiu epoko.

Sciencistoj hodiaŭ proponas pli raciajn klarigojn pri la malsanoj de iuj vizitantoj. Estas konate, ke en hermetike fermitaj tomboj povas kreski toksaj fungoj aŭ bakterioj, kiuj povus kaŭzi spirajn problemojn al homoj kun jam malforta sano, kiel estis la kazo de la grafo de Carnarvon. Sed plejparte, la malbeno estis kreaĵo de la homa imago kaj de la deziro de la gazetaro vendi pli da kopioj.

Hodiaŭ, la heredaĵo de Tutanĥamono estas pli vivanta ol iam ajn. La trezoroj de lia tombo nun ripozas en la Granda Egipta Muzeo, kie miloj da homoj admiras ilin ĉiutage. Modernaj esploristoj uzas altnivelan teknologion, inkluzive de ekzamenoj de do no a, por malkovri la sekretojn de lia familio kaj la kaŭzon de lia frua morto. Ni nun scias, ke li verŝajne suferis de malario kaj ostmalsano, kio igis lian vivon malfacila. Tutanĥamono, la forgesita knabo-reĝo, atingis ion, kion neniu alia faraono povis: li fariĝis senmorta en niaj mensoj. Ne pro potenco aŭ militoj, sed pro la beleco de sia tombo kaj la nekredebla rakonto pri kiel li estis retrovita sub la sabloj de la tempo.

Ni dankas pro via aŭskultado de ĉi tiu rigardo al unu el la plej grandaj misteroj de la historio.

En nia magazino, temas pri la mirinda kaj drama historio de la unua transatlantika telegrafa kablo, kiu fundamente ŝanĝis la mondan komunikadon.

Imagu mondon, kie la rapideco de informo estas limigita de la rapideco de vento kaj ondoj. En la mezo de la dek-naŭa jarcento, se io grava okazis en Eŭropo, la loĝantoj de Ameriko eksciis pri tio nur post du semajnoj, kiam rapida vaporŝipo finfine atingis la havenon de Nov-Jorko. Ĉi tiu prokrasto ne estis nur maloportuna; ĝi estis danĝera por diplomatio, komerco kaj sekureco. La ideo ligi la du kontinentojn per submara fadeno ŝajnis al multaj kvazaŭ pura sciencfikcio, simila al vojaĝo al la luno. Tamen, la vizio pri mondskala konekto jam estis naskita. Samuel Morse, la fama inventisto de la telegrafo, konceptis tian linion jam en la jaro mil ok cent tridek du. Sed por realigi tian gigantan projekton, oni bezonis ne nur genian inventiston, sed viron kun neŝancelebla volo kaj profunda monujo. Tiu viro estis Cyrus West Field, usona komercisto pri papero, kiu fariĝis la senlaca motoro malantaŭ la projekto.

La defio estis tute senprecedenca. Oni devis fabriki kaj meti kablon proksimume kvar mil kilometrojn longan tra la fundo de la Atlantika Oceano, trans profundaj abismoj kaj nekonataj submaraj montaroj. En la jaro mil ok cent kvindek kvar, Field estis konvinkita de la kanada inĝeniero Frederick Gisborne kaj la angla entreprenisto John Brett, ke la projekto estas teknike ebla. Field unue sukcesis ligi Nov-Skotion kun Nov-Lando per kvarcent mejlojn longa kablo en mil ok cent kvindek ses. Tiu sukceso kuraĝigis lin formi la Atlantikan Telegrafan Kompanion en Londono, kolektante kapitalon de tricent kvindek mil britaj pundoj de investantoj ĉe ambaŭ flankoj de la oceano.

La unua kablo mem estis teknologia mirindaĵo. Ĝi konsistis el sep fadenoj de kupro por la kondukado de elektro, ĉirkaŭitaj de natura kaŭĉuka latekso nomata gutaperko por izolado. Por protekto, la kablo estis envolvita en kanabo kaj finfine kirasita per dek ok fadenoj de fera drato. Ĝi pezis proksimume unu tunon por ĉiu marmejlo. La unua provo meti ĉi tiun kablon komenciĝis la sepan de aŭgusto, mil ok cent kvindek sep, el la golfo de Valentia en Irlando. Du el la plej grandaj militŝipoj de tiu epoko estis uzataj: la usona u es es Niagaro kaj la brita ho mo es Agamemnon. Ili estis transformitaj por porti kaj mallevi la pezan ŝarĝon. Sed nur kvar tagojn post la foriro, kiam la ŝipoj estis jam tricent tridek kvin mejlojn for de la bordo, la kablo subite rompiĝis en akvo profunda je pli ol tri kilometroj. Pro la grandega pezo kaj profundo, estis tute neeble reakiri la perditan finon. La ekspedicio estis nuligita por tiu jaro, lasante la publikon kaj la investantojn en profunda dubo.

Tamen, Cyrus Field ne estis viro, kiu facile rezignas. En junio de la jaro mil ok cent kvindek ok, li organizis duan provon. Ĉi fojon, la strategio estis malsama. La du ŝipoj navigis al la mezo de la oceano, splisis siajn du duonojn de la kablo kune, kaj tiam ekveturis en kontraŭaj direktoj: la Agamemnon al Irlando kaj la Niagaro al Nov-Lando. Tiu provo estis koŝmaro. La dekan de junio, tuj post la unua splisado, la kablo rompiĝis. Ili provis denove, kaj ĝi rompiĝis duan fojon. Post tria rompiĝo, la ŝipoj devis reveni al Irlando senrezulte. La moralo de la skipo kaj la fido de la publiko atingis la plej malaltan punkton. Oni komencis nomi Field frenezulo, sed lia vizio estis pli forta ol la kritiko.

Malgraŭ la preskaŭ universala pesimismo, Field instigis al tria provo en julio de la jaro mil ok cent kvindek ok. La dudek naŭan de julio, la mez-oceana splisado estis sukcese farita, kaj la ŝipoj denove ekiris for de unu la alia. Dum pluraj tagoj, la mondo atendis en streĉa silento. Fine, la kvinan de aŭgusto, mil ok cent kvindek ok, ambaŭ ŝipoj sukcese atingis la bordojn. La Niagaro alvenis al la Golfo de Virbovoj en Nov-Lando, kaj la Agamemnon atingis Valentia en Irlando. Kiam la novaĵo disvastiĝis, la mondo freneziĝis pro ĝojo. En Nov-Jorko, oni bruligis ĝojfajrojn, preĝejaj sonoriloj sonis senĉese, kaj kanonoj pafis salutojn. La urbo estis tiel hele prilumita, ke la fama Kristala Palaco eĉ hazarde ekbrulis kaj forbrulis ĝis la tero dum la festadoj. La gazeto Nov-Jorkaj Tempoj proklamis, ke la kablo estas fakto plenumita kaj ke la malnova kaj la nova mondoj fariĝis unu.

La dek-sesan de aŭgusto okazis la historia kulmino. Reĝino Viktoria de Britio sendis la unuan oficialan mesaĝon al la usona prezidanto James Buchanan. Ŝi skribis naŭdek ok vortojn, esprimante esperon, ke la kablo servos al la granda kaŭzo de paco kaj bonvolo inter la homoj. La respondo de prezidanto Buchanan estis cent kvardek sep vortojn longa, nomante la kablon instrumento de internacia komuneco. Tamen, malantaŭ la festado, kaŝiĝis teknika katastrofo. La mesaĝo de la reĝino prenis dek ses horojn kaj kvardek minutojn por esti plene transdonita. La signalo estis nekredeble malforta, preskaŭ drona en la elektra bruo de la profunda oceano.

La radiko de la problemo estis konflikto inter du viroj kun tute malsamaj aliroj al elektro. Unuflanke estis doktoro Edward Orange Wildman Whitehouse, la ĉefa telegrafisto de la projekto, kiu kredis ke por sendi signalon tra tia distanco, oni bezonas altan tension. Aliflanke estis la brila skota fizikisto William Thomson, poste konata kiel Lordo Kelvin. Thomson avertis, ke alta tensio detruos la delikatan izoladon de la kablo kaj ke oni devas uzi malaltan tension kune kun tre sentemaj instrumentoj, kiel lia mem-inventita spegula galvanometro. Whitehouse, arogante malestimante la konsilojn de la sciencisto, aplikis ĝis du mil voltojn al la kablo por provi akceli la rapidecon. Tiu ekstrema kurento rapide difektis la guta-perĉon. Malpli ol unu monaton post sia inaŭguro, la unuan de septembro, mil ok cent kvindek ok, la unua transatlantika kablo ĉesis funkcii por ĉiam. La publika eŭforio tuj transformiĝis en koleron kaj cinikismon. Cyrus Field estis denove ridindigita, kaj la tuta entrepreno estis etikedita kiel giganta fraŭdo.

Pasas sep jaroj da skeptiko kaj senĉesa laboro de Field por kolekti novan monon kaj rekonstrui sian reputacion. Dum tiu tempo, la scienco de la elektra inĝenierarto progresis, grandparte danke al la laboro de William Thomson. Oni dezajnis novan kablon, multe pli fortikan kaj pezan ol la unua. Ĝi havis kvar tavolojn de guta-perĉo kaj estis protektita de dek feraj dratoj, ĉiu mem envolvita en kanabo kaj gudro. Ĉi tiu nova kablo pezis du tunojn por ĉiu marmejlo. Sed por porti tian pezon, neniu ordinara ŝipo sufiĉis. Oni bezonis monstron de la maroj. Tiu monstro estis la Granda Orienta, la plej granda ŝipo en la mondo, dezajnita de la legenda Isambard Kingdom Brunel. La ŝipo estis du cent dek metrojn longa kaj povis porti la tutan du mil sep cent mejlojn longan kablon en siaj gigantaj tenejoj.

La Granda Orienta foriris de Irlando la dudek trian de julio, mil ok cent sesdek kvin. Dum pli ol mil du cent mejloj, ĉio iris perfekte. Sed la duan de aŭgusto, katastrofo denove okazis. Dum oni provis ripari malgrandan difekton, la kablo rompiĝis kaj falis en la fundon de la oceano, en akvon profundan je kvar kilometroj. Dum pluraj semajnoj, la skipo provis hoki la perditan kablon per grandaj graploj, sed ĉiufoje la ŝnuroj rompiĝis kiam ili preskaŭ atingis la surfacon. La ŝipo revenis al Anglio, kaj ŝajnis, ke la Atlantiko denove venkis. Sed ĉi fojon, la inĝenieroj sciis, ke ili estas tre proksimaj al sukceso.

En julio de mil ok cent sesdek ses, la Granda Orienta reiris por la lasta fojo. Kun ekstrema zorgo kaj uzante la teknikojn de William Thomson, la kablo estis metita sen interrompo. La dudek sepan de julio, mil ok cent sesdek ses, la kablo fine estis sukcese ligita al la bordo de Nov-Lando ĉe la loko nomata Heart's Content, aŭ Kontento de la Koro. La triumfo estis kompleta, sed la Granda Orienta havis ankoraŭ unu taskon. Ĝi revenis al la loko, kie la kablo de la antaŭa jaro estis perdita. Post mirinda laboro de serĉado en la profunda mallumo de la marfundo, ili sukcesis hoki la kablon de mil ok cent sesdek kvin, tiri ĝin al la surfaco, splisi ĝin, kaj fini ankaŭ tiun linion. Antaŭ la fino de la jaro mil ok cent sesdek ses, du funkciaj telegrafaj kabloj ligis la du kontinentojn.

