Batı felsefesi binlerce yıldır görmeyi yüceltir. Duyular arasında en "akıllı", en "ruha yakın" olan hep görme sayılmıştır. Platon, Timaios’ta, “Görüşümüz gerçekten de bize en büyük yararı sağlamıştır,” der. Çünkü ona göre göz, zihnin kapısıdır; ruhun dışarıyı yokladığı bir uzantı.

İngilizce'de “I see” denir örneğin. Yani “Görüyorum.” Ama kastedilen çoğu zaman “Anlıyorum”dur. Çünkü zihnimiz, görmeyi anlamayla eşitler; sanki göz, yalnızca ışığı değil, hakikatin kendisini de içine çeker. Bakarız ve anladığımızı sanırız.

Oysa çoğu zaman sadece bakmış oluruz, kurgulanmış, çerçevelenmiş, seçilmiş bir gerçeğe.

Göz, gördüğünü teslim eder, fakat anlam, zihnin önceden kurduğu dünyada biçimlenir.

Görmenin doğrudan bir bilgi kaynağı olduğu inancı, modern çağın en büyük ve en tehlikeli yanılgılarından biridir.

Bugün artık yalnızca bakmıyoruz; maruz kalıyoruz. Her gün yüzlerce görselin, imgenin, çerçevelenmiş gerçekliğin içine düşüyoruz: Reklamlar, Instagram filtreleri, politik görseller, TikTok videoları, haber başlıkları, infografikler, kamera kayıtları… Görmek; artık sadece bir algılama biçimi değil. Görmek, aynı zamanda kanaat oluşturmak, karar vermek, hüküm vermek, hatta bazen infaz etmek…

Bahsettiğimiz bu görsel tahakküm çağını, Heidegger henüz 20. yüzyılın ortalarında sezmişti. “Artık dünyayı, bir imge olarak kavrıyoruz,” derken (The Age of the World Picture), yalnızca estetik bir dönüşü değil, varlığın bizzat temsile indirgenmesini kast ediyordu. Yani dünya artık olduğu gibi değil; bize gösterildiği, çerçevelendiği, sunulduğu biçimiyle vardı…

Bugün bu saptama, neredeyse ürkütücü bir doğrulukla gerçek oldu.

İmgeler artık yalnızca hayatı değil; kültürleri biçimlendiriyor, ideolojileri şekillendiriyor, siyasi hakikatleri inşa ediyor. Bir olayın görsel temsili çoğu zaman, o olayın kendisinden daha etkili. İmgeler yalnızca göstermiyor; aynı zamanda yönlendiriyor.

Biz ise tüm bu görüntüler selinde, kendimize şu soruyu sormadan yaşamaya devam ediyoruz: Gerçekten mi görüyoruz, yoksa yalnızca bizim için çoktan görülüp paketlenmiş olanı mı izliyoruz?

Asıl sorun ise şu: Bize gösterileni ancak, zaten görmek istediğimiz şeye benzettiğimizde kabul ediyoruz. Görsel gerçeklik, dışarıdan sunulmuş bir çerçeveyle, içeride çoktan kurulmuş bir inancın kesişiminde ortaya çıkıyor…

Ne gördüğümüz değil, neyi gerçek saymaya razı olduğumuz belirliyor algımızı!

GÖRÜNTÜ TEK, GERÇEK İSE BİRDEN FAZLA

İşte tam da bu yüzden, aynı görüntüye bakan iki insan, iki ayrı evrende yaşayabiliyor.

Nasıl oluyor da aynı fotoğrafa bakanlardan biri “soykırım” diyor, diğeri “meşru müdafaa”?

Nasıl oluyor da bir kesim için bir tutuklama “adaletin tesisi” iken diğer kesim için “politik infaz” anlamına geliyor?

Cevap görüntüde değil. Cevap, o görüntünün hangi inanç zeminiyle buluştuğunda neye dönüştüğünde gizli.

Artık mesele neyin yaşandığı değil, neyin nasıl gösterildiği ve nasıl görüldüğü.

Yani gerçeklik dediğimiz şey, bir kameranın yakaladığı an değil; o anın kime, ne zaman ve hangi zeminde sunulduğu… Kişi çoğu zaman da hakikati değil, zihninin hazır olduğu gerçeği yakalar…

Gerçeği belirleyen fiziksel veri değil, onu nasıl “aydınlattığımız”, hangi ışıkla baktığımızdır. Işık, burada ideoloji olabilir, kimlik olabilir, medya dili olabilir, tarihsel deneyim olabilir… Hiçbirimiz dünyaya “silahsız gözle” bakmayız. Her bakış silahlanmıştır: Kimi değer yargılarıyla, kimi korkularla, geçmişle, sınıfla, inançla, aidiyetlerle, medya anlatılarıyla…

O nedenledir ki aynı görüntü, farklı ellerde farklı hakikat rejimlerine bürünüyor. Biz, hangi kampın içindeysek, o görüntünün hangi yüzünü göreceğimizi çoktan belirlemiş oluyoruz.

Bu belirleme, bu seçim, her zaman “ekmek hesabıyla” açıklanamıyor. Bu noktada bir oy, bir aidiyete, bir kimliğin sözde kutsallığına, bir anlatının tesellisine veriliyor.

Elli yıldır siyasetçilerin, toplumun gözü önündekilerin kullandığı dili izliyorum. Bugün siyasetçilerin kimi akranım, kimi üç beş yaş farkıyla kuşaktaşım... Ortak dilimiz Türkçeyle dolu yıllarım, siyaset sahnesindeki kimini alkışladığımız, kimi keşke gözden gönülden ırak olsaydı dediğimiz oğlum kızım olacak yaştakilerin yaşı kadar...

Siyasetçilerin dilini çok konuştum, çok yazdım... Dil kiri el kiri, dilleri uzun dedim... Yurttaşlık bilincimle eleştirdim, dilimde tüy bitti dedim... Devleti temsil edenlerin “İktidar benim ne istersem söylerim” tavrını, belgeleyerek, meclis tutanaklarını tarayarak ta 2007’de kitaplaştırdım. 102 yaşındaki cumhuriyetin son çeyreğinde devleti temsil eden koronun da muhalefetin bir kesiminin de ağzına biber sürülecek kadar bozulduğuna çok tanık oldum.

