En nia magazino, temas pri la nekredebla historio de Phineas Gage, viro, kiu postvivis la trairon de fera stango tra sia cerbo, kaj kiel tiu akcidento por ĉiam ŝanĝis nian komprenon pri la homa menso.

Ni vojaĝu reen al la dektria de septembro de la jaro mil ok cent kvardek ok. En la malgranda urbo Cavendish, situanta en la usona ŝtato Vermonto, laboras fervojkonstrua teamo. La gvidanto de ĉi tiu teamo estas dudekkvarjara viro nomata Phineas Gage. Liaj dungantoj kaj kolegoj konsideras lin elstara laboristo. Li estas konata kiel inteligenta, ekvilibra, respondeca kaj tre lerta pri sia laboro. Lia tasko estas liberigi la vojon por la nova fervojo de Rutland kaj Burlington, kio ofte postulas eksplodigi grandajn rokojn.

Ĉi tiu laboro estas ekstreme danĝera kaj postulas grandan precizecon. Por fari eksplodigon, la laboristoj unue devas bori profundan truon en la roko. Poste, ili verŝas nigran pulvon en la truon kaj metas meĉon. Post tio, ili devas plenigi la reston de la truo per sablo aŭ argilo, kaj milde premi ĝin per longa fera stango. Ĉi tiu premado estas tre grava, ĉar la sablo certigas, ke la forto de la eksplodo direktiĝu malsupren en la rokon, anstataŭ simple elpafi supren kiel el kanono.

La fera stango, kiun Phineas Gage uzas, estas lia propra ilo, speciale farita de loka forĝisto. Ĝi estas impona kaj peza peco el fero. Ĝia longo estas tri futoj kaj sep coloj, kio estas proksimume unu metro kaj dek centimetroj. Ĝia diametro estas unu colo kaj kvarono, do ĉirkaŭ tri centimetroj, kaj ĝi pezas pli ol ses kilogramojn. Unu fino de la stango estas tute glata, dum la alia fino estas akrigita al pinto laŭlonge de proksimume tridek centimetroj.

Je la kvara kaj duono posttagmeze, la varma septembra suno brilas sur la laborejo. Phineas Gage plenumas sian kutiman rutinon. Li ĵus verŝis la eksplodan pulvon en la truon kaj prepariĝas meti la sablon. Subite, iu malantaŭ li vokas lian nomon. Gage turnas sian kapon por respondi al siaj viroj, lasante la feran stangon en la truo sen la protekta sabla tavolo. Kiam li turnas sin reen kaj movas la stangon, la fera pinto frotas kontraŭ la rando de la roko.

Tiu frotado kreas ununuran, fatalan fajreron.

En frakcio de sekundo, la nigra pulvo eksplodas kun terura bruo. La peza fera stango, puŝita de la grandega premo, elpafiĝas el la truo kiel raketo. Ĝi trafas Phineas Gage rekte en la vizaĝon. La akra pinto eniras lian maldekstran vangon, tuj sub la vangosto. Ĝi pasas malantaŭ lia maldekstra okulo, trapikas la bazon de lia kranio, kaj pasas rekte tra la frunta lobo de lia cerbo. Fine, la stango eliras el la supro de lia kapo, proksime al the mezo de lia kranio, lasante grandan truon.

La stango flugas tiel rapide, ke ĝi tute trairas lian kapon kaj alteriĝas proksimume dudek kvin metrojn for, kovrita de sango kaj cerba histo. La ĉeestantaj laboristoj estas terurigitaj. Ili aŭdas strangan, fajfantan sonon kaj atendas vidi sian estron fali morta sur la teron. Sed okazas io tute nekredebla. Phineas Gage ne nur restas viva, sed li eĉ ne perdas la konscion. Li sidas sur la tero dum kelkaj minutoj, parolas al siaj viroj, kaj kun ilia helpo, li kapablas marŝi tute memstare al proksima veturilo, kiu transportas lin al lia loĝejo.

