दामोदर लीला: प्रेमाच्या दोरीने बांधलेला देव

भगवान श्रीकृष्णाच्या बालपणीच्या असंख्य लीलांमध्ये, 'दामोदर लीला' ही सर्वात हृदयस्पर्शी आणि महत्त्वपूर्ण मानली जाते. ही कथा केवळ एका खोडकर बाळाला शिक्षा करण्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती भक्त आणि भगवंताच्या नात्याचे, प्रेमाच्या शक्तीचे आणि शरणागतीचे एक अप्रतिम उदाहरण आहे. ही कथा आहे त्या प्रसंगाची, जेव्हा संपूर्ण ब्रह्मांडाचा स्वामी आपल्या आईच्या प्रेमापोटी एका साध्या दोरीने बांधला गेला.

एके दिवशी सकाळी, यशोदा मैया घरातल्या कामात व्यस्त असताना, बाळकृष्णाने लोण्याचे मडके फोडले आणि आपल्या मित्रांना, माकडांना ते वाटायला सुरुवात केली. हा खोडकरपणा पाहून यशोदेने कृष्णाला शिक्षा करण्याचा निश्चय केला. ती हातात एक दोरी घेऊन त्याला पकडण्यासाठी धावली. जो देव मोठमोठ्या राक्षसांनाही सापडत नाही, तो आपल्या आईच्या प्रेमापोटी तिच्या हाती लागला.

यशोदेने कृष्णाला एका लाकडी उखळाला (दगडी जात्याला) बांधण्याचा प्रयत्न सुरू केला. पण एक मोठा चमत्कार घडू लागला! तिने आणलेली दोरी कृष्णाच्या पोटाला बांधताना दोन बोटे कमी पडली. तिने घरातून दुसरी दोरी आणून जोडली, तरीही ती दोन बोटे कमीच राहिली. हळूहळू गोकुळमधील सर्व गवळणींनी आपापल्या घरातल्या दोऱ्या आणून दिल्या, पण कितीही लांब दोरी केली तरी ती कृष्णाला बांधताना दोन बोटांनी कमीच पडत होती.

संपूर्ण ब्रह्मांडाला जो आपल्या उदरात सामावून घेतो, त्याला साधी दोरी कशी बांधू शकेल?

या दोन बोटांचे रहस्य खूप खोल आहे. एक बोट म्हणजे भक्ताचा प्रयत्न आणि दुसरे बोट म्हणजे भगवंताची कृपा. केवळ प्रयत्नांनी भगवंताला बांधता येत नाही. जेव्हा भक्ताचे अथक प्रयत्न आणि भगवंताची कृपा एकत्र येतात, तेव्हाच तो भक्ताच्या अधीन होतो.

यशोदा आता पूर्णपणे थकली होती. तिच्या कपाळावर घामाचे थेंब आले होते आणि तिने भगवंताला बांधण्याचा हट्ट सोडून दिला. आपल्या आईची ही अवस्था पाहून कृष्णाचे मन द्रवले. आपल्या भक्ताचे प्रेम आणि कष्ट पाहून, ते स्वतःच त्या बंधनात अडकले. जी दोरी आतापर्यंत कमी पडत होती, ती आता सहज बांधली गेली. अशा प्रकारे, पोटाला दोरी (दाम) बांधली गेल्यामुळे भगवान श्रीकृष्णाला 'दामोदर' हे सुंदर नाव मिळाले.

पण कथा इथेच संपत नाही. उखळाला बांधलेल्या कृष्णाने रांगत-रांगत अंगणातील दोन महाकाय अर्जुनी वृक्षांना पाडले आणि त्यातून नलकुबर आणि मणिग्रीव या शापित यक्षांचा उद्धार केला.

या भागात ऐका:

• यशोदेने कृष्णाला बांधण्याचा निश्चय का केला?

• ती दोरी नेहमी दोन बोटे कमी का पडत होती? यामागे काय रहस्य होते?

• 'दामोदर' या नावाचा अर्थ काय आहे आणि ते कृष्णाला कसे मिळाले?

• आपल्या शिक्षेचा उपयोग करून कृष्णाने दोन शापित जिवांचा उद्धार कसा केला?

ही कथा आपल्याला शिकवते की, भगवंत ज्ञान, कर्म किंवा सामर्थ्याने नाही, तर केवळ भक्ताच्या निस्वार्थ आणि शुद्ध प्रेमाने बांधला जातो. चला, ऐकूया भक्तीरसाने भरलेली ही अद्भुत कथा.