La efiko estis tuja kaj profunda. Informoj pri militoj, traktatoj kaj merkataj prezoj nun vojaĝis en minutoj anstataŭ semajnoj. La transatlantika kablo estis la vera praulo de la hodiaŭa interreto, la unua paŝo al la tute konektita mondo, en kiu ni vivas nun. Cyrus Field, post dek tri jaroj da lukto, tridek transiroj de la oceano, kaj sennombraj krizoj, finfine vidis sian revon realigita. Lia persisto montris, ke la plej profundaj oceanoj ne estas sufiĉe grandaj por bari la homan komunikadon, se ekzistas sufiĉe da kuraĝo kaj scienca saĝo por transiri ilin.

Dankon pro via atento al ĉi tiu rakonto pri homa persistemo kaj teknologia progreso.

En nia magazino, temas pri la Panama Kanalo, eksterordinara atingo de inĝenierarto kaj medicino, kiu definitive ŝanĝis la mondan komercon.

La revo pri vojo inter la oceanoj ne estas nova ideo. Jam en la deksesa jarcento, la hispanoj imagis fosi tra la mallarĝa tero de Panamo por eviti la danĝeran vojaĝon ĉirkaŭ la suda pinto de Ameriko. Tamen, nur fine de la deknaŭa jarcento, la homaro sentis sin sufiĉe potenca por provi tian kolosan laboron. La unua granda provo komenciĝis en la jaro mil ok cent okdek unu sub la gvido de Ferdinand de Lesseps. Li estis la viro, kiu sukcese gvidis la konstruadon de la Sueza Kanalo en Egiptio, kaj li estis rigardata kiel heroo de la moderna mondo. Sed de Lesseps faris fundamentan eraron. Li kredis, ke la kanalo en Panamo povus esti konstruita tute same kiel tiu en Suez, do kiel marnivela kanalo sen kluzoj.

La realo de la panama ĝangalo tamen estis tute malsama ol la plataj dezertoj de Egiptio. La inĝenieroj renkontis la montaron de Kulebra, kie la tero estis nestabila kaj konstante glitis returne en la elfosaĵojn. Sed la plej terura malamiko ne estis la tero mem, sed io nevidebla. Tropikaj malsanoj, precipe la flava febro kaj malario, komencis neniigi la laboristaron. En tiu epoko, sciencistoj ankoraŭ ne komprenis, kiel ĉi tiuj malsanoj disvastiĝas. Multaj kredis, ke la tiel nomata malbona aero aŭ malpura tero kaŭzas la febron. Pro tio, la preventaj rimedoj estis tute senutilaj. Dum la franca periodo, pli ol dudek mil laboristoj perdis siajn vivojn. La hospitaloj estis plenaj de homoj, kiuj venis por serĉi riĉecon sed trovis nur doloran morton.

La situacio estis tiom katastrofa, ke la franca kompanio finance kolapsis en la jaro mil ok cent okdek naŭ. Tio ne estis nur inĝenierarta malsukceso, sed grandega skandalo, kiu ruinigis milojn da investantoj en Francio. La ĝangalo rapide komencis rekreski super la forlasitaj maŝinoj kaj la duone fositaj kanaloj. Ŝajnis, ke la naturo venkis la homan ambicion. Tamen, la strategio de la mondaj potencoj estis ŝanĝiĝanta. La jaro mil ok cent naŭdek ok kaj la milito inter Hispanio kaj Usono montris al la usona registaro, ke havi ŝiparon, kiu povas rapide moviĝi inter la Atlantika kaj Pacifika oceanoj, estas absoluta neceso por nacia sekureco. Tio metis la fundamenton por la dua, eĉ pli ambicia fazo de la projekto.

Kiam Teodoro Ruzvelt fariĝis prezidanto de Usono, la kanalo fariĝis lia persona obsedo. Post komplikaj politikaj manovroj kaj la subteno de revolucio en Panamo por sendependiĝi de Kolombio, Usono akiris la rajton konstrui en la jaro mil naŭ cent tri. La usona periodo komenciĝis en mil naŭ cent kvar, sed la komencaj jaroj estis preskaŭ tiel ĥaosaj kiel la francaj. Laboristoj fuĝis pro timo de la flava febro, kaj la unua ĉefinĝenier-o, John Wallace, eksiĝis post nur unu jaro. La projekto bezonis novan vizion, kaj ĝi trovis ĝin en du viroj: la inĝeniero John Stevens kaj doktoro William Crawford Gorgas.

Doktoro Gorgas estis kuracisto, kiu havis radikalan ideon. Li kredis je la teorio de la kuba kuracisto Carlos Finlay kaj de doktoro Walter Reed, ke la flava febro ne estas kaŭzita de malpura aero, sed de unu specifa speco de moskito, la Aedes aegypti. Kiam Gorgas proponis ekstermi la moskitojn por savi la kanalon, multaj inĝenieroj kaj politikistoj ridis pri li. Ili ne povis imagi, ke miliono-da-dolaro-projekto dependas de la mortigo de insektoj. Tamen, John Stevens komprenis, ke sen laboristoj ne estos kanalo, kaj li donis al doktoro Gorgas la tutan subtenon, kiun li bezonis. Tio, kio sekvis, estis unu el la plej grandaj sanitaraj kampanjoj en la homa historio.

La skipoj de doktoro Gorgas traktis Panamon kiel militejon. Ili drenis marĉojn, instalis moskitoretojn en ĉiu fenestro, kaj verŝis oleon sur ĉian stagnaĵon de akvo por sufoki la moskitajn larvojn. Ili eĉ fumigis tutajn urbojn, domon post domo. La rezultoj estis mirindaj. En la jaro mil naŭ cent ses, la flava febro estis tute forigita el la kanalzono, kaj la kazoj de malario draste malpliiĝis. Ĉi tiu medicina venko estis la vera ŝlosilo, kiu malfermis la pordon al la inĝenierarta sukceso. Sen la laboro de doktoro Gorgas, la Panama Kanalo restus tombo por laboristoj kaj monumento al malsukceso. Nun, kiam la laboristoj estis sekuraj, la inĝenieroj povis koncentriĝi pri la tero mem. John Stevens ankaŭ faris la decidan paŝon rezigni pri la marnivela plano kaj anstataŭe uzi sistemon de gigantaj kluzoj kaj artefarita lago, kio estis la sola maniero venki la montaran terenon.

En la jaro mil naŭ cent sep, kolonelo George Washington Goethals transprenis la gvidon kiel ĉefinĝenier-o. Li estis viro de milita disciplino, kiu organizis la laboron kun ekstrema precizeco. La tasko estis monstra. La elfosado de la tiel nomata Kulebra-tranĉeo postulis la uzon de tunoj da dinamito kaj gigantaj vaporaj ŝoveliloj, kiuj laboris tagnokte. La laboristoj devis batali kontraŭ masivaj koto-glitoj, kiuj foje en nur unu nokto detruis la laboron de pluraj monatoj. Por solvi la problemon de la akvonivelo, oni konstruis la digon Gatun, kiu kreis la lagon Gatun. En tiu tempo, ĝi estis la plej granda artefarita lago en la mondo.

La kluzoj mem estis mirindaĵoj de tekniko. Temas pri gigantaj betonaj strukturoj, kiuj funkcias nur per la forto de gravito, movante grandegajn kvantojn da akvo por levi ŝipojn okdek kvin futojn super la marnivelo. Fine, post dek jaroj da usona laboro kaj la elspezo de proksimume tricent sepdek kvin milionoj da dolaroj, la kanalo estis preta. La dek-kvina de aŭgusto de la jaro mil naŭ cent dek kvar, la ŝipo so so Ancon oficiale inaŭguris la vojon. La mondo nun estis pli malgranda loko. Vojaĝo de Novjorko al San-Francisko, kiu antaŭe daŭris monatojn ĉirkaŭ Sudameriko, nun povis esti farita en nur kelkaj tagoj.

La Panama Kanalo restis sub usona kontrolo dum multaj jardekoj, kio kreis longdaŭrajn politikajn streĉitecojn en la regiono. Tamen, post la traktatoj subskribitaj de prezidanto Jimmy Carter en mil naŭ cent sepdek sep, la procezo de transdono komenciĝis. La tridek-unuan de decembro de la jaro mil naŭ cent naŭdek naŭ, Panamo fine akiris plenan suverenecon super la kanalo. Hodiaŭ, la kanalo restas tiel grava kiel ĉiam. En la jaro du mil dek ses, oni eĉ malfermis novan, pli grandan aron da kluzoj por akcepti la modernajn, gigantajn ŝipojn. La rakonto pri la Panama Kanalo estas memorigilo pri tio, kion la homaro povas atingi kiam scienco, medicino kaj inĝenierarto kunlaboras por venki la plej malfacilajn defiojn de nia planedo.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al unu el la plej grandaj atingoj de la homaro estis por vi interesa kaj instrua.

En nia magazino, temas pri la eksterordinara historio de Henrietta Lacks, virino kies ĉeloj revoluciigis la medicinon sen ŝia scio.

La historio komenciĝas en la tabakkampoj de Virginio en la frua dudeka jarcento. Henrietta Lacks naskiĝis kun la nomo Loretta Pleasant en la jaro mil naŭ cent dudek en Roanoke. Post kiam ŝia patrino mortis dum naskado, ŝi estis sendita al la urbeto Clover por loĝi kun sia avo. Tie ŝi kreskis en malnova ligna kabano, kiu iam servis kiel loĝejo por sklavoj sur la plantejo de ŝiaj praavoj. Ŝia vivo estis markita de laboro sur la kampoj kaj forta familia ligo. En la jaro mil naŭ cent kvardek unu, ŝi edziniĝis kun sia kuzo David Lacks, kiun ĉiuj nomis Day, kaj kune ili translokiĝis al Baltimoro por serĉi pli bonan vivon en la industrio de ŝtalo.

En Baltimoro, Henrietta estis la koro de sia familio, konata kiel vigla virino kiu amis danci, kuiri por siaj kvin infanoj, kaj ĉiam porti ruĝan ungolakon. Sed en januaro mil naŭ cent kvindek unu, ŝia vivo draste ŝanĝiĝis. Ŝi sentis nodon en sia utero kaj havis nekutiman sangadon. Ŝi iris al la hospitalo Johns Hopkins, kiu tiutempe estis unu el la malmultaj hospitaloj kiuj akceptis nigrulojn, kvankam eĉ tie ili estis traktataj en apartaj sekcioj por neblankuloj. Doktoro Howard Jones ekzamenis ŝin kaj trovis tumoron sur ŝia utercerviko. La tumoro aspektis tute alie ol ĉio, kion li antaŭe vidis. Li prenis peceton de la kancera histo por biopsio.

Dum ŝia unua kuracado per radiumo, kio estis la tiama normo, kirurgo prenis du pliajn specimenojn de ŝia utercerviko sen informi ŝin kaj sen peti permeson. Unu specimeno estis de la sana histo, kaj la alia de la kancera tumoro. Tiuj specimenoj estis senditaj al la laboratorio de Doktoro George Gey, kiu dum jaroj provis kultivi homajn ĉelojn ekster la korpo. Ĝis tiu punkto, ĉiu homa ĉelo metita en vitran tason rapide mortis. Sed kiam la ĉeloj de Henrietta atingis lian laboratorion, io nekredebla okazis. Anstataŭ morti, ili komencis kreski kun miriga forto. Ili duobliĝis ĉiujn dudek ĝis dudek kvar horojn.