Kiam la loka kuracisto, doktoro Edward Williams, alvenas al la gastejo de Gage proksimume tridek minutojn post la akcidento, li trovas la vunditon sidanta sur seĝo sur la verando. Gage estas tute trankvila kaj eĉ babilas kun la homoj ĉirkaŭ li. Kiam li vidas la kuraciston, li salutas lin per la famaj vortoj: Doktoro, jen sufiĉe da laboro por vi. Doktoro Williams komence ne kredas, ke fera stango povis tute trairi la kapon de la viro. Tamen, dum la ekzameno, Gage subite vomas. Pro la fizika streĉo de la vomado, granda kvanto da cerba histo eliras el la krania vundo kaj falas sur la plankon. Nur tiam la kuracisto plene komprenas la severecon de la situacio.

Baldaŭ poste, doktoro John Martyn Harlow, alia loka kuracisto, prenas sur sin la ĉefan respondecon pri la flegado de Gage. Doktoro Harlow purigas la vundon kun granda zorgo, forigas la liberajn ostopecojn, kaj bandaĝas la kapon. Li lasas la vundon parte malfermita por permesi la elfluon de infektaĵoj. En the sekvaj tagoj, la vivo de Gage pendas je tre maldika fadeno. Li suferas pro alta febro kaj severa infekto en sia cerbo, kiu lasas lin en duonkonscia stato dum kelkaj semajnoj. Liaj parencoj jam preparas lian tombon kaj mendas ĉerkon, ĉar neniu kredas je lia postvivo.

But la korpo de Phineas Gage montras nekredeblan forton. Kontraŭ ĉiu medicina atendeco, la infekto komencas cedi, la febro malaperas, kaj la vundoj iom post iom resaniĝas. Jam en novembro, malpli ol du monatojn post la terura eksplodo, doktoro Harlow raportas, ke lia paciento kapablas libere marŝi en la domo kaj ekstere, kaj ke lia korpa sano preskaŭ plene revenis. Gage perdis la vidpovon en sia maldekstra okulo, sed liaj ceteraj sensaj kaj motoraj kapabloj estas tute normalaj. Li povas paroli, pensi, memori kaj moviĝi same kiel antaŭe.

Tamen, kiam Gage revenas al la socio, liaj amikoj kaj kolegoj rimarkas ion profundan kaj timigan. Kvankam lia korpo resaniĝis, la homo interne de tiu korpo tute ŝanĝiĝis. Kiel doktoro Harlow skribis en siaj detalaj medicinaj raportoj, Phineas Gage ne plu estis Gage.

La ekvilibro inter liaj intelektaj kapabloj kaj liaj bestaj inklinoj ŝajne estis detruita. Antaŭ la akcidento, li estis viro de moderaj kutimoj, respektema kaj pacienca. Post la traŭmato, li fariĝis kaprica, kolerema kaj tre malrespekta. Li komencis uzi la plej aĉajn insultojn kaj profanaĵojn, kio antaŭe tute ne estis lia kutimo. Li montris neniun respekton al siaj kunuloj kaj fariĝis tre malkonstanta. Li konstante kreis novajn kaj grandiozajn planojn for la estonteco, sed li tuj forlasis ilin, kiam aperis eĉ la plej malgranda malhelpo. Lia menso fariĝis kiel tiu de infano, kvankam li ankoraŭ havis la pasiojn de forta viro.

Liaj iamaj dungantoj, kiuj tiom alte taksis lian laboron, tute ne povis redoni al li lian postenon kiel laborejestro. Ili trovis lian novan konduton tro neantaŭvidebla kaj nefidinda. Gage ne plu kapablis gvidi homojn aŭ fari raciajn decidojn por la teamo. Lia tuta socia vivo kaj lia profesia kariero estis detruitaj, ne pro korpa malkapablo, sed pro la radikala ŝanĝo de lia personeco kaj karaktero.

La vivo de Phineas Gage post la akcidento estis maltrankvila kaj malkonstanta. Ĉar li ne povis teni sian malnovan laboron, li komencis vojaĝi tra diversaj urboj de Usono. Por gajni monon, li montris sian korpon kaj la faman feran stangon, kiu restis lia konstanta kunulo. Li eĉ pasigis kelkajn monatojn en la fama muzeo de Phineas Taylor Barnum en Novjorko, kie scivolemaj homoj pagis por vidi la viron, kiu postvivis morton, kaj por tuŝi la truon en lia kranio.

