En nia magazino, temas pri la Suda Mara Veziko, unu el la plej fascinaj kaj ruinigaj financaj krizoj en la historio, kiu montras kiel kolektiva frenezo kaj politika korupto povas detrui la ekonomion de tuta nacio.

En la frua dekoka jarcento, Britio troviĝis en kriza situacio. Post jaroj da multekostaj militoj, precipe la Milito de hispana sukcedo, la nacia ŝuldo atingis neimageblan nivelon. En la jaro mil sep cent dek tri, la ŝuldo de la lando superis kvardek milionojn da funtoj, kio estis grandega ŝarĝo por la registaro de la reĝino Anna. La interezoj estis altaj, kaj la tradiciaj financaj institucioj, kiel la Banko de Anglio, estis proksime ligitaj al la opozicia partio de la Ŭigoj. Pro tio, la toria ministro pri financoj, sinjoro Robert Harley, serĉis novajn, novigajn manierojn por administri ĉi tiun kreskantan ŝuldon sen devi dependi de siaj politikaj rivaloj.

Kune kun la sagaca kaj ambicia komercisto kaj financisto sinjoro John Blunt, Harley elpensis planon, kiu ŝajnis genia. En la jaro mil sep cent dek unu, ili fondis la Sudmaran Kompanion kiel publik-privatan partnerecon. La fundamenta ideo estis simpla: la kompanio transprenus grandan parton de la registara ŝuldo. Interŝanĝe, la registaro promesis al la kompanio ekskluzivan monopolon pri komerco kun la hispanaj kolonioj en Sudameriko kaj Karibio. Ĉi tiu areo estis populare konata kiel la Sudaj Maroj.

La promeso de nekredeblaj riĉaĵoj el la hispanaj kolonioj tute blindigis la publikon. La Traktato de Utreĥto en la jaro mil sep cent dek tri eĉ donis al Britio la tiel nomatan «asiento»-kontrakton. Ĉi tiu kontrakto donis al la Suda Mara Kompanio la rajton provizi la hispanajn koloniojn per kvar mil okcent afrikaj sklavoj jare dum periodo de tridek jaroj. Krome, la kompanio rajtis sendi unu grandan komercŝipon jare por ĝenerala komerco.

Tamen, malantaŭ the brilaj promesoj kuŝis tute alia realo. La hispana registaro severe limigis la britan komercon, trudis altajn impostojn kaj malpermesis liberan movadon de varoj. La Suda Mara Kompanio preskaŭ neniam gajnis signifan profiton el la efektiva sklavkomerco aŭ la vendo de varoj. Sed en Londono, la realo ne gravis. Gravis nur la iluzio. La direktoroj de la kompanio lerte uzis propagandon kaj onidirojn por krei la impreson, ke la oraj kaj arĝentaj minoj de Peruo kaj Meksiko baldaŭ plenigos la poŝojn de la britaj investantoj.

En the jaro mil sep cent dek naŭ, kiam la nacia ŝuldo de Britio atingis kvindek milionojn da funtoj, la direktoroj de la kompanio proponis eĉ pli grandiozan skemon al la Parlamento. Ili proponis aĉeti pli ol duonon de la tuta nacia ŝuldo de Britio, proksimume tridek du ĝis kvardek milionojn da funtoj, per la elsendo de novaj kompaniaj akcioj. La posedantoj de registaraj obligacioj kaj jarpagoj interŝanĝus siajn registarajn paperojn kontraŭ akcioj de la Suda Mara Kompanio. Ĉi tio estis la unua granda ŝuld-akcia interŝanĝo en la historio. Por la registaro, la avantaĝo estis, ke la alta interezo pagenda al la civitanoj transformiĝis en pli malaltan interezon pagitan al unu sola kompanio, kiu komence estis kvin procentoj kaj poste malaltiĝus al kvar procentoj post la jaro mil sep cent dudek sep. Por la publiko, la promeso estis facila vojo al senfina riĉeco.