Doktoro Gey donis al la ĉeloj la kodnomon HeLa, uzante la unuajn du literojn de ŝia nomo kaj familia nomo. Dum Henrietta mem fariĝis ĉiam pli malsana, ŝiaj ĉeloj komencis fariĝi senmortaj en la laboratorio. La kancera histo de Henrietta estis eksterordinare agresema, kaj malgraŭ la kuracado, ĝi disvastiĝis tra ŝia tuta korpo. Ŝi mortis la kvaran de oktobro mil naŭ cent kvindek unu, kiam ŝi estis nur tridek unu jaraĝa. Ŝi estis entombigita en nemarkita tombo en Clover, dum ŝia familio tute ne sciis, ke parto de ŝi ankoraŭ vivas kaj kreskas en laboratorioj tra la tuta mondo.

La malkovro de la ĉeloj HeLa markis la komencon de nova epoko en la biologio. Doktoro Gey ne provis profiti el la malkovro. Li kredis, ke la ĉeloj apartenas al la scienco, do li komencis sendi ilin senpage al iu ajn esploristo, kiu petis ilin. Imagu la mondon en la kvindekaj jaroj, kiam la terura malsano polio kripis milojn da infanoj. Jonas Salk evoluigis vakcinon, sed li bezonis amasegon da homaj ĉeloj por testi ĝin. La ĉeloj HeLa estis la solvo. En la Universitato Tuskegee, oni konstruis la unuan grandskalan fabrikon de ĉeloj, kiu produktis ses mil miliardojn da ĉeloj semajne por subteni la batalon kontraŭ polio.

Sed la kontribuo de ĉi tiuj ĉeloj ne haltis tie. En la jaro mil naŭ cent kvindek kvin, ili fariĝis la unuaj homaj ĉeloj sukcese klonitaj. Sciencistoj uzis ilin por studi kiel virusoj kiel herpeto, morbilo, kaj mumpso infektas la korpon. Ili estis esencaj por la disvolviĝo de la medikamento kemioterapia kontraŭ kancero. Kiam homoj komencis vojaĝi al la kosmo, la ĉeloj HeLa iris kun ili por testi kiel nulgravito influas homan histon. Eĉ la modernaj esploroj pri la viruso ho i vo kaj la disvolviĝo de vakcinoj kontraŭ la koronaviruso dum la pandemio de COVID-dek naŭ profitis el la uzo de ĉi tiuj senmortaj ĉeloj.

Unu el la plej gravaj sciencaj momentoj okazis kiam esploristoj rimarkis, ke la ĉeloj HeLa havas kvardek ses kromosomojn. Antaŭ tio, oni kredis, ke homoj havas kvardek ok. Tiu simpla observado, ebligita de la stabila kresko de HeLa, permesis al kuracistoj komenci diagnozi genetikajn malsanojn. Poste, sciencistoj malkovris, ke la ĉeloj de Henrietta estis tiel fortikaj ĉar la viruso ho po vo, tipo dek ok, enmetis sian propran genetikan kodon en ŝiajn ĉelojn, malŝaltante la naturan meĥanismon, kiu haltigas ĉelan dividiĝon. Tiu malkovro poste kondukis al la vakcino kontraŭ la viruso ho po vo, kiu hodiaŭ malhelpas milojn da kanceroj tra la mondo.

Tamen, estis ankaŭ obskura flanko al ĉi tiu sukceso. Ĉar la ĉeloj HeLa estis tiel viglaj, ili komencis polui aliajn ĉelajn kulturojn en laboratorioj. Se ununura ĉelo de Henrietta falis en alian tason, ĝi povis tute anstataŭigi la tieajn ĉelojn. Tio kaŭzis krizon en la scienca mondo en la sepdekaj jaroj. Por solvi la problemon, sciencistoj bezonis specimenojn de la genetikaj parencoj de Henrietta. Nur tiam, dudek kvin jarojn post ŝia morto, la familio Lacks unuafoje aŭdis, ke parto de ilia patrino ankoraŭ vivas. Sed pro manko de edukado kaj komunikaj baroj, la familio komence kredis, ke Henrietta mem estas iel fizike kaptita en laboratorioj, kio kaŭzis al ili profundan emocian doloron.

La etika debato ĉirkaŭ Henrietta Lacks estas same grava kiel ŝia scienca heredaĵo. Dum jardekoj, bioteknologiaj firmaoj gajnis miliardojn da dolaroj vendante produktojn bazitajn sur la ĉeloj HeLa. Oni taksas, ke ekzistas pli ol dek unu mil patentoj kiuj rilatas al tiuj ĉeloj. Dume, la infanoj de Henrietta vivis en malriĉeco, ofte sen eblo pagi por kuracado aŭ sanasekuro. Estis terura ironio, ke ili ne povis havigi al si la medikamentojn, kiujn la ĉeloj de ilia propra patrino helpis krei.

La rakonto fariĝis tutmonde konata pro la libro de la scienca verkisto Rebecca Skloot, titolita La Senmorta Vivo de Henrietta Lacks, publikigita en la jaro du mil dek. Skloot pasigis dek jarojn laborante kun la filino de Henrietta, Deborah Lacks, por dokumenti la veron. Deborah volis scii ne nur pri la scienco, sed pri tio, kiu estis ŝia patrino kiel persono. Ŝi volis, ke la mondo sciu, ke HeLa ne estas nur kodo, sed virino kiu amis ruĝajn vestojn kaj havis kvin infanojn kiuj sopiris al ŝi.

Ĉi tiu kazo radikale ŝanĝis la regulojn de medicina etiko. Hodiaŭ, ekzistas striktaj leĝoj pri informita konsento. Kuracistoj ne plu rajtas uzi la histojn de paciento por esplorado sen klarigi la celon kaj ricevi skriban permeson. En la jaro du mil dek tri, la Naciaj Institutoj de Sano, aŭ no i ho, atingis historian interkonsenton kun la familio Lacks. Du familianoj nun sidas en komitato, kiu kontrolas kiu rajtas uzi la genetikan kodon de la ĉeloj HeLa. En la jaro du mil dudek tri, la familio fine atingis sekretan monan interkonsenton kun granda bioteknologia firmao, markante la unuan fojon kiam ili ricevis kompenson pro la nepermesita uzo de la ĉeloj.

Hodiaŭ, Henrietta Lacks estas honorigita kiel heroo de la moderna medicino. Universitatoj kaj muzeoj starigis statuojn kaj portretojn por ŝi. Johns Hopkins Hospitalo nomis novan konstruaĵon laŭ ŝia nomo kaj agnoskis, ke ili devus esti farintaj pli por informi la familion. Pli ol sepdek kvin mil sciencaj studoj estis faritaj per ŝiaj ĉeloj, kaj tiu nombro kreskas ĉiutage. Kvankam Henrietta mortis juna en apartigita hospitala sekcio, ŝia biologia heredaĵo fariĝis senmorta, savante sennombrajn vivojn kaj devigante la mondon rekoni la dignon de ĉiu paciento, sendepende de raso aŭ socia statuso. Ŝia rakonto memorigas nin, ke malantaŭ ĉiu granda scienca progreso estas homo kun sia propra historio, familio kaj rajtoj.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la vivo kaj heredaĵo de Henrietta Lacks estis interesa kaj pensiga por vi.

En nia magazino, temas pri la eksterordinara historio de la meĥanismo de Antikitero, antikva analoga komputilo, kiu tute ŝanĝis nian komprenon pri la teknologio de la antikva mondo.

Nia rakonto komenciĝas ne en biblioteko aŭ laboratorio, sed en la profundaj, bluaj akvoj de la Egea Maro dum la printempo de la jaro mil naŭ cent. Grupo de grekaj spongistoj, gvidataj de kapitano Dimitrios Kontos, troviĝis en la mezo de potenca ŝtormo. Por savi sin, ili serĉis rifuĝon ĉe la malgranda, kruta insulo Antikitero. Kiam la vetero iom trankviliĝis, ili decidis esplori la marfundon, esperante trovi spongojn. Anstataŭ spongoj, unu el la plonĝistoj, Elias Stadiatis, trovis ion, kio similis al hantata tombejo de gigantoj. Kvardek du metrojn sub la surfaco kuŝis la restaĵoj de masiva romia kargoŝipo, kiu dronis en la unua jarcento antaŭ nia erao. Inter la koto kaj la sablo estis disĵetitaj marmoraj statuoj, bronzaj figuroj, potoj, juvelaĵoj kaj sennombraj aliaj trezoroj de la klasika mondo. Dum la sekva jaro, per grandegaj klopodoj kaj sub danĝeraj kondiĉoj, la plonĝistoj sukcesis eltiri tiujn objektojn. Inter la grandiozaj artaĵoj troviĝis peza, verda, korodinta amaso el bronzo kaj ligno. Komence, neniu grave atentis ĝin. Ĝi aspektis kiel ordinara ŝtono aŭ eble senvalora metalpeco kovrita de maraj krustoj. La artefakto estis transportita al la Nacia Arkeologia Muzeo en Ateno kune kun la famaj statuoj. Pasis du jaroj, antaŭ ol iu rimarkis, ke la objekto estas io tute speciala. En majo de la jaro mil naŭ cent du, la arkeologo Valerios Stais ekzamenis la restaĵojn kaj rimarkis ion neeblan: precize tranĉitan dentoradon el bronzo, kiu elstaris el la korodinta maso. Tio estis la unua fojo, kiam la scienca mondo vidis meĥanikan ilon el la antikva epoko kun tia nivelo de komplekseco. Stais komprenis, ke tio ne estas statuo aŭ ujo, sed meĥanismo. Tamen, la tiama teknologio ne permesis rigardi internen sen detrui la objekton. Dum jardekoj, la meĥanismo de Antikitero restis silenta enigmo en la muzeaj keloj, defiante la historiistojn, kiuj kredis, ke la antikvaj grekoj ne posedis la inĝenierarton necesan por krei precizajn horloĝmeĥanismojn. La ideo, ke tia aparato povus ekzisti antaŭ du mil jaroj, estis tiel fremda, ke multaj kredis, ke ĝi devas esti mezepoka objekto, kiu hazarde falis sur la antikvan vrakaĵon.

La veran teknologian revolucion en la studado de la objekto komencis Derek de Solla Price, brita historiisto pri scienco en la mil naŭ cent kvindekaj jaroj. Price estis fascinita de la fragmentoj kaj pasigis dudek jarojn analizante ilin. Li estis la unua, kiu uzis ikso-radiojn por provi vidi tra la densa tavolo de korodo. Per tiuj fruaj kaj iom neklaraj bildoj, li malkovris, ke la interno de la aparato estas plena de kompleksaj, interligitaj dentoradoj. En la jaro mil naŭ cent sepdek kvar, li publikigis sian monumentan studon titolitan Dentoradoj de la Grekoj. En ĝi, li konkludis, ke la meĥanismo de Antikitero estas fakte analoga komputilo. Lia laboro estis skandala por multaj, ĉar ĝi sugestis, ke la teknologia historio de la homaro ne estas simpla linio supren, sed ke grandaj scioj estis perditaj dum pli ol mil jaroj. La esplorado atingis tute novan nivelon en la dudek unua jarcento. En la jaro du mil kvin, internacia teamo de sciencistoj formis la Esplorprojekton de la Meĥanismo de Antikitero. Ili alportis al Ateno ok tunojn da altteknologia ekipaĵo, inkluzive de mikro-fokusa komputila tomografio, kio estas speco de tre potenca ce to skanilo. Ĉi tiu teknologio permesis al la esploristoj krei detalajn tri de modelojn de ĉiu dentorado, eĉ tiujn kaŝitajn profunde en la koro de la artefakto. Kion ili trovis, estis mirige. Ili malkovris ne nur tridek sep individuajn dentoradojn, sed ankaŭ milojn da etaj literoj gravuritaj sur la surfaco de la bronzaj platoj. Ĉi tiuj literoj estis speco de instrukciaro aŭ gvidlibro pri kiel uzi la aparaton. La teamo sukcesis legi tekstojn, kiuj estis nevideblaj dum du mil jaroj, klarigante la astronomiajn ciklojn, kiujn la maŝino povis kalkuli. Per la uzo de moderna matematiko kaj cifereca modelado, la sciencistoj povis rekonstrui la tutan sistemon. Ili trovis, ke la aparato estis loĝigita en ligna kesto proksimume tiel granda kiel ŝuskatolo. Sur la antaŭa flanko estis granda disko, kiu montris la pozicion de la Suno kaj la Luno en la zodiako, kaj eĉ montris la lunajn fazojn per malgranda, turniĝanta globo. Sed la plej kompleksa parto troviĝis sur la malantaŭa flanko de la kesto, kie troviĝis du grandaj spiralformaj skaloj.