Demokrasilerde yönetenler, yönetmeye aday olanlar, yönetilenler olur. Yönetenler “devlet” bilinir. Dil, salt bu üçlü arasındaki iletişim aracı değildir. Bu üçlünün sıcak soğuk ilişkilerine kimi zaman olumlu katkı sunan, kimi kez tırnak kaşıyarak çomak sokan bir sınıf daha vardır. Demokratik ülkelerde yasama, yürütme, yargının sorgulayıcısı olan... Bizde 2010’dan bu yana merkezi yerel olanaklarla gönenç içindeki devletlilerin önde geleni mutlu basın...

“Türkiye ilginç günler yaşıyor. Toplum, her kesimi ile çöküntü içindedir. Cici demokrasinin faturaları, artık iflas masasına konmuştur. Devlet örgütü, korku, kararsızlık ve şüphelerle kuşatılmıştır. Herkeste bir bıkkınlık görülmektedir. Türkiye’nin hangi noktaya sürüklendiği çok iyi biliniyor...”

Basının onurlu kalemi, alçakça öldürülen Uğur Mumcu, Aralık 1970’te böyle yazmıştı. Türkiye yine ilginç günler yaşıyor. 2018’de devlet örgütünün yönetim ve işleyişi değişti; ama bu değişim, yaşamın bütün alanlarına egemen olanların beklediği sonucu vermeyince... Toplum, 1970’lerdekinden de derin kaygı kuşkularla kuşatıldı. Çoktandır ekonomiden daha derin bir iletişim sorumuz var. Sorunun derinleştirilmesinde bir kısım basın başrol üstleniyor.

Bizde “baba” bilinen devlet, uzun zamandır bir avuç insan için balcı, çoğunluk için uzaktaki dokunulamayandır. Devleti balcı bilen devletliler çalsın sazlar havasındayken, baba bilenler kuşkular, korkularla savrulurken sözde demokrasi yalanlara bulanır, önce toplumsal düşünce, doğallıkla düşüncenin aynası dil kirlenir. Dil kullanımında göze ilk çarpanlardandır basın... Son on beş yıl boyunca, özellikle 2025’in martından bu yana toplumsal dilin kirlenmesinde başı çekiyor.

Yandaşlığı adı soyadıyla eşleştiren, konuşlandığı yerin olanaklarıyla istediğini söyleyen basının büyük bölümü bu dönemin devletlisi... Atalar, “Devletli gözü perdeli olur” diyor... Kendi mutluluğu, gönenci için yönetenin gücüyle esrikleşen yandaş basınımız, 19 Marttan bu yana yerel yönetimleri etkisizleştirenleri bile sollayarak... “Devletli ile deli bildiğini işler” diyen ataları doğruluyor. Unutulmamalı... Yaşamda “devlet düşkünü” olmak, öyle anılmak da var.

Çok yazık... Birinden yana olan, bir düşünceye, bir isteğe katılan, destekleyen, yanlı, taraftar... Yandaş olma durumu, taraftarlık... İlk bakışta olumlu anlam duyumsatan yandaş ve yandaşlık, basın eli diliyle anlam kötülenmesine uğradı. Umarsız halkın yoksulluğu, askıdaki özgürlüklerle ekmek yandaşların ilgi alanına girmiyor. Yandaş TV’lerde sabah akşam muhalifler karalanıyor. Görüntü gülünç acıklıyken... Yavuz hırsız ev sahibini bastırırcasına... Hukukun üstülüğünü kara gülmece öğesi yapan pişkinler... Ortak dilimizi de toplumsal bilinci de yaralıyor.

İpin ucu iyice kaçtı...

Suçlanan insanları mahkûm etmeden hapse atmak, ailelerinden uzak cezaevlerine, kötü koşullarda nakletmek, nakledildikleri yerlerde de kötü koşullar altında yaşatmak, ayrıca mahpusları “itirafçı” olmaya zorlamak, Ortaçağ’da, Avrupa’daki dinci Engizisyon Mahkemeleri’nde kullanılan çağ gerisi yöntemleri akla getirir.

Bu konudaki tarihsel bilgileri aşağıda özetledim.

***

Ortaçağ’daki Engizisyon yargılamalarında itiraf almak, suçlamaların kanıtlanması için kullanılan temel yollardan biriydi.

İtiraf elde etme yöntemleri ise Ortaçağ’ın acımasız uygulamalarını yansıtır:

1. Psikolojik Baskı ve Tehdit:

Sanıklar, genellikle uzun süre hücrelerde tek başlarına tutularak yalnızlık, korku ve belirsizliğe mahkûm edilirdi.

Engizisyon Mahkemeleri, sanığa atılı olan suçu itiraf ettirmek için dini inançları kullanır, günah çıkarma ve tövbenin ruhsal kurtuluş getireceğini anlatırlardı. Suçlananlar itiraf etmedikleri takdirde, ebedi cehennem azabı ya da idam gibi dünyevi cezalarla tehdit edilirdi.

2. Sorgulama ve Tuzak Sorular:

Engizisyon yargıçları, sanıkları çapraz sorguya tabi tutar ve teolojik ya da karmaşık sorularla çelişkili ifadeler vermelerini sağlamaya çalışırdı.

Bu sorgulamalar günlerce sürebilir, sanığın iradesini kırmayı amaçlardı.

3. Tanıklık ve İhbar:

Engizisyon, sanığın suçluluğunu kanıtlamak için tanık ifadelerine ve/ veya ihbarlara dayanırdı.

Tanıkların kimlikleri de çoğu zaman gizli tutulur, böylece, sanıkların bu ifadeleri çürütecek bir savunma yapmaları engellenirdi.

4. Fiziksel İşkence:

İtiraf almak için en yaygın yöntem işkenceydi.

İşkence, 13. yüzyıldan itibaren Papa IV. Innocentius’un onayıyla yasallaştırılmıştı, ancak “kan dökülmemesi” şartı getirilmişti.