Poste, li laboris dum kelkaj jaroj kaj stalflegisto kaj veturigisto en Nov-Hampŝiro. En la jaro mil ok cent kvindek du, li decidis fari grandan ŝanĝon kaj veturis al Sudameriko, specife al Ĉilio. Tie li trovis laboron kiel veturigisto de poŝtĉaro sur la longa kaj malfacila vojo inter Valparaiso kaj Santiago. Ĉi tiu fakto estas tre interesa por modernaj esploristoj. Veturigi grandan poŝtĉaron kun multaj ĉevaloj sur danĝeraj montaraj vojoj postulas grandan respondecon, disciplinon kaj la kapablon interakti kun diversaj homoj. Tio sugestas, ke dum la jaroj en Ĉilio, la cerbo de Gage eble iom post iom adaptiĝis, kaj li reakiris parton de siaj sociaj kaj organizaj kapabloj, kio montras la mirindan plastikecon de la homa cerbo.

Tamen, post sep jaroj en Ĉilio, lia sano komencis grave malkreski. Li ekis suferi pro oftaj kaj severaj epilepsiaj atakoj. Pro la malsano, li decidis forlasi Sudamerikon kaj vojaĝi al San-Francisko, en la ŝtato Kalifornio, kie nun loĝis lia patrino kaj fratino. Malgraŭ ilia zorgo, lia stato daŭre malboniĝis. La dudek-unuan de majo de la jaro mil ok cent sesdek, Phineas Gage mortis pro severa epilepsia atako, proksimume dek du jarojn post la fatala eksplodo en Vermonto. Li estis nur tridek-ses-jara.

La historio de Gage tamen ne finiĝis per lia morto. En la jaro mil ok cent sesdek sep, doktoro Harlow konvinkis la familion de Gage elfosi lian korpon. Lia kranio kaj la fera stango estis senditaj al Harvard-universitato. Hodiaŭ, ĉi tiuj objektoj estas gardataj en la anatomia muzeo Warren en Bostono, kie ili restas inter la plej vizitataj kaj studataj eksponaĵoj de la medicina historio.

La kazo de Phineas Gage ludis decidan rolon en la naskiĝo de la moderna neŭroscienco. Antaŭ lia akcidento, sciencistoj kredis, ke la cerbo funkcias kiel unu tutaĵo, aŭ ili sekvis la teorion de frenologio, kiu asertis, ke la formo de la kranio determinas la karakteron. La traŭmato de Gage pruvis ion tute novan: ke specifaj partoj de la cerbo respondecas pri specifaj funkcioj. Ĝi estis la unua klara pruvo, ke la fruntaj loboj de la cerbo, kaj precipe la antaŭfronta kortekso, ludas esencan rolon en la reguligo de konduto, sociaj rilatoj, decidofaro kaj personeco.

En la lastaj jardekoj de la dudeka jarcento, sciencistoj uzis modernajn komputilajn teknikojn por rekonstrui la vundon de Gage en tri do. Per skanado de lia kranio, esploristoj kiel doktoro Hanna Damasio povis precize montri, kiujn cerbajn regionojn la stango detruis. Ĉi tiuj modernaj studoj konfirmis, ke la plej granda damaĝo okazis en la ventromeza antaŭfronta kortekso, regiono kiu hodiaŭ estas konata kiel la centro por socia konduto kaj emocia kontrolo. La kazo de Phineas Gage restas fundamenta ekzemplo en ĉiu lernolibro pri neŭrologio kaj psikologio, memorigante nin pri la mirinda kaj delikata rilato inter la fizika strukturo de nia cerbo kaj tio, kio ni estas kiel homoj.

Tiel finiĝas nia hodiaŭa rigardo al la historio, kaj ni esperas, ke vi kune kun ni malkovros novajn interesajn temojn en niaj estontaj elsendoj.