Kion precize faris ĉi tiu antikva komputilo? Ĝiaj funkcioj estis tiel precizaj, ke ili ŝajnas modernaj. Unu el la skaloj spuris la Metonan ciklon. Tio estas periodo de dek naŭ jaroj, kiu egalas al precize du cent tridek kvin lunaj monatoj. Ĉi tiu ciklo estis esenca por harmoniigi la lunan kalendaron kun la suna jaro, kio estis decida por plani religiajn festojn kaj agrikulturajn laborojn. Eĉ pli imprese, la meĥanismo kalkulis la Saros-ciklon, kiu daŭras proksimume dek ok komo du jarojn. Per ĉi tiu skalo, la uzanto povis antaŭdiri la daton kaj eĉ la horon de estontaj sunaj kaj lunaj eklipsoj. La skalo eĉ enhavis informojn pri la koloro kaj direkto de la ombro dum la eklipso. Aldone al la astronomio, la meĥanismo havis socian funkcion. Unu malgranda disko estis dediĉita al la kvarjara ciklo de la tutgrekaj ludoj. Ĝi montris, kiam okazos la Olimpiaj Ludoj, la Pitiaj Ludoj kaj aliaj gravaj sportaj eventoj de la antikva mondo. Estas indikoj, ke la aparato eble eĉ montris la moviĝon de la kvin tiam konataj planedoj: Merkuro, Venuso, Marso, Jupitero kaj Saturno. Por atingi tion, la antikvaj inĝenieroj uzis epickiclo-dentoradojn, teknika atingon, kiun oni kredis inventita nur en la dek sesa jarcento. La precizeco de la dentoj, eltranĉitaj el ununura bronza folio, estas tiel alta, ke ĝi postulas profundan scion pri geometrio kaj metalurgio. La ekzisto de la meĥanismo de Antikitero pruvas, ke la helenisma scienco atingis nivelon de praktika apliko, kiun ni tute subtaksis. Ĝi estas la perdita ligilo en la historio de teknologio. Post la falo de la greka civilizo, la scio por konstrui tiajn maŝinojn malaperis el Eŭropo dum pli ol mil jaroj. Oni ne retrovas ion similan ĝis la apero de la unuaj kompleksaj astronomiaj horloĝoj en la mezepokaj katedraloj. Hodiaŭ, la originalaj fragmentoj estas konservataj en la Nacia Arkeologia Muzeo en Ateno kiel unu el la plej valoraj trezoroj de la homaro. Ili memorigas nin, ke la historio ne ĉiam progresas konstante, kaj ke la antikva mondo estis multe pli teknologie progresinta ol ni iam kuraĝis imagi. Tiu malgranda, korodinta bronza peco el la fundo de la maro restas potenca simbolo de homa inĝenio, kiu transvivis la detruon de tempo kaj la forgeson de jarcentoj.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la mirinda antikva teknologio estis por vi interesa kaj inspira.

En nia magazino, temas pri la manuskripto de Voynich, la plej mistera libro en la mondo, kiu dum jarcentoj defias la plej saĝajn mensojn de la homaro.

Imagu libron, kiu ŝajnas veni el tute alia dimensio. Ĝi estas plena de nekonataj skribaĵoj, strangaj desegnaĵoj de plantoj, kiuj ne ekzistas sur la tero, kaj bizaraj diagramoj de nudaj figuroj en komplikaj tubaroj. Ĉi tiu objekto ne estas fikcio de moderna romanisto. Ĝi estas reala, historia dokumento konata kiel la manuskripto de Voynich. Hodiaŭ ni esploros ĉi tiun enigmon, kiu restas nesolvita malgraŭ la klopodoj de la plej spertaj kodorompistoj kaj lingvistoj de la mondo.

La manuskripto de Voynich estas mezgranda volumo, proksimume dudek tri komo kvin oble dek ses komo du centimetroj. Ĝi konsistas el ĉirkaŭ du cent kvardek paĝoj de altkvalita veleno, kvankam la origina nombro de folioj verŝajne estis pli granda. En la jaro du mil naŭ, sciencistoj de la Universitato de Arizono faris radiokarbonan datadon kaj trovis, ke la veleno estis produktita inter la jaroj mil kvar cent kvar kaj mil kvar cent tridek ok. Ĉi tio metas la kreadon de la libro en la fruan dekkvinan jarcenton, dum la eŭropa renesanco.

Kio faras ĉi tiun libron tiel unika, estas la teksto. Ĝi estas skribita en tute nekonata alfabeto, kiun esploristoj nomas la voyniĉesa lingvo. Ĝi enhavas inter dudek kaj kvardek malsamajn signojn, skribitajn glate de maldekstre dekstren. Kiam oni analizas la strukturon de la vortoj, ili sekvas lingvistikajn regulojn. Ili havas ripetiĝantajn silabojn kaj statistikajn distribuojn similajn al naturaj lingvoj, sed neniu ĝis nun sukcesis traduki eĉ unu solan frazon.

La enhavo de la manuskripto estas kutime dividita en ses sekciojn surbaze de la ilustraĵoj. La unua kaj plej vasta estas la herba sekcio. Ĝi enhavas desegnaĵojn de proksimume cent dek tri plantoj. Tamen, jen la unua granda mistero: la plej multaj el tiuj plantoj ne estas identigeblaj. Ili ŝajnas esti fantastaj komponaĵoj de radikoj de unu specio, folioj de alia, kaj floroj, kiuj tute ne ekzistas en la naturo.

Sekvas la astronomia sekcio, plena de cirkloformaj diagramoj. Oni povas vidi sunojn, lunojn kaj stelojn. Estas klare videblaj la simboloj de la zodiako, ekzemple la fiŝoj por Fiŝoj aŭ la pafisto por Sagitario. Unu el la plej impresaj partoj estas la biologia aŭ balneologia sekcio. Ĉi tie la ilustraĵoj iĝas vere strangaj. Oni vidas dekojn da malgrandaj, nudaj inaj figuroj, kiuj banas sin en verdaj likvaĵoj interne de kompleksaj retoj de tuboj kaj ujoj. Kelkaj el tiuj tuboj ŝajnas simili al homaj organoj aŭ al la sangocirkula sistemo.

La ceteraj partoj inkluzivas kosmologian sekcion kun abstraktaj diagramoj kaj arkitekturaj elementoj kiel kasteloj, farmacian sekcion kun desegnaĵoj de radikoj kaj apotekaj vazoj, kaj fine receptan sekcion, kiu konsistas el densaj blokoj de teksto markitaj per malgrandaj steloj. La tuta verko estas farita per eleganta kaligrafio kaj nekutima paletro de inkoj, kio sugestas, ke ĝi estis tre multekosta kaj grava projekto por sia tempo.

Kvankam ni scias, kiam la veleno estis kreita, la dokumentita historio de la posedantoj de la manuskripto komenciĝas nur en la deksepa jarcento. La unua konfirmita posedanto estis la Imperiestro Rudolfo la dua, kiu regis de mil kvin cent sepdek ses ĝis mil ses cent dek du. Rudolfo estis fama pro sia obsedo pri alĥemio, astrologio kaj raraj objektoj. Onidire, li aĉetis la libron por la tiama grandega sumo de ses cent oraj dukatoj, kredante ke ĝi estas la verko de la dektria-jarcenta filozofo Roger Bacon.

Post la morto de Rudolfo, la manuskripto pasis al Jakub Horčický z Tepence, kiu estis la kortega apotekisto de la imperiestro. Lia subskribo estas ankoraŭ videbla sur la unua paĝo, kvankam nur sub ultraviola lumo. Poste, en la jaro mil ses cent tridek naŭ, la manuskripto aperas en la manoj de Georg Baresch, alĥemiisto en Prago. Baresch estis tiel mistifikita de la libro, ke li skribis al Athanasius Kircher, fama jezuita klerulo en Romo, kiu estis konata pro siaj provoj deĉifri egiptajn hieroglifojn. Baresch priskribis la libron kiel plenan de nekonataj karakteroj kaj petis helpon, sed Kircher ne povis tuj solvi la enigmon.

Kiam Baresch mortis, lia amiko Jan Marek Marci, rektoro de la Universitato de Karolo en Prago, heredis la volumon. En mil ses cent sesdek kvin aŭ mil ses cent sesdek ses, Marci fine sendis la tutan manuskripton al Kircher en Romon. Kun la libro li sendis leteron, kiu estas ankoraŭ hodiaŭ bindita en la volumo. En tiu letero, Marci mencias la ligon al Rudolfo la dua kaj la teorion pri Roger Bacon. Post tio, la manuskripto malaperis el la publika historio dum pli ol du jarcentoj, restante kaŝita en la biblioteko de la jezuita kolegio en Romo.

La moderna historio de la libro komenciĝas en mil naŭ cent dek du. Wilfrid Voynich, pola kaj litova komercisto de malnovaj libroj, vizitis la Vilao Mondragone proksime de Romo. La jezuitoj bezonis monon por riparoj kaj decidis sekrete vendi parton de sia kolekto. Voynich aĉetis tridek manuskriptojn, kaj inter ili estis la stranga kodo, kiu nun portas lian nomon. Li pasigis la reston de sia vivo provante deĉifri ĝin, konvinkita ke ĝi enhavas perditajn sciencajn sekretojn.

Post la morto de Voynich en mil naŭ cent tridek, lia vidvino Ethel heredis la libron. Post ŝia morto, ĝi pasis al amikino kaj fine, en mil naŭ cent sesdek unu, la antikvaĵisto Hans Kraus aĉetis ĝin por dudek kvar mil kvin cent dolaroj. Kraus provis vendi ĝin por cent sesdek mil dolaroj, sed neniu institucio volis aĉeti tiel riskaspecan objekton. Fine, en mil naŭ cent sesdek naŭ, Kraus donacis la manuskripton al la Biblioteko Beinecke de la Universitato Yale. Tie ĝi ricevis la katalogan nomon mo so kvar cent ok. Dank' al ĉi tiu donaco, la manuskripto fariĝis publike alirebla por studado, kio komencis novan epokon de intensa esplorado.

Dum la lastaj cent jaroj, la manuskripto de Voynich fariĝis la "Sankta Gralo" de kriptografio. Dum la Dua Monda Milito, iuj el la plej bonaj kodorompistoj de la mondo direktis sian atenton al ĝi. La plej fama el ili estis William Friedman, la viro kiu rompis la japanan kodo-sistemon konatan kiel "Purpuro". Friedman kaj lia edzino Elizebeth, kiu ankaŭ estis genia kriptanalizisto, studis la manuskripton dum jardekoj.

Friedman uzis sciencan kaj statistikan aliron. Li analizis la oftecon de la karakteroj kaj la strukturon de la vortoj. Lia konkludo estis surprizaj: li opiniis, ke la manuskripto ne estas simpla kodo, kie unu litero anstataŭigas alian. Anstataŭe, li kredis, ke ĝi povus esti tre frua ekzemplo de konstruita lingvo, simila al filozofia lingvo kie ĉiu parto de vorto reprezentas specifan kategorion de ideoj. Tamen, eĉ Friedman devis konfesi malvenkon. Li ne povis legi eĉ unu vorton.