Kullanılan işkence yöntemleri şunlardı:

Strappado:

Sanık, elleri arkadan bağlanarak bir ip yardımıyla yukarı çekilir, böylece omuzlarda ağrı ve sakatlanmaya yol açılırdı.

Su İşkencesi:

Sanığın ağzına su dökülerek boğulma hissi yaratılırdı.

Bu, “Waterboarding” denen yöntemle günümüzde de kullanılmaktadır.

Ateşle İşkence:

Tabanlar ateşe tutularak veya sıcak demirlerle dağlanırdı.

Tezgâh (Rack):

Sanığın uzuvları bir tezgâhta gerilerek eklemleri yerinden çıkana kadar acı çektirilirdi.

Bu işkence, Braveheart filminde, William Wallece’a (Mel Gibson) uygulanmıştı.

5. Din Adamlarının Rolü:

Rahipler tarafından, itiraf etmenin Tanrı’nın merhametini kazanacağı, aksi takdirde ruhun lanetleneceği anlatılırdı.

6. İtirafın Resmileştirilmesi:

Sanık itiraf ettiğinde, bu itiraf mahkeme önünde yazıya geçirilir ve sanıktan onaylaması istenirdi.

İtirafın, suçun ayrıntılarını ve öteki suç ortaklarını içermesi beklenirdi.

İtiraf edenler, tövbe ederlerse, hac ziyareti, kamu önünde kırbaçlanma veya mal varlığına el konması gibi daha hafif cezalar alırlardı.

Direnenler ya da itirafını geri çekenler genellikle yakılarak idam edilirlerdi.

***

Daha çok İspanya’da kurumlaşan Engizisyon’un itiraf ettirme yöntemleri, hem sanığın hem de toplumun üzerinde korku ve kontrol oluşturmayı amaçlıyordu.

Bu yöntemler, özellikle 15. ve 16. yüzyıllarda, sahte itiraflara yol açarak masumların cezalandırılmalarıyla sonuçlanıyordu.

Reform, Rönesans ve Fransız Devrimi, Kilise’nin ve Kralın, daha çok Yahudilere, Müslümanlara ve kadınlara yönelik olan bu zulmüne son verdi!

***

Sevgili okurlarım, iyi ki Ortaçağ Avrupa’sında değiliz ve Anayasa’sında “Demokratik, Laik ve Sosyal Hukuk Devleti” yazan Türkiye Cumhuriyeti’nde yaşıyoruz...

Ve iyi ki Adalet Bakanımızın dediği gibi “Bağımsız bir yargımız (!)” ve Anayasa Mahkememiz var!

Tövbe insanı kendinden korur ancak insanı insandan korumaz.

Milat sayılan 17-25’in ardından 12 yıl geçti. Darbe girişiminden ise tam 9 yıl. FETÖ imamlarının askerlerle ankesörle iletişim kurduğunun keşfinin üzerinden ise 8 yıl.

Gelgelelim, geçenlerde, TSK’de yapılan operasyon sessiz sedasız gerçekleşti. 23 Mayıs’ta hakkında gözaltı kararı verilen 63 askerden söz ediyorum. Listedeki isimlerden 4’ü Albay, 8’i yarbay, 12’si binbaşı, 15 yüzbaşı ve 24’ü ise astsubay ve uzman çavuşlardan oluşuyordu. TSK’de halen albay rütbesinde FETÖ operasyonu yapılması şaşırtıcıydı. Ancak savcılığın açıklaması daha da şaşırtmıştı: “FETÖ’nün, TSK’de halen deşifre edilemeyen örgüt mensupları, 15 Temmuz darbe girişimine katılanlara oranla daha fazla.” Yani savcılığa göre, şu anda TSK içinde en az bir 15 Temmuz daha yapacak kadar FETÖ bağlantılı asker var! İlginçtir, hükümet medyasında da tam da bu dönemde, “Yeni darbe olur mu” tartışmaları başladı, yazıları yazıldı.

İşte tam da bu konu üzerine düşünürken önüme, hükümet medyasından, geçen aralık ayından kalma bir video düştü. Gökçeklerin Beyaz TV’sindeki haberi anlatayım...

“Ankara Etimesgut Şehit Sait Ertürk Devlet Hastanesi’nde neler oluyor? CİMER’e yapılan çok sayıda şikâyetin ardından Sağlık Bakanlığı harekete geçti.”

Hastane ile ilgili bir dizi sağlık sorununun ardından kanal şu ifadeleri kullanmış:

“FETÖ itirafçısı doktor iddiaları: FETÖ itirafçısı olduğu belirtilen göz doktoru Ömer Faruk Şahin’in diğer doktorlardan ayrı bir katta, askeri üs gibi bir ortamda çalıştığı, yetkisi olmadığı halde hastaneyi gizlice yönettiği iddia edildi.”

Doktor Şahin’in çakarlı araçla gezdiği söylenen haber şöyle devam etmiş:

“Askeri raporlarda usulsüzlük iddiası: Askeri kurul raporlarının Ömer Faruk Şahin tarafından yönetildiği ve Ömer Faruk Şahin’in kendisini Albay Tabip olarak tanıtarak devlet hastanesinde askeri doktor gibi davrandığı öne sürüldü.”

Yani hükümete yakın Beyaz TV diyor ki: Bir FETÖ itirafçısı doktor albay, halen çakarlı araçla gezip TSK’nin kaderine askeri kurul raporlarıyla yön veriyor.

'VATANDAŞIN KAFA KARIŞIKLIĞI' DEDİLER

Normalde pek olmaz...

Beyaz TV haber yayınlandıktan birkaç gün sonra Etimesgut Devlet Hastanesi’nde canlı yayın bağlantısı yaptı. Başhekim ile konuştu. Başhekim, hastanenin ne kadar modern olduğunu anlattıktan sonra asıl konuya geldi:

“15 Temmuz darbe girişiminden sonra hastanemiz, eski Hava Hastanesi ile entegre edilmiştir. Askeri faaliyetlerimiz de devam etmektedir. Kahraman Türk ordusunun sağlık hizmetlerini hastanemiz yürütmektedir. Yıllık 15 bine yakın sağlık kurulu muayenesi yapılmaktadır. Özellikle F-16 pilotları başta olmak üzere pilotların büyük kısmının periyodik muayenesi yapılmaktadır. Üst düzey komutanlarımız da muayene olmak için hastanemize gelmektedir.”

