Nietzsches roemruchte uitspraak ten spijt: God is nog helemaal niet dood. Hij zal ook nooit dood gaan. Een van zijn kenmerken is nu juist dat hij onsterfelijk is. En net als God is ook religiositeit nog lang niet ten dode opgeschreven. Net zoals we talig zijn, op liefde zijn ingesteld, muzikaal, strijdlustig, empathisch en eerzuchtig, zo zijn we ook onverbeterlijk religieus van aard. Religieuze gevoelens zijn nu eenmaal onlosmakelijk met ons menszijn verbonden. Wie de mens wil kennen, moet zijn geloof leren kennen. Ik geloof, dus ik besta.

Het belangrijkste spirituele voertuig van de religieus ingestelde mens is de intuïtie, die hem laat beseffen dat wij met elkaar verbonden zijn, dat wij een uniek maar onlosmakelijk onderdeel zijn van een scheppende, vormende kracht.

De verantwoordelijke mens is iemand die verantwoordelijkheid neemt, ongeacht de maatschappelijke functie die hij te vervullen heeft, ongeacht ook of het effect van de te nemen verantwoordelijkheid direct zichtbaar is. Verantwoordelijkheid nemen zonder dat die door externe, maatschappelijke factoren is opgelegd, wordt als buitengewoon zinvol beschouwd, juist vanwege het autonome en morele karakter ervan. Verantwoordelijkheid zet onze drie grondvermogens voelen, denken en willen gelijktijdig aan tot actie: wij voelen ons verantwoordelijk, we weten ons verantwoordelijk, en we handelen er ook naar. Bij de verantwoordelijke mens worden de paren vrijheid-willen, waarheid-denken en schoonheid-voelen tot onlosmakelijke eenheden gesmeed.

Ondanks het feit dat er geen standaardrecept is om tot een vervuld leven te komen, zijn er ten aanzien van zingeving drie algemeenheden te formuleren. Een ervan is, dat handelingen pas betekenis krijgen als er op de een of andere manier de idealen vrijheid, waarheid of schoonheid aan ten grondslag liggen. Een tweede is dat we zelfs de kleinste handelingen vanuit deze idealen kunnen verrichten. En een derde is dat de wijze waarop mensen zin geven aan hun leven door de culturen en tijden heen niet veel veranderd is.

Eeuwenlang werd creativiteit een mysterie genoemd en nog steeds hebben veel hedendaagse wetenschappers er geen goede verklaring voor, behalve dan dat het iets te maken heeft met interne processen in de hersenen, externe invloeden en persoonlijke ervaringen. Hannah Ahrendt benoemt wel een oorzaak: met creaties willen we onszelf onsterfelijk maken. Creativiteit is in staat het contingente en het voorspelbare van het dagelijkse leven te doorbreken, en daarin de vrijheid te vinden.

We zijn eraan gewend geraakt schoonheid slechts toe tekennen aan dat wat we kunnen zien, horen, voelen of proeven. Maar de invloed van denkers en kunstenaars die benadrukken dat schoonheid verwijst naar dat wat juist niet waarneembaar is, is nooit weggeweest.

Waarom hechten de meesten van ons ook waarde aan schoonheid die niet samenvalt met de dingen die we kunnen zien? En hoe is het mogelijk dat zaken die we in beginsel niet per se mooi vinden, maar eerder verontrustend, provocerend, vernieuwend of verrassend, toch een bevredigend esthetisch gevoel kunnen oproepen? Kortom: waarom zijn we op zoek naar inclusieve schoonheid, en waarom is deze vorm van schoonheid ook nodig om zin aan het leven te geven?

Al hebben we allemaal een heel particulier gevoel over wat mooi is en wat lelijk, toch hebben we wel ongeveer eenzelfde soort beeld bij wat schoonheid zou moeten opleveren, namelijk dat het ons een zeker genoegen verschaft. De schoonheid van een object zet ons ertoe aan om het meer aandacht te schenken. We vinden in eerste instantie zaken mooi die ons een persoonlijk gevoel van harmonie geven. Die kunnen we dan afzetten tegen al die zaken die deze harmonieuze orde voortdurend verstoren: geweld, verveling, pijn, vervuiling, angst. Aardse schoonheid biedt een noodzakelijk medicijn tegen al deze lelijkheid. Als we de schoonheid niet meer in de dingen van alledag kunnen zien, is het leven bij voorbaat een tranendal.

Ook ten aanzien van de waarheid kan inclusiviteit worden betracht. Het is dan niet zozeer van belang of we de waarheid daadwerkelijk kunnen vinden of niet, maar veel meer of we er op morele wijze mee om kunnen gaan. Dit kan op twee manieren: door waarachtig te zijn, en te streven naar een gemeenschappelijke waarheid. Alleen met een gedeelde waarheid kunnen we samen aan een betekenisvolle wereld bouwen.

Als je het de meeste mensen zou vragen, zouden ze willen dat er altijd de waarheid wordt gesproken. Toch zijn velen niet vies van een leugentje op zijn tijd – in dit tijdperk van post-truth en fact free politics misschien wel meer dan ooit. Maar zelfs de grootste zwartkijker zal moeten erkennen dat het spreekwoord “Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel” in de meeste gevallen nog steeds van toepassing kan worden verklaard. Al duurt het soms generaties om leugens uit het verleden te ontmaskeren, vroeg of laat gebeurt het toch.

De mens gedijt uiteindelijk het beste in een wereld waarin naar waarheid wordt gestreefd. Waarom is dat eigenlijk zo?

Naast de positieve vrijheid (de persoonlijke vrijheid tot zelfontplooiing) is ook de inclusieve vrijheid van belang om tot échte vrijheid te komen. Deze vrijheid is er pas als we de vrijheid van de ander meenemen in onze afwegingen en handelingen.

Als we willen leven naar het vrijheidsideaal dan moeten we vooral onze wil aansporen. Inzicht in de menselijke wil is daarom fundamenteel om tot inzicht in ons streven naar vrijheid te komen.

Vrijheid kent meerdere verschijningsvormen. Zo zijn er de politieke vrijheid om jezelf uit te spreken over besluiten die ten behoeve van de maatschappij worden genomen, de persoonlijke vrijheid om niet belemmerd te worden in je doen en laten (de zogenaamde negatieve vrijheid)  en de vrijheid van zelfexpressie (de positieve vrijheid), maar er is ook nog zoiets als de intellectuele vrijheid om te denken wat je wilt en de morele vrijheid om te kiezen tussen goed en kwaad.

Vanuit biologisch perspectief is leven toch gewoon een kwestie van in leven blijven, en het leven doorgeven aan volgende generaties. Daar is welbeschouwd niet veel vrijheid voor nodig. Waar komt dan toch onze wil tot vrijheid vandaan? Waarom zouden we zo nodig vrij moeten zijn, of ons vrij moeten voelen?