Hodiaŭ ekzistas tri ĉefaj teorioj pri la naturo de la manuskripto. La unua estas, ke ĝi estas vera lingvo, eble perdita dialekto aŭ fonetika skribo de konata lingvo kiel la latina aŭ la hebrea, tiel forte kodita ke ĝi restas nelegebla. La dua teorio estas, ke temas pri tre kompleksa cifro, eble uzanta plurajn alfabetojn samtempe por konfuzi la leganton.

La tria teorio, kiun multaj esploristoj nun subtenas, estas ke la manuskripto estas kompleksa trompo, aŭ kiel oni diras en la angla, "hoax". Laŭ ĉi tiu hipotezo, iu en la dekkvina jarcento kreis la libron por vendi ĝin al riĉa kolektanto kiel Rudolfo la dua, pretendante ke ĝi enhavas sekretan scion. La fakto, ke la teksto havas lingvistikajn ecojn, povus esti rezulto de iu meĥanika metodo por generi hazardajn sed kredebleaspektantajn vortojn. Tamen, kontraŭuloj de ĉi tiu teorio argumentas, ke la laboro necesa por krei tiel detalan kaj longan libron nur por trompo estus tro granda por tiu epoko.

Kial do la manuskripto de Voynich ankoraŭ gravas hodiaŭ? Ĝi ne estas nur kuriozaĵo. Ĝi reprezentas la limojn de la homa kapablo kompreni informojn. En la epoko de komputiloj kaj artefarita inteligento, ni kutimiĝis al la ideo, ke ĉiu kodo povas esti rompita se ni havas sufiĉe da kalkulpovo. Sed la manuskripto de Voynich silentas. Ĝi estas memorigilo pri la profundo de la historio kaj pri la ebleco, ke iuj sekretoj de niaj prapatroj povus esti perditaj por ĉiam.

Hodiaŭ, danke al la cifereca skanado fare de Yale, iu ajn persono kun interreta konekto povas rigardi la paĝojn de la manuskripto. Miloj da entuziasmuloj tra la tuta mondo pasigas siajn noktojn analizante la kurbojn de la literoj kaj la strangajn radikojn de la plantoj. Ĉiu kelka jaro, iu anoncas ke li fine "solvis" la enigmon, sed ĝis nun, neniu el tiuj solvoj rezistis sciencan kritikon. La manuskripto restas tiel mistera kiel en la tago, kiam Wilfrid Voynich trovis ĝin en la itala vilao. Ĝi estas spegulo, en kiu ĉiu generacio vidas siajn proprajn obsedojn kaj esperojn pri la malkovro de perdita vero.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la plej enigmo de la historio vekis vian kunecon pri la misteroj, kiuj ankoraŭ atendas nin en la polvoplenaj arkivoj de la mondo. Dankon pro via aŭskultado de nia hodiaŭa programo pri la sekretoj de la pasinteco.

En nia magazino, temas pri la nekredebla historio de la maŝino Enigmo kaj la sekretaj kodrompistoj de Bletchley Park, kiuj ŝanĝis la kurson de la historio de la homaro.

La rakonto de la maŝino Enigmo ne komenciĝis kiel milita sekreto, sed kiel komerca klopodo. Je la fino de la Unua Mondmilito, en la jaro mil naŭ cent dek ok, germana inĝeniero nomata Arthur Scherbius patentis elektromekanikan aparaton por ĉifri mesaĝojn. Lia firmao, Scherbius kaj Ritter, komencis vendi la maŝinon sub la nomo Enigmo en la jaro mil naŭ cent dudek tri. Tiutempe, ĝi estis destinita al bankoj kaj grandaj entreprenoj, kiuj bezonis protekti sian komunikadon. Tamen, la germana armeo baldaŭ rekonis la eksterordinaran potencialon de la aparato. La germana mararmeo adoptis ĝin en mil naŭ cent dudek ses; sekvis la terarmeo en mil naŭ cent dudek ok, kaj la aerarmeo en la jaroj mil naŭ cent tridek tri kaj mil naŭ cent tridek kvin.

La Enigmo aspektis kiel dika skribmaŝino kun lampotabulo super la klavaro. Ĝia interna funkciado baziĝis sur serio de turniĝoj de tri interŝanĝeblaj rotoroj. Kiam funkciigisto premis klavon por litero, kurento trairis la rotorojn kaj lumigis tute alian literon sur la lampotabulo. La genio de la maŝino estis, ke ĉiufoje kiam oni premis klavon, la rotoroj turniĝis, tiel ke la kodigo de la sekva litero tute ŝanĝiĝis. Por plimalfaciligi la laboron de malamikaj spionoj, la militaj versioj de Enigmo inkludis kroman elementon: la ŝtopiltabulon, aŭ germane Steckerbrett. Tiu ĉi tabulo permesis al la funkciigisto interŝanĝi parojn da literoj per kabloj antaŭ kaj post kiam ili pasis tra la rotoroj. Tiu aldono multege pliigis la matematikan kompleksecon. Oni kalkulas, ke ekzistis proksimume cent tri triliardoj da eblaj agordoj por la milita maŝino. Pro tio, la germana ĉefkomando estis absolute konvinkita, ke la Enigmo estas nevenkebla.

Tamen, la unuaj fendoj en la germana memfido aperis ne en Britio, sed en Pollando. Jam en decembro de la jaro mil naŭ cent tridek du, pola matematikisto nomata Marian Rejewski sukcesis dedukti la internan kabligon de la Enigmo-rotoroj. Kunlaborante kun Henryk Zygalski kaj Jerzy Różycki ĉe la pola Ĉifro-Oficejo, li uzis la teorion de grupoj kaj spionajn informojn por krei metodojn de deĉifrado. Ili eĉ konstruis mekanikajn aparatojn nomatajn bomboj por aŭtomatigi la serĉadon de rotoraj agordoj. En julio de la jaro mil naŭ cent tridek naŭ, kiam la nubo de milito jam pezis super Eŭropo, la poloj invitis oficirojn de la britaj kaj francaj sekretaj servoj al Varsovio. Tie ili malkaŝis sian progreson kaj donis al ĉiu delegacio kopion de la Enigmo-maŝino. Tiu malavara ago donis al la britoj decidan avantaĝon kiam la milito fine eksplodis.

Post la deklaro de milito en septembro de mil naŭ cent tridek naŭ, la brita Registara Lernejo pri Kodoj kaj Ĉifroj, konata per la akronimo go co co so, transloĝiĝis al Bletchley Park en Buckinghamshire. Tiu ĉi loko, kodnomita Stacio ikso, fariĝis la centro de la brita kodrompa klopodo. Ĝi situis strategie inter la universitatoj de Oksfordo kaj Kembriĝo, de kie oni rekrutis la plej brilajn mensojn de la lando. Inter tiuj geniuloj estis la matematikisto Alan Turing, viro kies laboro fundamente ŝanĝos nian mondon.

Turing kaj lia kolego Gordon Welchman komprenis, ke la polaj metodoj ne plu sufiĉos, ĉar la germanoj plifortigis siajn sekurecajn procedurojn kaj ŝanĝis la ĉifron ĉiun tagon. Ili devis inventi ion tute novan. Rezulte naskiĝis la brita Bombo, grandega elektromekanika maŝino, kiu pezis tunon kaj enhavis kilometrojn da dratoj. La Bombo ne provis ĉiun eblan agordon, kio estus preninta jarcentojn. Anstataŭe, ĝi uzis logikan eliminon. La kodrompistoj serĉis erojn de la mesaĝo, kiujn ili povis diveni, ekzemple veterraportojn aŭ la frazon "Heil Hitler". Tiujn divenitajn fragmentojn ili nomis luliloj. Se la Bombo trovis kontraŭdiron surbaze de la lulilo, ĝi tuj eliminis tiun agordon. Unu el la plej gravaj reguloj, kiujn ili ekspluatis, estis la fakto, ke en la Enigmo-sistemo, litero neniam povis esti kodita kiel si mem.

Dume, la milito sur la oceanoj fariĝis kriza. La germana mararmeo uzis eĉ pli kompleksan version de la maŝino por direkti siajn submarŝipojn kontraŭ aliancanaj konvojoj. Alan Turing gvidis la tiel nomatan Kabanon ok, kiu specialiĝis pri la mararmea Enigmo. La situacio estis tiel malespera, ke la britoj lanĉis specialajn operacojn por kapti kodlibrojn el germanaj ŝipoj. En majo de la jaro mil naŭ cent kvardek unu, la brita ŝipo u cent dek kaptis tute sendifektan Enigmo-maŝinon kaj dokumentojn el germana submarŝipo. Tiu kaptita materialo permesis al la teamo de Turing deĉifri la mararmeajn komunikojn preskaŭ en reala tempo, kio savis sennombrajn ŝipojn en la Atlantika Oceano. Tamen, la germanoj denove reagis en februaro de mil naŭ cent kvardek du per la enkonduko de la kvar-rotora Enigmo-maŝino, kodnomita m-kvar. Tio kaŭzis naŭmonatan periodon de nigra silento, dum kiu la aliancanoj denove estis blindaj antaŭ la minaco de la submarŝipaj luparoj. Nur post monatoj da intensa intelekta laboro kaj pliaj kaptoj de dokumentoj el la submarŝipo u kvin cent kvindek naŭ, la kodrompistoj de Bletchley Park denove sukcesis penetri la sekretajn komunikojn de la germana mararmeo.

Dum la milito progresis, la defioj en Bletchley Park fariĝis eĉ pli kompleksaj. Krom la Enigmo, la germana alta komando komencis uzi eĉ pli sekuran sistemon por siaj plej gravaj strategiajn mesaĝojn. La britoj nomis tiun sistemon Tunny, kaj ĝi estis generita de la maŝino Lorenz. Male al Enigmo, kiu havis tri aŭ kvar rotorojn, la maŝino Lorenz havis dek du. La matematikisto William Tutte sukcesis dedukti la strukturon de tiu maŝino sen iam vidi ĝin, kio estas konsiderata unu el la plej grandaj intelektaj atingoj de la milito. Por rompi tiun sistemon, oni bezonis ion pli rapidan ol la elektromekanikaj Bomboj.

Inĝeniero de la Poŝta Oficejo nomata Tommy Flowers proponis radikalan solvon: uzi vakutubojn por krei tute elektronikan maŝinon. Multaj skeptikuloj kredis, ke tia aparato estus tro nefidinda, sed Flowers persistis. En januaro de mil naŭ cent kvardek kvar, li liveris la unuan maŝinon nomatan Koloso al Bletchley Park. Koloso estis la unua grandskala elektronika cifereca komputilo en la mondo. Ĝi povis procesi milojn da karakteroj po sekundo, ebligante al la kodrompistoj legi mesaĝojn de Hitler kaj liaj generaloj ofte eĉ antaŭ ol la germanaj ricevantoj legis ilin. La informoj ricevitaj de Koloso estis esencaj por la sukceso de la invado de Normandio, ĉar la aliancanoj povis konfirmi, ke la germanoj kredis je iliaj trompaj manovroj.

La spionaj informoj produktitaj en Bletchley Park ricevis la plej altan sekurecan klasifikon: Ultra. La ĉefministro Winston Churchill tiel alte taksis tiun laboron, ke li ordonis, ke la kodrompistoj ricevu ĉion, kion ili bezonas, kun ekstrema prioritato. Historiistoj hodiaŭ kalkulas, ke la laboro farita en tiu trankvila angla kamparo mallongigis la Duan Mondmiliton per almenaŭ du, kaj eble eĉ kvar jaroj. Sen Ultra, la batalo pri la Atlantiko povus esti perdita, kaj la liberigo de Eŭropo estus multe pli sanga kaj malfacila.