Başhekim, sağlık bakanına, milli savunma bakanına, kuvvet komutanlarına teşekkür ederek sözünü bitirdi. Beyaz TV muhabiri, bu açıklamayla bir “yanlış anlaşılma”yı düzelttiklerini söylerken bu kez hedefteki doktor Ömer Faruk Şahin muhabirin yanında görüldü. Hastanenin askeri sembollerle kaplı bölümünü gezdirdikten sonra devam etti:

“Albay rütbesinde Sağlık Bakanlığı kadrosunda hizmetlerime devam ediyorum. Hastanemiz askeri faaliyetlerine devam ediyor. Yıllık 15 bin askeri muayene yapıyoruz. Merkezimiz Türk hastaneleri içinde tek merkez olma özelliğini taşıyor. Özellikle F-16 pilotlarının, helikopter pilotlarının, İHA ve SİHA pilotlarının muayeneleri merkezimizde yapılıyor. TSK personeli burada kendilerini evlerin- de gibi hissediyor. Hava Harp Okulu ve Kara Harp Okulu’na girecek uçuş adaylarının muayenesi de merkezimizde yapılıyor.”

Muhabir, “Vatandaşlar bunu anlamadığı için kafalarında soru işaretleri olmuş” diyerek haberi bitirdi. Oysa ilk haberdeki detaylı iddialar, sıradan bir vatandaşın kafasındaki sıradan sorulardan daha iddialıydı.

Haberden sonra, hedefteki doktora, Eskişehir’deki bir komutan tarafından takdir yazıldığını duyunca benim de kafam karıştı.

Askeri kaynaklara sordum...

“Süreç içinde neler yapabileceklerinin göstergeleri” çerçevesinde adım adım ilerliyor iktidar. Bazı siyasetçiler yaşadığımız süreci okuyamadan, “Daha seçimlere çok zaman var, zamanı gelince adım atılır aday gösterilir” noktasında donarken iktidar yerel seçimlerin sonuçlarından hemen sonra 2028 cumhurbaşkanı ve milletvekili seçimleri sürecini başlatmıştı.

Nasıl demeyin, CHP’li belediyelere karşı başlatılan önce “parasızlaştırma” adımları bu sürecin en önemli işaret fişeğiydi.

İktidar en büyük rakibinin İmamoğlu olduğunu biliyordu.

2019’da sözde YSK üyelerine hakaret ettiği gerekçesiyle açılan, hâkimlerin değiştirile değiştirile 3 yıl sonra hakkında hapis kararı çıkartılması, o tarihte bile yakın gelecekte neler yapacaklarını gösteriyordu.

Bu yılın başından itibaren büyükşehir ve diğer belediyelere karşı topyekûn saldırıyla bugüne kadar yaşananların hepsi, iktidarın seçim sürecini, 2 yıllık bir süre içinde siyasi muhaliflerini bir bir tasfiye etmeyi planladığının göstergeleridir. Bu iki yıllık (seçimlere kadar) planlanmış ince uzun bir yol gibi görünüyor ama her kilometre başında büyük olaylar yaşayacağımız kesin.

Mesela birden topyekûn belediyelere el koyamazlar.

Birden herkesi cezaevine tıkamazlar.

Birden CHP’yi tasfiye edemezler (iktidarın baş hedefi çünkü yarın seçim olsa, tek kazanacak partidir).

Ama neler yaşanabileceğinin örneklerini iktidarda oldukları süre içinde verdiler ve veriyorlar.

Selahattin Demirtaş mesela, parti lideriydi. Partisi bile onun için kitleleri harekete geçirecek bir heyecan yaratmadı. Nedenini kestirmek zor değil. Ama hakkında açılan davalarla orada ömür tüketiyor.

Ümit Özdağ, Zafer Partisi liderinin içeri atılması çok bilinçli, İmralı süreciyle bire bir ilişkili.

Şüphesiz ki İmamoğlu...

Ve CHP... 30 Haziran’ı kestirmek zor değil.

Özgür Özel hakkında da fezlekeler bir bir ardına Meclis’e sevk edilebilir, bu da en büyük “önkesme” kozlarından biri olur.

“Uzun ince yolda” erken gelen bir kilometre taşı da Cafer Mahiroğlu ve HalkTV. Boynuna yular bağlanmış birisinin önüne konan itirafnameyle “duydum işittim beyanı” ile Mahiroğlu’nu, tabii ki Halk TV’yi örümcek ağlarına sarma harekâtı başladı.

Ekranlar bu süreç içinde karartılacak. TV’ler onca sosyal medya yayınlarına rağmen, büyük seçmen kitlesinin izlediği yayın kaynaklarıdır.

Yanıtını bir bir veriyorlar, dibine kadar, sonuna kadar.

Her şeyi birden yapamazlar, alıştıra alıştıra programlarını sahneye koyacaklar.

Uzun ince yolda, uzakta ta uzaklarda kimsenin özgürce ulaşamayacağı bir sandık olacak şüphesiz.

“Gitmesek de görmesek de o sandık bizim sandığımızdır.”

TASFİYE POLİTİKASIHER ŞEYİ BİRDEN YAPAMAZLARÖNKESME HAREKATISORMUŞTUM: NEREYE KADAR?

Los Angeles’ta, Trump rejiminin göçmen karşıtı baskınlarına tepki olarak başlayan barışçıl protestolar, 4 bin ulusal muhafızın devreye girmesiyle şiddetli çatışmalara dönüştü; polis gazetecilere plastik mermiyle ateş açtı, sivillere karşı şiddet kullandı. Trump’ın, anayasal yetkilerini aşarak bir siyasi kriz yaratmakla eleştirilirken düzenli ordunun elit güçlerinden (Marines) 700 askerin de gelmesi, gelişmeleri “süreç olarak faşizm” bağlamında değerlendirmek gerektiğini gösteriyor.

