En nia magazino, temas pri la fascinaj kaj strangaj tagoj de la viktoria spiritismo, kiam la scienco kaj la deziro paroli kun la mortintoj koliziis en la mallumigitaj ĉambroj de la deknaŭa jarcento.

Imagu, ke vi sidas en tute mallumigita ĉambro. La aero estas peza pro la odoro de kandeloj kaj parfumo. Ĉirkaŭ la tablo, dekduo da homoj intertenas la manojn, formante ĉenon de espero kaj timo. Subite, aŭdiĝas mistera, seka frapado el la mezo de la ligna tablo. Ĉu ĝi estas spirito el la transmondo, provanta sendi mesaĝon de amo kaj konsolo, aŭ ĉu ĝi estas nur tre lerta trompo? Dum la deknaŭa jarcento, en la tiel nomata viktoria epoko, miloj da homoj tra la tuta okcidenta mondo kredis tutkore, ke la respondo estas la unua.

Tiu ĉi movado, nomata spiritismo, ne estis nur flanka superstiĉo. Ĝi estis tutmonda fenomeno, kiu altiris kaj la plej simplajn laboristojn kaj la plej famajn intelektulojn de la epoko. Ĉio komenciĝis tute precize en la jaro mil ok cent kvardek ok, en malgranda loĝejo en Hydesville, en la usona ŝtato Nov-Jorkio. Du junaj fratinoj, Margaret kaj Kate Fox, asertis, ke ili povas komuniki kun nevidebla spirito, kiu loĝis en ilia domo. La komunikado okazis per strangaj frapaj sonoj. Kiam la fratinoj demandis ion, la spirito respondis per frapado.

Ĉi tiu simpla evento ekflamigis veran pasion. Ene de malmultaj jaroj, la ideo, ke la vivantoj povas rekte paroli kun la mortintoj, disvastiĝis tra tuta Usono kaj transiris la Atlantikon al Britio en la jaro mil ok cent kvindek du. Jam en la jaro mil ok cent kvindek tri, ekzistis proksimume tridek mil aktivaj spiritistoj nur en Usono, kaj la movado atingis sian plej altan punkton dum la sepdekaj kaj okdekaj jaroj de la deknaŭa jarcento, kiam oni kalkulis eĉ dek unu milionojn da subtenantoj tra la mondo.

Sed kial spiritismo iĝis tiel amasa ĝuste tiam? Ni devas kompreni la epokon. La deknaŭa jarcento estis tempo de rapida industriiĝo kaj grandegaj sciencaj malkovroj. Homoj vidis novajn maŝinojn, la fervojon kaj la telegrafon. Se nevideblaj ondoj povis sendi mesaĝojn tra kaj inter tutaj kontinentoj per telegrafa drato, kial ne estus eble, ke similaj fortoj permesu al ni kontakti la spiritan mondon? Krome, la morteco estis tre alta, precipe inter infanoj pro diversaj malsanoj. La funebro estis konstanta akompananto de la viktoria vivo. Spiritismo proponis tujan, personan kaj tre dolĉan konsolon. Ĝi promesis, ke niaj amataj homoj ne malaperis, sed simple iris al alia loko, kaj ke ni ankoraŭ povas aŭdi iliajn voĉojn.

La centro de tiu ĉi movado estis la seanco. Ĉi tiuj kunvenoj iĝis tre modaj sociaj aranĝoj. Homoj kunvenis en privataj salonoj por sperti nekredeblajn aferojn. Krom la simplaj frapadoj, la seancoj iĝis ĉiam pli teatraj. Aperis la fenomeno de tabloturnado, dum kiu pezaj lignaj tabloj komencis kliniĝi aŭ eĉ leviĝi en la aero sen videbla fizika forto. Mediumoj eniris en profundan trancon kaj permesis al spiritoj gvidi iliajn manojn por skribi mesaĝojn, kio estis konata kiel aŭtomata skribado. Kelkfoje, la spiritoj laŭdire parolis rekte per trumpeto, aŭ eĉ aperis kiel malklaraj, blankaj figuroj. Unu el la plej bizaraj asertoj estis la produktado de ektoplasmo, ia mistera, gazo-simila aŭ viskoza substanco, kiu eliris el la buŝo aŭ korpo de la mediumo por montri la fizikan ĉeeston de la spiritoj.

