Wat waren de belangrijkste redenen voor de veroordeling van Socrates?

De officiële aanklachten tegen Socrates waren goddeloosheid (het niet eren van de goden van de stad en het introduceren van nieuwe godheden) en het bederven van de jeugd. Achter deze formele beschuldigingen gingen echter diepere politieke, religieuze en persoonlijke motieven schuil:

1. Politieke spanningen en anti-democratische opvattingen Socrates leefde in Athene tijdens een turbulente periode, waaronder een decennialange en bloedige oorlog tegen Sparta. Hoewel Athene trots was op haar democratie, was Socrates hier openlijk en berucht kritisch over. Hij geloofde niet dat het beleid door de onwetende meerderheid moest worden bepaald, maar vergeleek het volk met een kudde schapen die de leiding van een wijze herder nodig had. Deze elitaire en anti-democratische standpunten maakten hem tot een uiterst controversiële figuur.

2. Associatie met verraders en tirannen De beschuldiging dat hij de jeugd "bedierf" kwam niet uit het niets. Twee van Socrates' voormalige leerlingen, Alcibiades en Critias, hadden Athene verraden en speelden een hoofdrol in wrede, anti-democratische staatsgrepen, zoals het bloedige schrikbewind van de Dertig Tirannen in 404 v.Chr.. Voor veel Atheners was Socrates de intellectuele voedingsbodem van deze tirannen en vormde hij een gevaarlijke, subversieve invloed. Vanwege een algemene amnestie in 403 v.Chr. mocht hij echter niet voor politieke daden uit het verleden vervolgd worden, waardoor de wraakzuchtige politici de aanklacht in een moreel en religieus jasje staken.

3. Religieuze afwijkingen en zijn 'innerlijke stem' Socrates verwierp het traditionele beeld van de feilbare Griekse goden en pleitte voor een meer abstracte, filosofische benadering van goddelijkheid. Nog storender voor zijn stadsgenoten was zijn bewering dat hij werd geleid door een innerlijke, goddelijke stem of kracht (zijn daimonion) die hem aanzette tot zijn filosofische missie en hem soms waarschuwde bepaalde dingen niet te doen. Dit werd door velen als hoogmoedig gezien en werd in de rechtbank formeel uitgelegd als de misdaad van het introduceren van "nieuwe goddelijke machten".

4. Sociale wrevel en machtige persoonlijke vijanden Socrates zag het als zijn plicht om de zogenaamde wijsheid van zijn medeburgers meedogenloos te bevragen. Hij sprak politici, dichters en ambachtslieden aan en toonde publiekelijk - vaak ten overstaan van zijn jonge volgelingen - aan dat zij eigenlijk helemaal niet zo wijs waren als ze dachten. Dit gedrag, waarbij hij als een horzel de stad wakker schudde, leverde hem veel irritatie en bittere persoonlijke vijanden op. Een van zijn belangrijkste aanklagers, de politicus Anytus, was bijvoorbeeld persoonlijk gekrenkt door Socrates' kritiek op Atheense staatsmannen en door de invloed die Socrates had op zijn eigen zoon.

5. Provocerend gedrag tijdens het proces Ten slotte was Socrates' eigen houding in de rechtbank mede de reden voor zijn uiteindelijke doodvonnis. In plaats van berouw te tonen, vrouwen en kinderen mee te nemen om medelijden te wekken, of een straf van verbanning voor te stellen, tartte hij de jury. Hij weigerde zijn levenswijze op te geven en stelde provocerend voor dat hij in plaats van een straf eigenlijk een beloning verdiende: een levenslang staatspensioen in de vorm van gratis maaltijden in het Prytaneion, een eer die normaal was voorbehouden aan Olympische kampioenen. Deze onbuigzame weigering om het 'spel' van de rechtbank mee te spelen, zorgde ervoor dat een nog grotere meerderheid van de jury voor de gifbeker stemde