Los Angeles olayları aslında kapitalizmin yapısal krizi içinde ABD’de toplumsal istikrarı bozmaya devam eden tarihsel sürecin bir semptomu olarak görülebilir. Bu olaylarla, ABD’nin küresel hegemonyasının, artık “kural koyucu” konumundan “tehdit yöneticisi” konumuna kadar gerilemiş olması arasında hem dolaylı hem de doğrudan nedensellik ilişkileri var.

ABD’de siyasi elitlerin bir kesimi, finansal krizden sonra, bu gerilemeye tepki olarak ABD toplumunu, 1960’ların “sivil haklar hareketinin”, siyahlar, kadınlar LGBT bireyler için getirdiği kazanımları geri çevirecek, başkanlığı yargı ve yasama, hatta eyaletler karşısında daha da güçlendirecek, kısacası totaliter bir yönde yeniden yapılandıracak bir program tasarlayarak faşizme yöneldiler.

Nafeez Ahmed’in, Alt Reich: The network war to destroy the West from within (2025) başlıklı çalışmasında gösterdiği gibi faşizm 1920’lerden bu yana, aslında hiç yok olmadı. Bu akım, 1950’lerden sonra, türlü yeni kavramların arkasına gizlenerek geriye çekildi, daha sonra neoliberal dönemin verimli toprağında giderek güçlendi. Şimdi, neoliberalizm dağılırken onun enkazı üzerinde, özellikle 2008 finansal krizden sonra, ekolojik kriz, ekonomik kriz ve jeopolitik rekabet sertleşirken yeniden etkin olmaya başladı.

ABD’de Heritage Foundation gibi düşünce kuruluşlarının etrafında, Cumhuriyetçi partinin radikal dinci kesimleri arasında etkin faşist seçkinler Trump’ın ikinci döneminde, devlete erişmeye, toplumsal mühendislik planlarını, “Proje 2025” ile hayata geçirmeye başladılar.

Bu evrede süreci hızlandırmak amacıyla dış politika ve ekonomik kriz birbiriyle kesiştirilerek rakipler üzerinde gümrük vergileri yoluyla baskı yapma, Çin’in yükselme sürecini durdurma, zayıf ekonomileri, ekonomik zorbalıkla haraca bağlamaya çalışma, Panama Kanalı, Kanada, Grönland üzerinde hak iddia etme gibi taktikler devreye girdi.

Ülke içinde Trump’ın ikinci döneminde devlete yerleşmeye başlayan faşist elitler, göçmenleri, protestocuları, Demokrat valileri, gazetecileri hedef alan bir düşman üretme stratejisine sarılarak radikal müdahaleler için, 1924 Matteotti cinayeti (İtalya), 1933’te Reichstag yangını (Almanya) gibi toplum sarsıcı fırsatlar beklemeye başladılar. Matteotti cinayeti ertesinde, siyasi krizi, Mussolini, muhalefetin pasifliğinden yararlanarak totaliter rejim inşasına dönüştürmüştü. Hitler de Reichstag yangınını bahane ederek “yetkilendirme yasasını” meclisten geçirdi ve faşist devlet inşasına fiilen başladı.

ICE (Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Dairesi) personeli yasaları hiçe sayarak, Gestapo tarzı uygulamalarla, göçmen nüfusu taciz etmeye devam eder, maskeli adamlar sokakta insan kaçırırken gerginlik artıyor, rejimin liderleri ve yandaş medya “İsyan var”, “İstila altındayız”, “Müdahale şart” çığlıkları atıyorlardı.

Faşist liderlik, Los Angeles olaylarında o fırsatı, üç açıdan yakaladı: 1) MAGA tabanını, Trump-Musk kavgasının yarattığı liderlik kaygılarını ikinci plana atacak biçimde duygusal olarak mobilize ediyor. 2) Valinin izni, onayı olmadan yapılan müdahaleyle anayasayı ihlal ederek diğer eyaletlerin özerkliğini zayıflatan bir örnek yaratmayı amaçlıyor. 3) Federalmerkezi otoritenin silahlı kuvvetler aracılığıyla tahkim edilmesi, ülke içinde kullanılmasını sıradanlaştırmayı amaçlıyor.

Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in ikinci kez bu göreve gelişinin üzerinden iki yıl geçti. 4 Haziran 2023’te, “Artık rasyonel politikalara döneceğiz” diyerek koltuğa oturmuştu.

Ekonomi yönetimi Nureddin Nebati’nin gözlerinden Mehmet Şimşek’in sözlerine geçmişti.

Aradan geçen iki yılda Şimşek’in geçmişteki yaşam ve çalışma zemini dikkate alındığında başarılı bir bakanlık dönemi geçirmekte olduğu söylenebilir. Tabii finans dünyası açısından.

Devamında küçük bir “ayrıntı” var; halk!

Halkın ekonomisi açısından baktığınızda söylenmeden edemiyorsunuz:

Rasyonel politikalar dediğiniz bu mu?

Türkiye, önceki on yıllarda da ekonomik krizlere girdi. Bunlar genellikle yılla anılır. 1994, 2001, 2008... Ancak AKP iktidarı döneminde 2018’den beri krizdeyiz. Sürekli kriz hali. İstikrar dedikleri bu olsa gerek!

***

Güncel duruma gelirsek... Temmuz beklenti ayıdır. Emekliler ve asgari ücretliler yaşanan enflasyona bakıp gözlerini iktidardan gelecek habere dikerler. Asgari ücrete ara zam var mı? Emekliye bir nebze iyileştirme zammı yapılacak mı?

Her iki konuda da iktidardan tık yok. Öylesine yok ki gayet pişkin bir şekilde bu tür soruları şöyle yanıtlıyorlar:

- Böyle bir çalışmamız yok!

- Bir yıl içinde halkımız enflasyonun düştüğünü hissedecek!

- Program başarıyla yürüyor, bozamayız!

Ekonominin başlıca göstergesi en alt kesimlerin daha iyi olma umudunu diri tutmasıdır. Şimdi daha iyi olmak bir yana, topumun büyük kesiminde görünür gelecekte, rahat nefes alamama karamsarlığı var.

Durumu özetleyebilecek birkaç satırbaşı aktaralım:

- Dünyada gıda fiyatları düşüyor, biz gıda enflasyonunda dünya şampiyonuyuz.