Interese estas, ke la granda plimulto de la plej famaj mediumoj de tiu epoko estis virinoj. En socio, en kiu virinoj havis tre malmultajn rajtojn kaj preskaŭ neniun voĉon en la publika vivo, spiritismo donis al ili neatenditan platformon. Kiel mediumoj, virinoj povis gvidi grandajn kunvenojn, ricevi konsiderindan financan subtenon, kaj akiri grandan influon super potencaj viroj kaj familioj. Ili estis vidataj kiel sentemaj periloj por la veroj de la transmondo, kio donis al ili unikan formon de aŭtoritato.

Dum la spiritismo kreskis, ĝi neeviteble altiris la atenton de la scienca komunumo. Multaj el la plej brilaj mensoj de la viktoria epoko decidis ne simple moki la movadon, sed esplori ĝin per sciencaj metodoj. Ili kredis ke, se la spiritaj aperoj estas veraj, ili devas esti pruveblaj per eksperimentoj kaj observado.

Unu el la plej famaj sciencistoj implikitaj estis sinjoro Alfred Russel Wallace, la homo kiu sendepende de Charles Darwin kunmalkovris la teorion de evolucio de specioj. Wallace iĝis fervora spiritisto. Li kredis ke niaj animoj daŭre evoluas post la morto kaj ke la seancoj montris realajn fizikajn fortojn kiujn la nuna scienco ankoraŭ ne povis klarigi. Simile, la tre respektata kemia fizikisto sinjoro William Crookes, la malkovrinto de la kemia elemento talio, faris serion de tre detalaj eksperimentoj kun famaj mediumoj, inkluzive de la juna Florence Cook kaj la mistera Daniel Dunglas Home. En sia libro eldonita en la jaro mil ok cent sepdek kvar, Crookes asertis ke li trovis neniun pruvon pri trompo en kelkaj el la seancoj kaj ke la mediumaj fortoj estis tute realaj fizikaj fenomenoj.

Tamen, la skeptiko estis same forta kaj voĉa. Jam en la mil ok cent kvindekaj jaroj, la granda fizikisto Michael Faraday esploris la tabloturnadon. Li dizajnis lertan eksperimenton per kiu li povis precize mezuri la forton de la manoj de la partoprenantoj sur la tablo. Faraday pruvis, ke la tablo ne moviĝis pro spiritoj, sed pro nekonscia muskola movado de la homoj mem. Kiam homoj intense atendas ke io moviĝu, iliaj muskoloj faras etajn, nevolemajn movojn sen ke ili mem rimarkas tion. Ĉi tiu psikologia fenomeno estas hodiaŭ konata kiel la ideomotora efiko.

Por pli science kaj sisteme esplori tiujn ĉi asertojn, grupo de profesoroj kaj filozofoj ĉe la Universitato de Kembriĝo fondis en la jaro mil ok cent okdek du la Societon por Psika Esploro. Ĉi tiu organizo, kiun ni povas nomi per la esperantigitaj literoj es po ro, celis fari nepartian, sciencan analizon de paranormalaj fenomenoj kiel telepatio, reaperantaj spiritoj kaj seancaj mirakloj. Iuj esploristoj de la es po ro, kiel la tre rigora Eleanor Sidgwick, pasigis jarojn elmontrante la lertajn lertaĵojn de trompaj mediumoj. Ŝi kaj ŝiaj kolegoj malkovris ke multaj el la eksterordinaraj aperoj estis nur lerta miksaĵo de iluziismo kaj popola magio.