Post la fino de la milito, Bletchley Park estis tute malmuntita kaj la personaro ricevis ordonon silenti dum la tuta vivo. Alan Turing revenis al la akademia vivo, kie li skribis fundamentajn verkojn pri artefarita inteligenteco kaj biologio. Tragike, en la jaro mil naŭ cent kvindek du, la viro kiu helpis savi la okcidentan demokration estis procesita pro samseksemo, kio tiutempe estis krimo en Britio. Li mortis nur du jarojn poste, en la jaro mil naŭ cent kvindek kvar, per veneniĝo. Nur en la jaro mil naŭ cent sepdek kvar, kiam Frederick William Winterbotham publikigis sian libron pri la sekreto de Ultra, la mondo eksciis la veron pri Bletchley Park. Hodiaŭ, Alan Turing estas honorata kiel nacia heroo, kaj lia vizaĝo ornamas la britan kvindek-pundan bankbileton. Lia heredaĵo vivas en ĉiu komputilo kaj saĝtelefono, kiun ni uzas. Bletchley Park ne estis nur loko de milita spionado, sed la naskiĝloko de la moderna komputila epoko, kie la forto de la homa intelekto triumfis super la plej kompleksaj maŝinoj de malamo.

Ni esperas, ke tiu ĉi rigardo al la historio de kriptografio estis por vi interesa kaj instrua.

En nia magazino, temas pri la revolucia teknologio CRISPR, kiu ebligas al la homaro reskribi la kodon de la vivo mem.

La rakonto de CRISPR ne komenciĝis en moderna genetika laboratorio kun la celo genredakti homajn embriojn, sed prefere kiel kuriozaĵo en la mikroskopa mondo de bakterioj. Ĉio komenciĝis en mil naŭ cent okdek sep, kiam la japana molekula biologo Yoshizumi Ishino kaj lia teamo ĉe la Universitato de Osako sekvencis genojn de la bakterio e ko-li. Ili rimarkis ion tre nekutiman: serion de ripetiĝantaj sekvencoj de do no a, kiuj estis apartigitaj de unikaj, nerepetiĝantaj segmentoj. Tiutempe, la scienca mondo ne komprenis la signifon de tio. La sekvencoj estis dudek naŭ bazaj paroj longaj, kaj la teamo de Ishino publikigis siajn trovojn, sed la mistero restis nesolvita dum jaroj, kvazaŭ nelegita ĉapitro en la libro de la vivo.

Pasos ses jaroj ĝis kiam alia sciencisto denove fokusiĝos pri ĉi tiuj strangaj ripetoj. En mil naŭ cent naŭdek tri, Francisco Mojica, mikrobiologo ĉe la Universitato de Alakanto en Hispanio, komencis studon pri la arkeo Haloferax mediterranei. Li pasigis jarojn studante ĉi tiujn sekvencojn kaj fine, en la jaro du mil, li donis al ili la nomon, kiun ni hodiaŭ uzas: CRISPR. Tio estas akronimo por mallongaj palindromaj ripetoj regule interspacigitaj. Sed la vera malkovro okazis en du mil kvin. Mojica rimarkis, ke la unikaj segmentoj inter la ripetoj, kiujn ni nomas interspacigiloj, tute ne estis hazardaj. Ili precize kongruis kun la genetika kodo de virusoj, kiuj kutime atakas bakteriojn. Estis kvazaŭ la bakterioj havis bibliotekon de pasintaj malamikoj. Li hipotezis, ke CRISPR estas formo de adapta imunsistemo: bakterioj prenas partojn de la do no a de invadantaj virusoj kaj integras ilin en sian propagand genomon kiel molekula memoro por estonta defendo.

Ĉi tiu teorio estis subtenita en du mil ses de Eugene Koonin ĉe la Nacia Centro por Bioteknologia Informo. Li proponis, ke CRISPR, kune kun certaj genoj nomataj Cas-genoj trovitaj apude, funkcias kiel armilaro. Sed la definitiva pruvo venis de neatendita loko: la industrio de jogurto. En du mil sep, Philippe Horvath kaj lia teamo ĉe la firmao Danisco laboris kun bakterioj uzataj por produkti laktaĵojn. Ili montris, ke se bakterio havas pecon de virusa do no a en sia CRISPR-sistemo, ĝi fariĝas imuna kontraŭ tiu viruso. Se oni forigas tiun pecon, la imuneco malaperas. Estis klare: la naturo inventis precizan ilon por rekoni kaj detrui specifajn genetikajn sekvencojn antaŭ milionoj da jaroj.

En du mil ok, Luciano Marraffini kaj Erik Sontheimer faris alian kritikan paŝon. Ili malkovris, ke la CRISPR-sistemo uzas molekulojn de ro no a por gvidi la proteinojn al la celita do no a de la viruso. Tio signifis, ke la sistemo ne nur memoras la malamikon, sed uzas gvidilon por trovi ĝin kaj tranĉi ĝin. Estis kvazaŭ la bakterio havis paron da molekulaj tondiloj kun gvidata misilo.

Dum la unuaj dudek kvin jaroj de esplorado, CRISPR estis konsiderata nur fascina biologia kuriozaĵo de bakterioj. Sed ĉio ŝanĝiĝis en du mil dek du pro la kunlaboro inter du virinoj, kiuj transformis ĉi tiun bakterian defendon en universalan teknologion. Jennifer Doudna, biokemiisto ĉe la Universitato de Kalifornio en Berkelio, kaj Emmanuelle Charpentier, tiam mikrobiologo en Svedio, decidis kunigi siajn fortojn por kompreni la proteinon Cas naŭ. Ĉi tiu proteino apartenas al la bakterio Streptococcus pyogenes kaj ĝi estis konata kiel la armilo, kiu efektive tranĉas la fremdan do no a.

Ili malkovris ion genian. En la naturo, la sistemo bezonas du apartajn ro no a-molekulojn por funkcii, sed Doudna kaj Charpentier elpensis manieron kunfandi ilin en ununuran, sintezan gvidan ro no a-molekulon. Ĉi tiu simpligo estis la ŝlosilo. Per ĉi tiu ununura gvidilo, sciencistoj povus nun "programi" la proteinon Cas naŭ por celi preskaŭ ajnan sekvencon de do no a en ajna vivanta organismo. Ili ne plu estis limigitaj al studado de bakteria imunsistemo; ili kreis metodon por redakti la genaron de plantoj, bestoj, kaj eĉ homoj kun precizeco neniam antaŭe imagita. Doudna poste priskribis la momenton de malkovro kiel tujan komprenon, ke la sistemo povus esti uzata kiel tute nova ilo por genetika inĝenierarto. Ilia fundamenta artikolo estis publikigita en la revuo Science en junio de du mil dek du.

La efiko estis tuja kaj eksploda. En la komenco de du mil dek tri, pluraj grupoj montris, ke ĉi tiu sistemo funkcias ne nur en provtuboj, sed en vivaj homaj ĉeloj. Feng Zhang ĉe la Broad-Instituto de mo i to kaj Harvard, kune kun George Church ĉe la Medicina Lernejo de Harvard, sendepende publikigis rezultojn montrantajn, ke CRISPR-Cas naŭ povas sukcese redakti la genomon de mamuloj. Ĉi tio estis la startpafo por tutmonda scienca vetkuro.

Kiel ĝi funkcias teknike? La procezo estas eleganta en sia simpleco. Oni kreas gvidan ro no a-molekulon, kiu kongruas kun la specifa parto de la do no a, kiun oni volas ŝanĝi. Ĉi tiu gvidilo ligiĝas al la enzimo Cas naŭ, kiu funkcias kiel molekulaj tondiloj. Kiam oni enmetas ĉi tiun komplekson en ĉelon, ĝi skanas la tutan genomon ĝis ĝi trovas la celitan sekvencon. Por fari la tranĉon, la enzimo bezonas trovi mallongan "etikedon" nomatan PAM tuj apud la celo. Post kiam Cas naŭ trovas la ĝustan lokon, ĝi faras puran tranĉon tra ambaŭ fadenoj de la do no a. En tiu momento, la propraj riparmekanismoj de la ĉelo ekfunkcias. Sciencistoj povas uzi tiun riparon por ĉu tute malaktivigi genon, ĉu enmeti novan, sanan sekvencon de do no a, se ili provizas taŭgan ŝablonon.

La kapablo redakti la vivon tiel facile kaj malmultekoste havas profundajn sekvojn, kiujn ni ĵus komencas kompreni. Sur la medicina kampo, la promeso de CRISPR estas eksterordinara. Jam okazas klinikaj provoj por trakti malsanojn kiel serpo-ĉelan anemion, kie unuopa genetika mutacio kaŭzas tutvivajn suferojn. Per CRISPR, kuracistoj povas redakti la sangajn ĉelojn de paciento por forigi la malsanon ĉe ĝia fonto. Oni esploras ankaŭ kuracojn por kancero, HIV, kaj heredaj blindeco-formoj. En agrikulturo, CRISPR permesas krei plantojn, kiuj rezistas al sekeco, pestoj kaj malsanoj sen bezono de fremda do no a el aliaj specioj, kio povus revolucii nian nutraĵan sekurecon en epoko de klimata ŝanĝo.

Tamen, ĉi tiu potenco portas pezajn etikajn demandojn. La plej granda zorgo koncernas la tiel nomatan redaktadon de la ĝermolinio, do la ŝanĝadon de do no a en embrioj, spermo aŭ ovoj. Male al redaktado de korpaj ĉeloj de individuo, ŝanĝoj en la ĝermolinio estas hereditaj de estontaj generacioj. Ĉi tio malfermas la pordon al la ebleco de projektitaj beboj, kie gepatroj povus elekti ne nur sanon, sed ankaŭ fizikajn trajtojn aŭ intelektajn kapablojn. Multaj sciencistoj kaj etikistoj avertas pri nova formo de eŭgeniko kaj pri la risko de neantaŭviditaj mutacioj, kiuj povus resti en la homa genaro por ĉiam. La Instituo por Noviga Genomiko emfazas, ke ni bezonas tutmondan dialogon por decidi kie tiri la limon inter kuracado kaj plibonigado.

Krom la etikaj debatoj, CRISPR ankaŭ kaŭzis unu el la plej amaraj patentaj bataloj en la historio de scienco. Unuflanke estis la teamo de la Universitato de Kalifornio en Berkelio, gvidata de Doudna kaj Charpentier, kiuj unue priskribis la sistemon. Aliflanke estis la Broad-Instituto, gvidata de Feng Zhang, kiu unue montris ĝian uzon en homaj ĉeloj. La jura lukto temis pri tio, kiu efektive inventis la teknologion por uzo en kompleksaj organismoj. Kvankam la Broad-Instituto gajnis plurajn gravajn decidojn en Usono pro sia peto pri akcelita revizio, la Universitato de Berkelio tenas fundamentajn patentojn pri la kerno de la teknologio. Ĉi tiu jura necerteco kreis kompleksan situacion por bioteknologiaj firmaoj, kiuj bezonas licencojn por krei novajn medikamentojn.