- Avrupa’da asgari ücretlilerin toplam çalışanlar içindeki oranı yüzde 10’la 20 arasında değişiyor. Türkiye’de ise iktidar kontrolündeki kurumların istatistiklerine göre bile yüzde 50’yi geçti. -

Çalışmak isteyip iş bulma umudunu yitirmiş olanlar da dahil edildiğinde işsizlik yüzde 30’lara dayandı.

- Sadece çalışmak isteyenler değil, üretmek isteyenler de ülkeyi terk ediyor. Başta tekstil olmak üzere kimi girişimciler Mısır ve daha elverişli buldukları ülkelere gidiyor.

- En büyük banknot 200 TL’nin kullanıma girdiği 2009 yılında karşılığı 131 dolar idi. Şimdi 200 TL ile sadece 5 dolar satın alınabiliyor.

- Kullandığı tüketici kredisi nedeniyle takibe uğrayanların oranı yüzde 40’ı geçti.

- 2025 enflasyon tahmini yılın başında yüzde 21, ortasında yüzde 25! Yılın sonu için en iyimser tahmin şu; “Yüzde 30’un altında kalabilir!” Yılın başı ile sonu arasındaki fark bile savaş halindeki Rusya ve Ukrayna enflasyonundan yüksek! Piyasa ahlakından geleceğe ilişkin öngörü bulanıklığına kadar her şeyi bozan enflasyon.

***

Yukarıdaki tablodan daha vahim olan durum şu:

Toplumda ekonominin düzeleceğine dair umut zayıflıyor!

Kimi anketlerde, “Hangi parti ekonomiyi düzeltebilir” sorusuna verilen “hiçbiri” yanıtının hiç de az olmadığını vurgulayalım.

CHP son ayları doğal olarak kendisine yönelik çoklu saldırıyla mücadele ederek geçirdi. En sıcak durum dün yaşandı. Gaziosmanpaşa Belediye Başkanı Hakan Bahçetepe’nin tutuklanmasından sonra dün belediye meclisi AKP’li Eray Karadeniz’i vekil olarak seçti. AKP seçimle kaybettiği başkanlığı yargıyla ele geçirdi!

Bütün bunlar CHP’nin halkla bütünleşme maddesini ilk sıraya almasına engel olmamalı.

CHP’den beklenen bir muhalefet partisinden daha fazlası!

HTŞ lideri Colani’yi Esad’a karşı yıllarca koruyan ABD, şimdi de onu “radikal gruplara” karşı korumaya aldı. Böylece emperyalizm ile terör örgütleri arasındaki çok katmanlı ilişkilere dair ortaya ilginç bir örnek çıktı. Açalım:

HTŞ lideri Colani, 27 Kasım 2024’te Türkiye’nin kontrolündeki İdlib’den, yine Türkiye’nin kontrolündeki Suriye Milli Ordusu (SMO) gruplarıyla beraber çıktı ve İsrail hava kuvvetlerinin de dolaylı yardımıyla 8 Aralık’ta Şam’a girip, iktidar oldu. ABD ve Türkiye’nin terör listesinde olan, başına ödül konulan Colani, kravat takıp Ahmet Şara asıl ismiyle Suriye’nin cumhurbaşkanı oldu.

Peki mesele savaşı kazanan bir teröristin, meşruiyet kazanarak terörist sıfatından düşmesi miydi sadece? Öyle olmadığı kısa sürede anlaşıldı. Zira ABD’li ve Türk yetkililer, Colani’yle, daha “resmen teröristken” de işbirliği yaptıklarını açıkladılar bu süreçte.

Örneğin ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi James Jeffrey, el-Meşhed kanalına yaptığı açıklamada, “Colani ile dolaylı ilişkileri olduğunu, onu Esad hükümetine karşı koruduklarını” açıkladı (Harici, 15.5.2025).

Peki ne zamandan beri? Jeffrey, “Suriye konusunu devraldığımdan beri” diyor. ABD’nin eski Ankara Büyükelçisi olan James Jeffrey, 17 Ağustos 2018’de ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi olarak atandı. Yani ABD, HTŞ lideri Colani’yle 8 Aralık’tan yaklaşık 7 yıl önce dolaylı ilişkiye geçmişti. (CIA eliyle ilişkinin daha gerilere gitmesi de olası elbette.) Yani ABD, başına para ödülü koyduğu bir terör örgütü liderini, aslında 7 yıldır koruyor ve bir ülkenin yasal hükümetini yıkması için onu el altından destekliyordu!

Bitmedi. ABD’nin eski Şam Büyükelçisi Robert Ford, İngiltere merkezli bir kurum adına Colani’yi “siyasete kazandırma” göreviyle, onunla üç kez görüştüğünü açıkladı (Cumhuriyet, 20.5.2025). Ford, bu görüşmelerden ilkinin İdlib’de, 2023 yılında olduğunu söyledi (Harici, 20.5.2025). Ford ayrıca, Colani’nin dönüşümünün 2016’da başladığını belirtti.

Anımsayacaksınız, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da, 8 Aralık’tan sonra bir Fransız kanalına yaptığı açıklamada “HTŞ yıllardır bizimle işbirliği içinde oldu” demişti.

Gelelim bugüne…

ABD kravat takıp “Cumhurbaşkanı Şara” yaptığı Colani’yi, bu kez radikal gruplara karşı korumaya geçiyor. Bunu da ABD’nin şimdiki Suriye Özel Temsilcisi, aynı zamanda ABD’nin Ankara Büyükelçisi olan Tom Barrack A-Monitor’a açıkladı: “Şara’nın etrafında bir koruma sistemi oluşturmalıyız” (AA, 11.6.2025).

Barrack açık açık “ABD’nin çıkarları Şara’nın çıkarlarıyla örtüşüyor” diyor ve Washington’un ondan üç temel beklentisini açıklıyor. Bunları da “Yaptırımların kaldırılması için koşulumuz yok ama beklentimiz var” diyerek açıklıyor: “Filistinli militanlara karşı daha sert tutum alınması, IŞİD’le mücadele ve Suriye’nin (İsrail’le) İbrahim Anlaşmaları’na katılma yönünde adımlar atması.”

