De stand van het onderzoek naar de Rechtspraak

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ gaat Danse de Bondt in gesprek met Nienke Doornbos over rol van zittingscultuur in civiele zaken. Welke rol spelen normen, waarden, gewoontes, overtuigingen en praktijken bij de manier waarop rechtszittingen verlopen?

In civiele zaken gaat het om conflicten tussen burgers, bedrijven of organisaties onderling over bijvoorbeeld geld, contracten, huur of arbeid. Tegenwoordig wordt van rechters verwacht dat zij verder kijken dan de juridische kant van een zaak en ook oog hebben voor de sociale context waarbinnen de problemen zijn ontstaan. Hoe gaan rechters daarmee om? En hoe kan een rechtszoekende zich het beste voorbereiden op een zitting? Deze vragen, en meer, staan centraal in deze aflevering.

Nienke Doornbos is universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam. In 2024 en 2025 werkte zij daarnaast parttime als wetenschappelijk onderzoeker bij de Raad voor de rechtspraak, waaruit dit onderzoek is voortgekomen.

Het research memorandum dat Nienke Doornbos heeft geschreven over dit onderwerp: Research memoranda | Wetenschappelijk onderzoek | Rechtspraak

Deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ gaat over de invloed van politiek gevoelige rechtszaken op het vertrouwen in de rechter. Wanneer rechters uitspraken doen in zaken die politiek gevoelig liggen, klinkt soms het verwijt dat de rechter op de stoel van de politiek zou gaan zitten. Wat doet dit met het publieke vertrouwen in de rechtspraak? Die vraag hebben Marlou Overheul, Amarins Jansma en Eva Grosfeld onderzocht.

Marlou Overheul is als universitair docent verbonden aan de Universiteit Utrecht. Eerder werkte zij als wetenschappelijk medewerker bij de Hoge Raad. In haar onderzoek houdt zij zich bezig met het aansprakelijkheids- en procesrecht en daarnaast met ervaringen van procesdeelnemers.

Het artikel dat Marlou Overheul en haar collega’s over dit onderwerp schreven in:

In deze aflevering van 'De stand van het onderzoek' gaat het over de rol van de rechter in maatschappelijk en politiek gevoelige kwesties. De rechter lijkt zich in toenemende mate te moeten verhouden tot maatschappelijk en politiek gevoelige kwesties. Hoe pakken rechters dit aan en welke handvatten kunnen daarbij worden geboden? Stijn van Deursen doet onderzoek naar de rol van de rechter binnen dit spanningsveld. Hij is universitair docent aan de Universiteit Utrecht en verbonden aan een NWO onderzoeksproject over rechterlijke oordeelsvorming in Public Interest Litigation. In 2025 promoveerde hij op een juridisch empirisch onderzoek naar de rol van mogelijke maatschappelijke impact van rechterlijke beslissingen in de rechterlijke oordeelsvorming. Over zijn onderzoek gaat hij in gesprek met Sarah van Os, onderzoeker bij de Raad voor de rechtspraak.

S. van Deursen, Macro-effecten in het aansprakelijkheidsrecht: Een juridisch-empirisch onderzoek naar de (wenselijke) rol van maatschappelijke impact in de rechterlijke oordeelsvorming, Den Haag: Boom juridisch 2025

S. van Deursen, ‘Constitutional Gaslighting. Een rechtsstatelijke relatiecrisis’, Ars Aequi 2025/74

S. van Deursen, E.R. de Jong & R.A.J. van Gestel, ‘Rechter en wetgever in een ‘chicken game’? Over de vormgeving en handhaving van rechterlijke bevelen in algemeenbelangacties’, NJB 2025/1035

In deze aflevering van 'De stand van het onderzoek' gaat Herman van Harten (raadsheer) in gesprek met Dineke de Groot (president van de Hoge Raad der Nederlanden) en Reinier van Zutphen (De Nationale Ombudsman) over hoe de Rechtspraak en bredere instituties in Nederland zich moeten verhouden tot, kort gezegd, burgers die het vertrouwen in instituties kwijt zijn. Hoe kunnen instanties als de Rechtspraak en de Nationale Ombudsman het beste omgaan met mensen die het vertrouwen in overheidsinstituties hebben verloren? Waarom is dat vertrouwen in de instituties zo belangrijk?

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ bevraagt Lyana Francot haar collega-onderzoeker Sarah van Os, over haar onderzoeksproject naar de betekenis van waardenveranderingen voor de Rechtspraak. Wat zijn waarden? En welke waarden delen we in Nederland? De maatschappij verandert in een hoog tempo en dit heeft ook invloed op onze waarden. Wat betekent dit alles voor een waardegedreven instituut als de Rechtspraak? Welke mogelijke gevolgen hebben maatschappelijke waardenveranderingen voor rechters en voor rechtszaken? En hoe kan hier het beste mee om worden gegaan?

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ interviewt Bart Diephuis, adviseur/onderzoeker op het gebied van economisch en data-gedreven onderzoek bij de Raad voor de rechtspraak Tineke Hagen over haar promotieonderzoek ‘werkdruk bij rechters’. Tineke Hagen heeft een achtergrond in de psychologie en doet haar onderzoek aan de Tilburg University. Zij is deskundige op het gebied van werkdruk, met de focus op empirisch onderzoek. Zij hoopt volgend jaar op dit onderwerp te promoveren.

-Hagen, T., & Bogaerts, S. (2014). Work pressure and sickness absenteeism among judges. Psychiatry, Psychology and Law, 21(1), 92-111.

-Hagen, T., Bogaerts, S., & De Caluwé, E. (2023). Burnout, work engagement, and workaholism in a group of Dutch judges: Distinctiveness and two-year structural stability.