Malgraŭ la juraj kaj etikaj konfliktoj, la graveco de la malkovro restas nekontestebla. En la jaro du mil dudek, Jennifer Doudna kaj Emmanuelle Charpentier estis premiitaj per la Nobel-premio pri kemio. La Nobel-komitato deklaris, ke ilia malkovro de la genetikaj tondiloj CRISPR-Cas naŭ revoluciigis la vivsciencojn kaj havas la potencialon kuraci heredajn malsanojn, kiuj ĝis nun estis nekuraceblaj. Hodiaŭ, CRISPR ne estas nur ilo en laboratorio; ĝi estas la komenco de nova epoko por la homaro, kie ni ne plu estas nur skribitaj de niaj genoj, sed ni fariĝis iliaj aŭtoroj. La estonteco de niaj specioj kaj de la planedo nun dependas de kiel ni elektos uzi ĉi tiun eksterordinaran kapablon reskribi la kodon de la vivo.

Dankon pro via aŭskultado de nia programo pri la mirindaĵoj de moderna scienco.

En nia elsendo, temas pri la historia klopodo de John Harrison por solvi la plej grandan sciencan enigmon de sia epoko: la mezuradon de longitudo sur la malferma maro.

Dum jarcentoj, la vasta kaj neantaŭvidebla oceano estis sfero de profunda danĝero por maristoj. Kvankam latitudo povus esti determinita kun relativa facileco per observado de la suno aŭ la steloj, precize kalkuli longitudon surmare restis malfacile solvebla kaj mortiga defio. Ĉiufoje kiam ŝipestroj, navigistoj kaj tutaj skipoj riskis iri preter la vido de la marbordo, ili komencis danĝeran hazardludon. Sennombraj vivoj kaj riĉaĵoj estis perditaj ĉar oni ne povis scii la precizan orientan-okcidentan pozicion de la ŝipo. Ŝipoj ofte frakasiĝis sur nevideblaj rokoj aŭ pereis ĉe nebulaj marbordoj ĉar la kapitanoj kredis, ke ili estas aliloke. Tio kondukis al katastrofaj ŝippereoj, enormaj ekonomiaj perdoj kaj signifa malhelpo al la marpotenco de la nacioj.

Imagu la vastan, inknigran nigrecon de la malferma oceano en senluna nokto. La solaj sonoj estas la senĉesa krakado de la lignaj traboj kaj la hurlado de la vento blovanta tra la rigilaro. Por maristoj de tiu tempo, tio estis terura realaĵo. Ili vivis en mondo de konstanta necerteco, kie ĉiu mejlo povis proksimigi ilin al nevideblaj rifoj. La timo frakasiĝi sur rokoj estis konstanta kunulo, lasante malantaŭe malesperajn petegojn de vidvinoj kaj rakontojn pri subakviĝintaj trezoroj. La etoso sur tiuj vojaĝoj estis de konstanta maltrankvilo, malespera ludo kontraŭ la elementoj de la naturo.

La ekzistantaj metodoj por determini longitudon estis tute neadekvataj. Estis la tiel nomata estim-navigado, kiu implikis taksi la pozicion surbaze de la rapideco, direkto kaj tempo de ŝipo, sed ĝi estis fifame malpreciza, precipe dum longaj vojaĝoj kun neantaŭvideblaj fluoj aŭ ventoj. Alia proponita metodo estis la metodo de lunaj distancoj. Ĝi implikis kompleksajn astronomiajn observaĵojn por mezuri la angulon inter la luno kaj aliaj ĉielaj korpoj. Kvankam teorie bona, ĝi postulis klaran ĉielon, tre spertajn astronomojn kaj laborintensajn kalkulojn, kiuj estis malfacile plenumeblaj precize sur balanciĝanta ŝipo. Eĉ sinjoro Isaac Newton mem kredis, ke preciza mara horloĝo estas neebla pro la variaj kondiĉoj surmare, kiel temperaturo, humideco kaj la konstanta moviĝo de la ondoj.

La urĝeco de ĉi tiu problemo fine instigis la britan registaron fari senprecedencan paŝon. La okan de julio, mil sep cent dek kvar, la Parlamento pasigis la Akton de Longitudo. Ĉi tiu leĝo establis la Estraron de Longitudo kaj ofertis kolosan premion de dudek mil pundoj al iu ajn, kiu povus elpensi praktikan metodon por determini longitudon surmare. Tiu sumo, ekvivalenta al milionoj da pundoj hodiaŭ, estis atesto pri la malespera bezono de solvo. La kondiĉoj por gajni la premion estis tre severaj: la metodo devis determini la longitudon kun precizeco de duona grado, kio estas proksimume tridek marmejloj, post vojaĝo al Karibio. La Estraro mem konsistis el eminentaj astronomoj, matematikistoj kaj maroficistoj, multaj el kiuj havis fortan antaŭjuĝon favore al astronomia solvo prefere ol mekanika.

En ĉi tiun defion enpaŝis John Harrison, naskita en mil ses cent naŭdek tri en Foulby, Yorkshire. Harrison ne estis akademiano nek astronomo. Li estis memlerninta ĉarpentisto kaj horloĝisto, kies frua laboro montris esceptan komprenon de preciza mekaniko. Li estis konata pro la konstruado de kompleksaj lignaj horloĝoj kaj la invento de la krada pendolo, kiu kompensas por temperaturŝanĝoj uzante malsamajn metalojn. Tio estis frua indiko de lia genio pri kiel trakti mediajn variablojn, kiuj kutime ruinigas la precizecon de horloĝoj.

Kontraste al la bruaj maroj, imagu la kvietan, intensan fokuson de kampara metiejo en Yorkshire. Tie, John Harrison laboris meze de la odoro de segaĵo kaj metalaj fajlaĵoj. Liaj paciencaj manoj zorge kunmetis fajnajn radojn kaj risortojn, gvidataj de ununura vizio. La ritma tiktakado kaj zumado de liaj eksperimentaj maŝinoj plenigis la spacon. Ĉiu eta sono estis atesto pri liaj jardekoj da serĉado de perfekteco. Ĉi tio estis la mondo, kie Harrison, humila metiisto, kuraĝis defii la plej grandajn sciencajn mensojn de sia epoko.

Lia unua grava mara horloĝo, nomata ho unu, estis finita en mil sep cent tridek kvin. Ĉi tiu giganta, kageca maŝino el latuno pezis sepdek du pundojn. Ĝi estis mirindaĵo de inĝenierarto, inkluzivante novigajn ecojn por redukti frotadon kaj tute novan mekanismon de bazo. En mil sep cent tridek ses, ho unu spertis sian unuan marprovon dum vojaĝo de Londono al Lisbono. La kapitano de la ŝipo ho mo so Centurion raportis, ke la horloĝo funkciis kun pli granda certeco ol ajna alia rimedo. Kvankam ĝi montris grandegan promeson, Harrison, ĉiam perfektisto, elektis ne prezenti ĝin por la plena testo en Karibio, kredante ke li povas ankoraŭ plibonigi la dezajnon.

Li tiam eklaboris pri ho du, pli kompakta kaj rafinita versio, kiun li finis en mil sep cent tridek naŭ. Kvankam ĝi uzis latunon anstataŭ lignon, ĝi tamen montris kelkajn dezajnajn erarojn por la severaj postuloj de marvojaĝado. Senlaca, Harrison pasigis preskaŭ du jardekojn pri ho tri, finita en mil sep cent kvindek naŭ. Ĉi tiu eĉ pli kompleksa maŝino prezentis multajn novigojn, sed finfine Harrison trovis ĝin tro komplika kaj ema al eraroj por fidinda mara uzo. Estis dum ĉi tiu longa periodo, kiam Harrison komencis ŝanĝi sian fokuson de grandaj horloĝoj al pli malgrandaj, pli fortikaj poŝhorloĝoj.

La vera sukceso venis kun ho kvar, finita ankaŭ en mil sep cent kvindek naŭ. Ekstere aspektante kiel granda arĝenta poŝhorloĝo, ho kvar estis majstra verko de miniaturigo kun diametro de nur dek tri centimetroj. Ĝi integris la tutvivajn novigojn de Harrison: bimetalan strion por temperaturkompenso, rullagrojn por redukti frotadon, kaj specialan mekanismon por liveri konstantan forton al la ekvilibra rado. Ĝi eĉ havis diamantojn por certigi longdaŭran fortikecon. Ĉi tiu malgranda objekto portis sur si la pezon de jarcentoj da maraj tragedioj kaj la esperon de nova epoko de navigado.

La unua oficiala marprovo de ho kvar okazis en mil sep cent sesdek unu sur la ŝipo ho mo so Deptford, velante al Jamajko. La filo de John Harrison, William, vojaĝis kun la horloĝo. La vojaĝo donis draman pruvon pri la precizeco de la aparato. Kiam la ŝipo atingis Madejron, la kapitano, fidante je la tradicia navigado, kredis ke ili estas dek gradojn pli oriente ol indikis la horloĝo. Ho kvar pruvis, ke li eraras, precize antaŭdirante ilian pozicion. Kiam la ŝipo fine alvenis en Jamajko, oni trovis ke ho kvar malfruiĝis nur kvin sekundojn post okdek unu tagoj surmare. Tio estis eraro de nur unu komo dudek kvin minutoj de longitudo — kio multe superis la postulojn de la Parlamento.

Malgraŭ ĉi tiu brila sukceso, la Estraro de Longitudo restis skeptika kaj malvolonta doni la premion. Multaj membroj, precipe la Astronomo Reĝa Nevil Maskelyne, furioze defendis la astronomiajn metodojn. Li rigardis la mekanikan solvon de Harrison kun suspekto kaj profesia ĵaluzo, nomante ĝin nura bonŝanca akcidento. Ili postulis, ke Harrison malkaŝu la internan funkciadon de la horloĝo kaj eĉ faru kopiojn, kredante ke ĝia precizeco povus esti trompo. Harrison, frustrita de la burokratia blokado, fame deklaris: Mi faris horloĝon, kiu tenas la tempon.

Dua testo estis ordonita en mil sep cent sesdek kvar al Barbado. Denove, ho kvar funkciis perfekte, montrante eraron de nur tridek naŭ sekundoj dum kvin monatoj. Eĉ kun ĉi tiu nerefutebla pruvo, la Estraro donis al Harrison nur dek mil pundojn en mil sep cent sesdek kvin, postulante pliajn pruvojn. Estis nur per la rekta interveno de la reĝo Georgo la tria, ke la situacio ŝanĝiĝis. Post kiam la reĝo mem testis la sekvan modelon de Harrison en sia observatorio, li konvinkiĝis pri lia genio kaj deklaris: Per Dio, sinjoro Harrison, mi vidos ke vi ricevos justecon! Fine, en mil sep cent sepdek tri, en la aĝo de okdek jaroj, la Parlamento donis al Harrison la restantan monon. Entute li ricevis dudek tri mil sesdek kvin pundojn dum sia vivo.

La heredaĵo de John Harrison tute revoluciigis la maran sekurecon. Liaj kronometroj ebligis al ŝipoj precize trovi sian pozicion, igante marvojaĝadon pli sekura, pli rapida kaj pli antaŭvidebla. Navigistoj povis eviti danĝerajn rifojn kaj mallongigi la daŭron de vojaĝoj, kio faris la tutmondan komercon pli efika. Krome, lia laboro pavimis la vojon al la norma tempo. La kapablo porti precizan tempon trans vastajn distancojn estis la bazo por la posta adopto de la Universala Tempo de Grenviĉo, konata kiel go mo to.

Eĉ en la moderna epoko de satelita navigado kaj go po so, la kronometroj de Harrison konservas sian gravecon. Ili restas kiel decidaj rezervaj sistemoj sur ŝipoj por la okazo, ke elektronika navigado malsukcesas. Pli grave, la rakonto de Harrison estas potenca ekzemplo de homa persisto. Ĝi montras kiel unu kuraĝa metiisto, per laboro kaj dedicho, povis triumfi super la fiksitaj dogmoj de la scienca elito. Liaj inventoj ne nur gvidis ŝipojn tra la oceanoj, sed ankaŭ gvidis la homaron al nova epoko de precizeco kaj teknologia progreso.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la vivo de John Harrison inspiris vin aprezi la silentan tiktakadon de la horloĝo sur via manradiko.