Barrack bu yönde “sessiz bir anlayışla” hareket edildiğini, “Suriye’de 400 kilometrekarelik tampon bölge kontrolü ele geçiren İsrail ile Şam yönetiminin normalleşeceğine dair sinyaller” olduğunu belirtti.

Bu arada Barrack’ın “koşul değil beklenti” demesi ile Cumhur İttifakı’nın PKK’yle müzakeresinin “koşul yok, gerekler var” diye formüle edilmesi arasındaki benzerliğe dikkatinizi çekeyim.

Fakat benzerlik sadece “koşul yok beklenti var” ile sınırlı değil, “entegrasyon” kavramı da var. Biliyorsunuz, PKK’nin silah bırakması ama karşılığında “siyasete entegrasyonu” deniliyor. İşte bu, Suriye’de de geçerli.

CENTCOM Komutanı Michael Erik Kurilla açıkladı: “Suriye’nin kuzeydoğusundaki unsurların Suriye yönetimine entegrasyonu için çalışıyoruz. Türkiye bu konuda çok olumlu bir rol oynuyor” (AA, 10.6.2025).

Burada entegrasyon, “devlet yönetimine ortak olma”, “ordu içinde ayrı birim olma” anlamına geliyor tabi...

COLANİ'NİN TERÖRİST KİMLİĞİJEFFREY'NİN COLANİ'YLE 7 YILLIK İŞBİRLİĞİFORD, COLANİ'Yİ SİYASETE HAZIRLADIABD'NİN COLANİ'DEN ÜÇ BEKLENTİSİCENTCOM'DAN ANKARA'NIN ROLÜNE ÖVGÜ

Her ölüm dayanılmaz bir acıdır. Şayet o ölüm, kalp krizi, trafik kazası, elektrik çarpması, cinayet veya intiharla gelmiş ise insan nefes alamaz hale gelir. İster cemaat yurdunda intihar eden Enes Kaya gibi tertemiz bir genç, ister siyasi kariyerinin ve ömrünün baharında acımasızca öldürülen Sinan Ateş gibi bir isim, ister sahnede kalp krizi geçirerek ölen Volkan Konak gibi bir sanatçı, ister trafik kazasında kaybettiğimiz bir sevdiğimiz olsun... En yakınlarımız, bizi bir anda çaresizlik içinde bırakıp “giderler”...

GÜZEL BİR İNSANIN ACI KAYBI

Yurtdışında seyahatte olmanın kötü tarafı, ülkede yaşananları anbean takip edememek oluyor. Manisa Belediye Başkanı Ferdi Zeyrek’in elim bir kaza sonucunda ağırlaşan durumunu tabii ki duymuştum. Pazar günü CHP Grup Başkanvekili Ali Mahir Başarır telefonda durumun vahametini bana bildirmişti; insan her zaman umutlarını canlı tutuyor ama bir yere kadar... Genç ve iyi “en iyi” insanların erken kaybı, maalesef bu dünyanın acımasız bir kuralı. Bu gerçeklerle yaşamak da geride kalanlar için çok ama çok zor.

Ferdi Zeyrek gibi pırıl pırıl bir ismi, aynen bizi acılara boğan ve İzmir’de elektrik çarpması sonucu kaybettiğimiz iki vatandaşımız gibi en beklenmedik anda toprağa vermek yalnız Manisalıları ve CHP örgütünü değil, bütün Türkiye’yi yasa boğdu. Bu kadar sevilen genç bir başkanın, çalışkan, başarılı, cesur, ödünsüz şekilde temiz ve dürüst bir insanın kaybı milyonları etkiledi.

Önce eşim Sibel söyledi bana Özgür Özel’in cenazedeki gözyaşlarını... “Özgür Özel canı kadar sevdiği, kardeşi gibi beraber büyüdüğü can dostundan ayrılırken hüngür hüngür ağladı. Bir politikacının alıştığımız sessiz dirençli halleriyle değil, geçirdiği büyük travmanın acısını saklamayan saf ve içi parçalanmış bir çocuk gibi veda etti ona... Bugün Özgür Özel’in bu samimi ve acı dolu vedasını milyonlar büyük bir duygusallıkla izledi.” Sonra da ben gördüm... Etkilenmemek mümkün müydü?

Sonra, gün içinde sevdiğim bir arkadaşımdan telefon geldi. Eşimin düşüncelerinin aksine, “Lütfen Özgür Özel’e söyle, Türkiye’de liderler ağlamaz, halk bunu zaaf olarak görür” dedi. Bir takside trafik sıkışıklığındaydım. Elimden geldiği kadar bu düşünceyle neden hemfikir olmadığımı anlattım nazikçe, bence eşim haklıydı.

ŞENGÜL HABLEMİTOĞLU'NUN TARİHİ SÖZLERİ

Türkiye’nin değerli aydını ve tarihçisi, korkusuz araştırmacı Necip Hablemitoğlu’nu 2002’de FETÖ hakkında eriştiği bulgular ve yayınlarının ardından, henüz 48 yaşındayken alçak bir terör saldırısına kurban verdiğimizi çok iyi biliyoruz.

Hablemitoğlu’nun çok değerli eşi, aile ve yas danışmanı Prof. Dr. Şengül Hablemitoğlu, Özel’in Zeyrek’e vedası hakkında çok değerli bir yorum yaptı. “Bu fotoğrafın bir anlamı var; Ferdi Zeyrek’in cenazesinde Özgür Özel’in duruşu, Türkiye’de çok az rastladığımız bir liderlik biçimini ortaya koydu, yas liderliği. Acısını saklamayan, insanların yasına eşlik etmeyi bir zayıflık değil, bir sorumluluk olarak gören bir lider fotoğrafı. Yani insan. Bu fotoğrafta acıya, yasa mesafe koymadan, ‘güçlü görünme’ kaygısına kapılmadan, insan kalabilmeyi tercih eden bir siyasetçi var. Bu, konumlanılan yerin bulunduğu statü olmadığını, duygudaşlık üzerinden inşa edilen bir temsil biçiminin olabildiğini söylüyor bize. Kıymetli bir fotoğraf.