-Hagen, T., De Caluwé, E., & Bogaerts, S. (2023). Personality moderators of the cross- sectional relationship between job demands and both burnout and work engagement in judges: The boosting effects of conscientiousness and introversion.

-Hagen, T., Bogaerts, S., & De Caluwé, E. (2025). Mediation effects of job satisfaction in the relationships between job characteristics and the outcomes burnout and work engagement among Dutch judges.

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ gaan Charlotte Pavillon en Herman van Harten met elkaar in gesprek over de ontwikkeling van ambtshalve toetsing door de rechter in het licht van het Unierecht. Wat houdt ambtshalve toetsen van EU-recht eigenlijk in voor een rechter, hoe gaat hij met deze Europese opdracht om en hoe zit dat meer in het bijzonder voor bepalingen van het consumentenrecht.

Charlotte Pavillon is hoogleraar privaatrecht aan de rechtenfaculteit van de universiteit Groningen en deskundige op het gebied van consumentenrecht. Zij is tevens rechter-plaatsvervanger bij de rechtbank Noord-Nederland.

Meer informatie en aangehaalde uitspraken:

HR 13 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:691 (Heesakkers/Voets)

C.M.D.S. Pavillon, ‘Van dik hout zaagt men planken’, in: P. Koerts & E.F. Verheul, Toonaangevend (Van Mierlo-bundel), Deventer: Wolters Kluwer 2024, p. 103-112: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/1025928820/Bijdrage_aan_bundel_Toonaangevend.pdf

C.M.D.S. Pavillon, ‘Ignorance is Bliss - How Ex Officio Control Became the Raison d’Être of the UCTD’, European Review of Private Law 2024-3, pp. 519-548: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/1054400464/ERPL_32_0308_def_.pdf

C.M.D.S. Pavillon, ‘Effective Judicial Protection, Private Enforcement and the Reshaping of Substantive Remedies’, in: H-W. Micklitz and C. Twigg-Flesner, The Transformation of Consumer Law and Policy in Europe, Hart Publishing: 2023, p. 65-80.

H.J. van Harten, Autonomie van de nationale rechter in het Europees recht: een verkenning van de praktijk aan de hand van de Nederlandse Europeesrechtelijke rechtspraak over de vestigingsvrijheid en het vrijedienstenverkeer, Amsterdam 2011: https://dare.uva.nl/search?identifier=35792960-19c6-42a8-9e76-027789f6027b

J.B.M. Vranken, Wereld van Verschil. Een vergelijking van Europees en Nederlands verbintenissenrecht. Monografieën Privaatrecht 22, Deventer: Wolters Kluwer 2025.

B.J. Drijber & V. Mak, Het spanningsveld tussen nationaal en Europees privaatrecht. Preadviezen 2024 uitgebracht voor de Vereniging voor Burgerlijk Recht, Zutphen: Uitgeverij Paris 2024.

A. van Duin, Effective Judicial Protection in Consumer Litigation: Article 47 of the EU Charter in Practice (Intersentia studies on courts and judges), Intersentia 2022.

https://www.rechtspraak.nl/Voor-advocaten-en-juristen/Reglementen-procedures-en-formulieren/Kanton/Paginas/ambtshalve-toetsing-consumentenzaken.aspx

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ zijn Lucas Noyon, werkzaam bij het wetenschappelijk bureau van de Hoge Raad en Rogier Hartendorp, bijzonder hoogleraar maatschappelijke effectiviteit van de rechtspleging aan de universiteit Leiden en rechter bij de rechtbank Den Haag in gesprek.

Lucas Noyon is gepromoveerd op het onderwerp strafrecht en publieke opinie en in dat onderzoek heeft hij veel aandacht gehad voor het vertrouwen in met name de strafrechtspleging, maar ook in rechtspraak in brede zin. Rogier en Lucas gaan in deze podcast in op het onderwerp vertrouwen en met name wat de waarde van wantrouwen ook kan zijn. Daarbij staan een aantal vragen die zij willen beantwoorden centraal. In de eerste plaats, wat weten we nu van vertrouwen en wat weten we nog niet over vertrouwen? Vervolgens gaan zij in op de vraag hoe vertrouwen kan ontstaan. En tenslotte, de laatste vraag is, wat is nou die waarde van wantrouwen?

In deze aflevering van ‘De stand van het onderzoek’ bevraagt Lyana Francot haar collega-onderzoeker Sarah van Os, over haar promotieonderzoek naar rechtvaardigheidsopvattingen van Europese burgers. In dit onderzoek is verkend of en in hoeverre er in Europa sprake is van verschillende, nationale rechtsculturen en wat dit betekent voor onder meer de harmonisatie van Europees privaatrecht.

Om hier zicht op te krijgen zijn de rechtvaardigheidsopvattingen van burgers uit zes verschillende landen empirisch getoetst. De resultaten onthullen een opvallende eensgezindheid over rechtvaardigheid onder Europese burgers en bieden daarmee geen ondersteuning voor aannames over de nationale culturele inbedding van het privaatrecht. Deze bevindingen werpen een nieuw licht op de relatie tussen recht en maatschappij en brengen belangrijke implicaties met zich mee voor wetenschappers, beleidsmakers en de rechtspraak.

In deze podcast gaat Rosan Witmond, junior onderzoeker bij de Raad voor de rechtspraak in op haar verkennende onderzoek naar het concept ‘strafklimaat’.

In de podcastserie ‘De stand van het onderzoek’ verwelkomen Harry Koster en Lyana Francot wetenschappers en onderzoekers. Harry en Lyana spreken met hen over de laatste stand van zaken in hun onderzoek naar de Rechtspraak in Nederland. In de gesprekken en presentaties worden fundamentele vragen en dilemma’s niet geschuwd, maar is er ook aandacht voor praktische oplossingen.