Por certigi, ke la Parlamento aprobu ĉi pri tiun gigantan planon en la komenco de la jaro mil sep cent dudek, la gvidantoj de la Suda Mara Kompanio faris ion, kio hodiaŭ estus konsiderata severa krima agado. Ili okupiĝis pri amasa kaj sistema korupto. Ili distribuis fiktivajn akciojn al ŝlosilaj politikistoj, ministroj kaj eĉ al la amantinoj de la reĝo Georgo la Unua. Ĉi tiuj akcioj ne postulis tujan pagon, sed la politikistoj rajtis vendi ilin reen al la kompanio kiam la prezo altiĝus, enspezante la profiton kiel puran subaĉetaĵon. Eĉ la ministro pri financoj, sinjoro John Aislabie, estis profunde implikita en ĉi tiu reto de mensogoj kaj subaĉetoj. Eĉ la reĝo mem fariĝis la guberniestro de la kompanio, kio donis al la tuta afero absolutan reĝan legitimecon.

Kiam la plano estis aprobita, la frenezo komenciĝis. En januaro de la jaro mil sep cent dudek, unu akcio de la Suda Mara Kompanio valoris cent dudek ok funtojn kaj kvindek pencojn. En februaro, la prezo atingis cent sepdek kvin funtojn. En marto, kiam la interŝanĝa skemo publikiĝis, ĝi saltis al tricent tridek funtoj. En majo, la prezo estis kvincent kvindek funtoj, kaj en junio ĝi atingis okcent naŭdek funtojn. Fine, en aŭgusto de la jaro mil sep cent dudek, la akciprezo atingis la nekredeblan pinton de mil aŭ eĉ mil kvindek funtoj por ununura akcio.

Londono estis tute sorbita de ĉi tiu febro. La centro de la financa mondo estis Exchange Alley, mallarĝa strateto plena de kafejoj, kie homoj el ĉiuj sociaj klasoj kunvenis for aĉeti kaj vendi akciojn. Nobeloj flank-al-flanke kun servistoj, kuracistoj kun tajloroj, kaj virinoj, kiuj tradicie estis ekskluditaj de tiaj financaj aferoj, ĉiuj partoprenis en la sovaĝa ludo. La kafejoj estis plenaj de tabaka fumo, la bruo de tasoj kaj la ekscititaj krioj de homoj, kiuj kredis, ke ili fariĝis riĉaj dum unu nokto.

Ĉi tiu spekulada febro ne limiĝis nur al la Suda Mara Kompanio. Ĉar la postulo pri akcioj estis senfina, naskiĝis proksimume ducent aliaj spekulaj kompanioj, kiujn la historio nomas vezikaj kompanioj. Iuj proponis tute absurdajn projektojn: sekigi la marĉojn de la lando, importi strangajn arbojn el Ameriko, aŭ eĉ, kiel en unu fama kazo, fari entreprenon de grandega gajno, sed neniu rajtas scii kio ĝi estas. Eĉ la plej inteligentaj mensoj de la epoko malgajnis sian prudenton. La fama sciencisto sinjoro Isaac Newton, kiu komence investis kaj lerte vendis siajn akciojn por gajni profiton, poste estis denove forlogita de la merkata febro. Li reinvestis sian tutan monon ĉe la pinto de la prezo kaj perdis proksimume dudek mil funtojn, kio hodiaŭ valorus centojn da milionoj. Newton poste fame diris la sekvajn amarajn vortojn: Mi povas kalkuli la moviĝon de la steloj, sed ne la frenezon de homoj.

Por protekti sian propran monopolon kontraŭ ĉi tiuj pli malgrandaj rivaloj, la Suda Mara Kompanio faris fatalan eraron. Ĝi premis la Parlamento pasigi la tiel nomatan Vezikan Leĝon en junio de la jaro mil sep cent dudek. Ĉi tiu leĝo malpermesis la formadon de novaj akciaj kompanioj sen reĝa ĉarto. Kvankam la intenco estis detrui la konkurantojn, la rezulto estis tute kontraŭa al tio, kion la direktoroj atendis. Ĝi komencis piki la bobelon de fido, kiu subtenis la tutan sistemon.

En aŭgusto de la jaro mil sep cent dudek, la unua fendo en la muroj de la financa kastelo aperis. Multaj grandaj investantoj, inkluzive de eksterlandaj bankistoj, komencis rimarki, ke la reala komerco de la kompanio estis nur fantomo kaj ke la akciprezoj estis absolute nerealismaj. Ili komencis silente vendi siajn akciojn por certigi siajn profitojn. Kiam la publiko rimarkis ĉi tiun vendadon, la fido malaperis preskaŭ subite.