‘Yas liderliği’, literatürde kriz ve kayıp anlarında duygusal ortaklık kurabilen, toplumsal acıyı tanıyan ve buna yön verebilen liderleri tanımlıyor. Türkiye siyasetinde bu tür bir liderlik çoğunlukla ya bastırılır ya da popülist ajitasyonla araçsallaştırılır. Oysa Özgür Özel’in bu törendeki varlığı, duygunun samimiyetle paylaşıldığında nasıl bir toplumsal hafıza bırakacağını gösteriyor. Bu yalnızca birinin, acısına, yasa eşlik etmek değil, aynı zamanda birlikte yas tutabilme kapasitesine de bir çağrı. Ve toplumsal iyileşme, en çok ve ancak buradan başlar. Kalanlara da gidenlere de selam olsun. İyiler bedel ödemesin artık...”

Sabah oldu. Uyandınız. Aklınıza ve yüreğinize düşen ilk şey: Acaba bugün ne kötülüklere uyanacağız...

Nicedir ülkemde çoğunluk her gün böyle bir sabaha uyanıyor.

Kötülük bazen bir kurşun gibidir; yok eder, siler süpürür, sıyırır geçer, sesi duyulur, izi kalır. Bazen bir fısıltıdır; sinsidir, yayılır. Ama en çok da suskunluktan, duyarsızlıktan, “Bana ne” alışkanlığından, “Ben ne yapabilirim ki” söylemlerinden beslenir.

Hannah Arendt’in “Kötülüğün Sıradanlığı” dediği tam da budur. Yazarın bu adı taşıyan kitabı (Metis Yayınları) özellikle düşünme ve muhakeme yetisinin kaybolmasıyla birlikte kötülüğün nasıl sıradanlaştığını vurgular.

Kötülüğün kaynakları çoktur: Kimine göre en çok cehaletten kaynaklanır. Kimine göre hırstan, kinden, intikam ve hükmetme tutkusundan... Elindekini kaybetme korkusundan... Kimi zaman emir kulu olmaktan (Bir dış gücün emir kulu olmak, iktidarın, bir üst konumdakinin ya da paranın, çıkarın emir kulu olmak vb.)

Asıl kaynak, “öteki”ne duyulan korkudur. İnsanın insana yabancılaşmasıdır. Birilerini “bizden” sayıp diğerlerini “hain” ilan etmektir.

Kötülük farklı biçimler alabilir. Kimi zaman fiziksel şiddettir (Ör: Polis şiddeti). Kimi zaman sözle/yazıyla (Ör: Gazeteci demeye dilimin varmadığı yandaş kuklalar). Kâh gözünü kapayarak, kulağını tıkayarak, susarak. (Ah Kılıçdaroğlu ah!) Kâh sisteme dönüşerek: Örneğin, bizdeki gibi adaletsizliğin kurumsallaşması...

Kötülük sürecinin tüm aktörlerini buluşturan ortak özellik ise vicdansızlıktır. (Bkz: Tam bayram öncesi, İBB’den tutuklananların Silivri’den alınıp başka hapishanelere yollanması; eski İBB Medya AŞ Müdürü Atayman’a yapılanlar ve sayısız zulüm örneği…)

Günlerdir Ferdi Zeyrek için sadece Manisa değil, Türkiye’nin her yerinden yüz binler, milyonlar yas tutuyor.

O cenaze törenini izledikten sonra, demek benim ülkemde hâlâ iyilik diye bir şey var der olduk. İyilik partiler üstü bir kavram der olduk.

O cenazede Özgür Özel’in duruşu, konuşması, gözyaşları, yeryüzündeki tüm kötülüklerin karşısına dikilen bir insanlık abidesiydi. Vefa, dostluk, dayanışma, özlem, hasret, acı sarmalında, insanı insan yapan değerlerle, sahici, gerçek bir insan. Türkiye bunu unutmayacak.

2024 sonbaharında bir konferans için gittiğim Manisa’da Ferdi Zeyrek’le tanışmıştım. İçinin güzelliği yüzüne vurmuştu. 74 yıl sonra Manisa’yı CHP’ye kazandırdıktan sonra yaptıklarını, Manisalılardan dinledikçe, gönüllerde nasıl taht kurduğuna tanıklık etmiştim.

Bugün, kısacık başkanlık döneminde bütün yaptıklarını çeşitli kaynaklardan okurken, izlerken, iyilik kavramı üzerine düşünmeden edemiyorum.

İyilik, empati kurmaktan kaynaklanır. Başkasının derdini kendine dert edinmek yani... Ama bunun için insanın insanla, doğayla, kendisiyle, çevresiyle bağ kurmasından doğan anlamları önemsemesi gerekir.

İyilik vicdanla iç içedir diyorum kendime. Çalışmayla, işini iyi yapmakla, kendine değil topluma hizmetle beslenir.

İyiliğin bir kavramdan öte bir eylem ve varoluş biçimi olduğunu bize gösterdi Ferdi Zeyrek. Ona tüm bunlar için sonsuz minnet duyuyorum. Ailesine, sevenlerine sabır diliyorum.

İstanbul Müzik Festivali, okurlarım bilir, benim deyişimle, nitelikli müzik tutkunları için bir “mucizedir”. Olanaksızı olur kılar. Yaratıcılığı, çok yönlülüğü, gençlere tanıdığı olanaklar, uluslararası arenadaki başarısı, kaliteden hiç ödün vermemesiyle bilinir. Bu yıl 53. kez zengin bir programla karşımızda.

Bu yılın onur ödülü, ülkemde güçlü bir opera geleneğinin oluşmasına ve Türkiye’nin dünyadaki bilinirliğine önemli katkılar sunan Mesut İktu’ya veriliyor.

Mesut İktu, sadece yılların usta bir opera sanatçısı, yönetmeni, gençlere yol açan bir eğitimci, hocası değil aynı zamanda tam bir kültür insanıdır. Toplumların sanatla ve kültürle gelişeceğini savunur. Neredeyse 60 yıldır buna tanıklık ettim. Mesut İktu’yu kutluyor, 53. İstanbul Müzik Festivali’ne yolunuz açık olsun diyorum.

VİCDANSIZLIKFERDİ ZEYREKMESUT İKTU