Koran dankon pro via aŭskultado de nia hodiaŭa historia esploro.

En nia magazino, temas pri la mirinda rakonto pri tio, kiel la homaro tute ekstermis la variolon, unu el la plej mortigaj malsanoj en la historio.

Imagu malsanon tiel teruran, ke ĝi akompanis la homaron dum jarmiloj, lasante malantaŭ si nur morton, blindecon kaj cikatrojn. Tiu malsano estis la variolo, ofte nomata la ruĝa plago. Sciencistoj kredas, ke la variola viruso aperis antaŭ proksimume tri mil ĝis kvar mil jaroj. Ni havas fizikajn pruvojn pri ĝia antikveco: la mumiigita korpo de la faraono Ramzeso la kvina, kiu mortis antaŭ pli ol tri mil jaroj, montras klarajn spurojn de variolaj pustuloj sur la haŭto. Dum la jarcentoj, la malsano vojaĝis kune kun komercistoj kaj esploristoj, disvastiĝante tra la tuta mondo kaj kaŭzante amasan mortadon, precipe inter la indiĝenaj popoloj de Ameriko post la alveno de eŭropanoj. Nur en la dek-oka jarcento en Eŭropo, proksimume kvar cent mil homoj mortis ĉiujare pro variolo, kaj ĝi estis la kaŭzo de unu triono de ĉiuj kazoj de blindeco. En la dudeka jarcento sole, oni taksas, ke variolo mortigis inter tri cent milionoj kaj kvin cent milionoj da homoj.

La simptomoj de variolo estis koŝmaraj. Ĉio komenciĝis per alta febro, laceco kaj severa dorsodoloro. Post du aŭ tri tagoj, karakteriza erupcio aperis sur la vizaĝo kaj manoj, rapide disvastiĝante al la tuta korpo. Tiuj makuloj fariĝis veziketoj plenaj de likvaĵo, kun malgranda kavo en la centro. Poste ili pleniĝis per puso, krustiĝis kaj fine defalis, lasante profundajn cikatrojn ĉe la plimulto de la postvivantoj. Proksimume tridek procentoj de la infektitoj mortis. La viruso disvastiĝis ĉefe per rekta kontakto inter homoj, per etaj gutetoj elspirataj, aŭ per infektitaj vestaĵoj kaj litaĵoj.

Dum longa tempo, la sola maniero batali kontraŭ ĝi estis la varioligo. Tio estis danĝera praktiko, ĉe kiu oni intence frotis materialon el variola pustulo en la haŭton de sana homo. La celo estis kaŭzi mildan formon de la malsano por krei imunecon, sed foje tio kaŭzis plenan malsanon aŭ eĉ novajn epidemiojn. Sed en la jaro mil sep cent naŭdek ses, la angla kuracisto Edward Jenner rimarkis ion interesan en la kamparo de Gloucestershire. Li aŭdis, ke melkistinoj, kiuj jam havis la bovovariolon, mildan malsanon transdonitan de bovinoj, neniam malsaniĝis pro la vera, mortiga homa variolo.

Jenner decidis testi tiun teorion. La dek-kvaran de majo, mil sep cent naŭdek ses, li inokulis okjaran knabon nomatan James Phipps per materialo el bovovariola pustulo de la mano de melkistino Sarah Nelmes. La knabo iomete febris sed rapide resaniĝis. Du monatojn poste, en julio, Jenner faris la decidan kaj riskoplenan paŝon: li eksponis la knabon al la vera variola viruso. James Phipps tute ne malsaniĝis. Li estis imuna. Jenner tiel pruvis la principon de vakcinado, vorto kiun li mem kreis el la latina vorto vacca, kio signifas bovino. Li publikigis siajn rezultojn en mil sep cent naŭdek ok, kaj malrapide la vakcinado komencis anstataŭigi la danĝeran varioligon tra la mondo. Tamen, malgraŭ tiu genia malkovro, la variolo restis tutmonda minaco dum pliaj du jarcentoj pro manko de organizita klopodo por tute venki ĝin.

En la mezo de la dudeka jarcento, la mondo fine decidis, ke sufiĉas. En la jaro mil naŭ cent kvindek naŭ, la Monda Organizo pri Sano, aŭ M-O-S, lanĉis sian unuan programon por ekstermi la variolon. Sed tiu frua klopodo estis senforta. Mankis mono, mankis sufiĉe da personaro kaj mankis vera tutmonda engaĝiĝo. En la jaro mil naŭ cent sesdek ses, la variolo ankoraŭ estis tute ordinara en tridek tri landoj, trafante pli ol dek milionojn da homoj ĉiujare. Pro tio, en mil naŭ cent sesdek sep, la M-O-S lanĉis la Tielnomatan Intensigitan Programon por Ekstermado. Estis tempo por milito kontraŭ la viruso.

La gvidanto de tiu milito estis la usona kuracisto Donald Ainslie Henderson, konata kiel D-A Henderson. Li estis pragmata kaj energia epidemiologo, kiu kredis, ke la variolo povas esti venkita nur per intensa laboro surloke. Li famiĝis pro sia diro, ke batali kontraŭ epidemio estas kiel milito. Lia teamo en Ĝenevo estis malgranda, sed li postulis, ke liaj dungitoj pasigu almenaŭ tri semajnojn monate en la landoj trafitaj de la malsano.

Kune kun Henderson, alia grava figuro estis William Foege. Laborante en Niĝerio, Foege rimarkis ion, kio ŝanĝis la tutan strategion de la kampanjo. Antaŭe, oni provis vakcini ĉiun homon en la mondo, kio estis preskaŭ neebla tasko. Foege malkovris, ke la variolo ne disvastiĝas tiel rapide kiel oni kredis. Li elpensis la strategion de gvatado kaj izolado. Anstataŭ vakcini ĉiun, la sanlaboristoj serĉis novajn kazojn de variolo. Kiam ili trovis infektiton, ili tuj izolis tiun personon kaj vakcinis ĉiujn, kiuj havis kontakton kun li, kaj poste ĉiujn loĝantojn en la ĉirkaŭa areo. Tio estis nomata ringa vakcinado. Ĝi kreis nevideblan muron de imuneco ĉirkaŭ la viruso, malhelpante ĝian plian disvastiĝon.

Unu el la plej mirindaj aspektoj de ĉi tiu kampanjo estis la internacia kunlaboro. Eĉ dum la plej malvarmaj jaroj de la Malvarma Milito, kiam la rilatoj inter Usono kaj Sovetunio estis tre streĉitaj, la du superpotencoj laboris kune. Sovetunio donacis milionojn da dozoj de frost-sekigita vakcino, dum Usono donis financan subtenon kaj spertulojn. Epidemiologoj usonaj kaj sovetiaj laboris flanko-ĉe-flanke en la ĝangaloj de Afriko kaj en la vilaĝoj de Azio, unuigitaj de komuna humanitara celo.

La laboro estis herkula. En Hindio sole, sanlaboristoj faris pli ol unu miliardon da vizitoj al domoj por serĉi kazojn de variolo. Ofte estis la infanoj, kiuj helpis la teamojn, ĉar ili estis tre observemaj kaj sciis precize, kiu en la vilaĝo havas febron aŭ erupcion. Oni ofertis monajn premiojn al ĉiu, kiu raportis novan kazon de variolo, kaj tiuj premioj foje atingis mil dolarojn, kio estis grandega sumo en multaj partoj de la mondo. La dediĉo de miloj da lokaj volontuloj, ofte nomataj variol-militistoj, estis la vera ŝlosilo al la sukceso. Ili vojaĝis per ĝipoj, motorcikloj, boatoj aŭ eĉ piede al la plej foraj anguloj de la planedo por ĉasi la lastajn spurojn de la viruso.

Por sukcesi en tiom diversaj medioj, la kampanjo bezonis teknologiajn novigaĵojn. Unu el la plej gravaj estis la frost-sekigita vakcino. Antaŭe, vakcinoj bezonis konstantan malvarmigon, kio estis preskaŭ neebla en tropikaj regionoj sen elektro. La nova frost-sekigita versio restis efika eĉ en alta temperaturo dum longa tempo. Alia genia ilo estis la du-pinta nadlo. Tiu ĉi simpla, malgranda metala ilo havis du pintojn, kiuj povis teni precize unu dozon da vakcino. Ĝi estis malmultekosta, povis esti steriligita kaj reuzita, kaj eĉ persono sen medicina edukado povis lerni ĝian uzon en dek kvin minutoj. Per simpla pikado en la haŭton, la vakcino estis administrita perfekte ĉiufoje.

Dank' al tiuj iloj kaj la strategio de ringa vakcinado, la variolo komencis retiriĝi. En mil naŭ cent sepdek unu, ĝi estis eliminita el Sudameriko. En mil naŭ cent sepdek kvin, el Azio. La lasta kazo de la plej severa formo de la malsano, variolo major, estis trovita ĉe trijara knabino nomata Rahima Banu en Bangladeŝo en oktobro mil naŭ cent sepdek kvin. Ŝi estis gardata tagnokte ĝis kiam ŝi ne plu estis infekta, por certigi, ke la viruso ne plu iros ien.

Fine, la milito translokiĝis al la Korno de Afriko. La lasta konata kazo de nature akirita variolo en la historio okazis en Somalio. En oktobro mil naŭ cent sepdek sep, dudektrijara hospitala kuiristo nomata Ali Maow Maalin malsaniĝis. Li komence kredis, ke li havas malarion, sed kiam la erupcio aperis, oni rekonis la variolon. Bonŝance, li havis la malpli severan formon de la malsano kaj plene resaniĝis. Dum du jaroj post tio, la M-O-S daŭrigis intensan serĉadon tra la tuta mondo, sed neniu nova kazo estis trovita.

La okan de majo, mil naŭ cent okdek, la Monda Asembleo pri Sano oficiale deklaris: la mondo kaj ĝiaj popoloj gajnis liberecon de la variolo. Tio estis la unua fojo, ke la homaro tute ekstermis infektoplanon el la tero. La ekonomia profito estas grandega: oni kalkulas, ke Usono sole reakiras sian tutan investon en la kampanjo ĉiun dudek-sesan tagon, ĉar ĝi ne plu devas elpensi monon por vakcinado kaj kuracado de variolo.

Hodiaŭ, la variola viruso oficiale ekzistas nur en du tre sekuraj laboratorioj: unu en Usono, ĉe la institucio Tso-Do-Tso en Atlanta, kaj unu en Rusio. Ekzistas longa debato pri tio, ĉu oni devus detrui tiujn lastajn stokojn. Iuj timas, ke la viruso povus esti uzata kiel biologia armilo se ĝi eskapus, dum aliaj argumentas, ke ni devas gardi ĝin por scienca esploro, se simila malsano iam aperus estontece. Sed malgraŭ tiuj debatoj, la heredaĵo de la ekstermado de variolo restas kiel lumturo de espero. Ĝi pruvis, ke kiam la homaro kuniĝas, uzante sciencon, dediĉon kaj internacian kunlaboron, ni povas venki eĉ niajn plej malnovajn kaj plej terurajn malamikojn. La sukceso de la variola kampanjo inspiris postajn klopodojn kontraŭ polio kaj aliaj malsanoj, montrante, ke pli sana mondo estas tute ebla celo.

Ni esperas, ke ĉi tiu rakonto pri scienca triumfo kaj homa kunlaboro estis por vi interesa kaj inspira.