La falo estis rapida kaj katastrofa. En septembro, la prezo falis al malpli ol ducent funtoj. En decembro de la jaro mil sep cent dudek, la akcioj prifalis al nur cent dudek kvar funtoj, kio estis preskaŭ la sama prezo kiel en la komenco de la jaro. La bobelo eksplodis kun surdigaj sekvoj.

La ekonomia ruino estis tutlanda. Miloj da familioj, kiuj investis siajn tutajn vivsavadojn, foje eĉ uzante pruntitan monon, perdis ĉion. Homoj, kiuj kredis sin riĉegaj en la somero, trovis sin en profunda malriĉeco en la vintro. Grandaj bankoj kaj oraĵistoj, kiuj funkciis kiel tiamaj financaj perantoj, bankrotis unu post la alia. La senlaboreco draste kreskis, kaj la stratoj de Londono plimiĝis de malespero kaj kolero. Multaj homoj faris memmortigon pro la honto kaj senpoveco de sia subita ruiniĝo.

La publika kolero estis tike granda, ke la Parlamento estis devigita agi rapide. En decembro de la jaro mil sep cent dudek, oni formis Sekretan Komitaton por esplori la aferon. La enketo malkovris amasan reton de fraŭdo, subaĉetoj kaj dokument-falsado. La ĉefa kasisto de la kompanio, sinjoro Robert Knight, forkuris el la lando al Eŭropo por eviti malliberigon, kunportante la sekretan registron de la kompanio, kiu enhavis la nomojn de ĉiuj subaĉetitaj politikistoj. Tamen, la indicoj estis tro evidentaj. La ministro pri financoj, sinjoro John Aislabie, estis eksigita de la Parlamento kaj malliberigita en la Turo de Londono. La propraĵoj de la direktoroj de la kompanio, inkluzive de la ĉefa arkitekto sinjoro John Blunt, estis konfiskitaj de la ŝtato por kompensi la viktimojn de la fraŭdo.

La homo, kiu savis la landon de totala politika kaj financa kolapso, estis sinjoro Robert Walpole. Li estis politikisto, kiu antaŭe kritikis la skemon, kaj lia skeptiko donis al li grandan kredindecon. Walpole sukcese organizis la financan rekonstruon de la nacio. Li disdonis la restantan ŝuldon de la Suda Mara Kompanio inter la Banko de Anglio kaj la ŝtata trezorejo, tiel stabiligante la ekonomion kaj trankviligante la koleran publikon. Per sia lerta administrado de ĉi tiu giganta krizo, Walpole gajnis la absolutan fidon de la reĝo kaj de la Parlamento, fariĝante la unua fakta ĉefministro de Granda Britio.

Kvankam la Suda Mara Kompanio spertis teruran kolapson, ĝi mirinde postvivis la krizon. Post profunda restrukturado, ĝi daŭre ekzistis kiel ŝtata ŝuld-administra organo kaj limigita komerca entrepreno ĝis la jaro mil ok cent kvindek tri, kiam ĝi estis definitive dissolvita.

La heredaĵo de la Suda Mara Bobelo estas profunda kaj multflanka. Ĝi lasis fortan spuron en la homa psikologio, fariĝante la klasika averta rakonto pri la danĝeroj de spekulado, amaspsikologio kaj la blindiga forto de rapida riĉiĝo. Samtempe, la historio de la kompanio memorigas nin pri pli malhela kaj ofte forgesita flanko de la eŭropa historio: la fakto, ke la fundamento de ĉi tiu financa spekulado estis la sklavigo kaj komerco de homoj el Afriko. La Suda Mara Bobelo ne estis nur historio de perditaj ciferoj sur papero, sed ankaŭ de reala homa sufero ambaŭflanke de la Atlantiko. Eĉ hodiaŭ, kiam modernaj financaj merkatoj spertas novajn bobelojn kaj krizojn, la lecionoj de la jaro mil sep cent dudek restas tiel aktualaj kiel ĉiam.

Dankon pro via aŭskultado, kaj ni esperas, ke ĉi tiu rigardo malantaŭen al la historio helpas nin pli bone kompreni la defiojn de nia nuntempo.