La batalo inter kredo kaj skeptiko atingis sian kulminon en la rilato inter du tre famaj viroj de la frua dudeka jarcento: la verkisto sinjoro Arthur Conan Doyle kaj la legenda magiisto Harry Houdini. Conan Doyle, la patro de la racia kaj logika detektivo Sherlock Holmes, estis surprize unu el la plej pasiaj kaj naivaj defendantoj de spiritismo. Li tiel malespere kredis je la postmorta vivo post kiam li perdis sian filon en la milito, ke li estis preta akcepti preskaŭ ajnan miraklon kiel veran. Aliflanke, Harry Houdini, la mastro de eskapo kaj iluzio, sciis ekzakte kiel oni kreas iluziojn. Houdini komencis propran kampanjon por malkaŝi la fraŭdojn de la mediumoj. Li vizitis seancojn maskita, observis la piedojn kaj manojn de la mediumoj en la mallumo, kaj montris ke ĉiu ununura spirito-voĉo, tablomovo kaj levitacio povus esti ripetita per simpla sceneja magio. Ilia profunda malkonsento pri tiu ĉi temo fine tute detruis ilian amikecon.

La laboro de Houdini kaj la multaj publikaj malkovroj de fraŭdo fine komencis subfosi la fundamenton de la spiritisma movado. Unu post alia, famaj mediumoj estis kaptitaj dum ili uzis fadenojn por levi objektojn, kaŝitajn bildojn por krei spirito-fotografiojn, aŭ simplajn ŝtofojn por simuli ektoplasmon. Eĉ la fratinoj Fox, kiuj komencis la tutan movadon, fine en la jaro mil ok cent okdek ok publike konfesis ke iliaj unuaj frapadoj en Hydesville estis nur lerta manipulado de iliaj piedfingroj por fari sonon kontraŭ la ligna planko de la domo. Kvankam Margaret poste provis repreni sian konfeson, la damaĝo al la kredindeco de la movado estis jam neevitebla.

Krome, la apero de moderna psikologio donis novajn, raciajn klarigojn pri la spiritaj spertoj. Sciencistoj komencis pli bone kompreni kiel la homa menso reagas al funebro, kiel sugesto kaj hipnoto povas krei fortajn halucinojn, kaj kiel la deziro kredi povas tute blindigi eĉ la plej inteligentajn homojn.

Malgraŭ ĉio ĉi, spiritismo ne tute malaperis. Ĝi spertis tre fortan kaj tragikan reviviĝon post la Unua Mondmilito, kiam milionoj da familioj tra la tuta eŭropa kontinento perdis siajn filojn kaj patrojn en la teruraj tranĉeoj de la milito. En tempo de tiel grandega kaj subita perdo, la bezono de konsolo denove superfortis la sciencan skeptikon, kaj homoj denove turnis sin al la mallumaj salonoj por serĉi lastan kontakton kun la perditaj animoj de siaj amatoj.

Kiam ni rigardas malantaŭen al la viktoria epoko de spiritismo, ni vidas pli ol nur historion de naiveco aŭ trompado. Ĝi estis granda kultura eksperimento, kiu montris la profundan konflikton inter la kreskanta potenco de scienco kaj la eterna homa bezono je spirita signifo. La esploroj de la es po ro kaj de la fruaj skeptikuloj helpis formi la modernajn metodojn de psikologio kaj la kritikan pensadon kiun ni uzas hodiaŭ. La deziro trovi ion preter la fizika mondo restas fundamenta parto de la homa sperto. La viktoria seanco estis eksterordinara provo konstrui ponton inter la videbla kaj la nevidebla, provo kiu daŭre resonas en nian nuntempan serĉadon pri la naturo de nia konscio kaj kio okazas kiam la lumoj definitive estingiĝas.

En nia sekva elsendo, ni denove kune esploros la plej fascinajn kaŝitajn historiojn de scienco, teknologio kaj homaro.