ไม่เมาเหล้าแล้วแต่เรายังเมารัก
สุดจะหักห้ามจิตคิดไฉน
ถึงเมาเหล้าเช้าสายก็หายไป
แต่เมาใจนี้ประจําทุกค่ำคืนฯ…
หนึ่งในงานประพันธ์ของ “สุนทรภู่” ที่คนรู้จักอย่างกว้างขวาง

เรื่องระหว่างเส้น ตอนนี้จะพาไปฟังความยอดนิยมของสุนทรภู่ ซึ่งเป็นกวีเอกของไทย ผู้เป็นบุคคลสําคัญของโลกทางด้านวรรณกรรมที่องค์การยูเนสโกได้ประกาศยกย่องตั้งแต่ปี พ.ศ. 2529  ในวาระครบรอบวันเกิด 200 ปีของท่าน นับเป็นชาวไทยคนที่ 5 และสามัญชนคนแรกที่ได้รับเกียรตินี้ 

ผลงานประพันธ์ของท่านซึ่งส่วนใหญ่เป็นกลอนแปด มีหลากหลายประเภท ทั้งวรรณคดีนิทาน เช่นเรื่องพระอภัยมณี หรืองานนิราศ งานเขียนเชิงสารคดีที่บันทึกการเดินทางผ่านสถานที่จริง  สอดแทรก คําสอนที่เข้าใจง่าย ไม่มีงานแสดงปรัชญาชั้นสูงแต่แฝงคติพุทธแบบชาวบ้าน ทำหน้าที่เป็นบันทึกประวัติศาสตร์และสภาพสังคม วิถีชีวิตในช่วงเวลานั้น ๆ

ผศ. ดร.อภิลักษณ์  เกษมผลกูล รองประธานกองทุนอนุสรณ์สุนทรภู่ อดีตคณบดีคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ผู้เชี่ยวชาญด้านมานุษยวิทยาและคติชนวิทยา จะมาเล่าให้ฟังว่า ทำไมผลงานของสุนทรภู่จึงได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในยุคนั้นจนเปรียบเสมือนแบบเรียนให้กับคนในสังคมไทย กลอนแปดลีลาสุนทรภู่กลายเป็นมาตรฐานที่คนไทยรุ่นหลังยึดถือ และมีอิทธิพลอย่างมากต่องานวรรณกรรมมาจนถึงปัจจุบัน

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “กล้วยหายไปไหน” ชวนผู้ฟังมารู้จัก วัฒน์ วรรลยางกูร นักเขียนคนสําคัญของวรรณกรรมแนวเพื่อชีวิต งานเขียนชิ้นหนึ่งคือ “กล้วยหาย” บทกวีชื่อแปลกแต่โดดเด่นด้านฉันทลักษณ์วิธีการเขียนด้วยกลอนสี่ใช้ลีลากลอนหัวเดียวแบบเพลงพื้นบ้าน เล่าเรื่องง่าย ๆ แต่หักมุมว่าคนที่ขโมยกล้วยคือคนจนที่ต้องขโมยกล้วยมาบดให้ลูกกิน ซึ่งผู้ร้ายที่แท้จริงคือความจนต่างหาก และอ่านนวนิยายเรื่อง “ตําบลช่อมะกอก” ที่แจ้งเกิดให้วัฒน์ เสนอแนวคิดเรื่องการต่อสู้เพื่อปากท้องของชาวนาชาวไร่ต่อนายทุน  นวนิยายเรื่องนี้เป็นภาพจำลองเหตุการณ์ทางการเมืองปี 2516 – 2519 อย่างไร  

คุณปาณิส โพธิ์ศรีวังชัย  บรรณาธิการ The101.world และเคยทำงานที่กองบรรณาธิการนิตยสาร WRITER เคยมีโอกาสได้สัมภาษณ์คุณวัฒน์ วรรลยางกูร ตอนยังมีชีวิตอยู่ มาเล่าให้ฟังถึงประสบการณ์ที่ได้รู้จักกับคุณวัฒน์ ว่าเป็นนักต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยอย่างไร 
 

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “เรื่องซ้อนเรื่องในละครไทย”  ชวนผู้ฟังมาสํารวจละครไทยบางเรื่องที่มีการอ้างอิงถึงวรรณคดีมีทั้งที่อ้างถึงแบบไม่ตั้งใจ และแบบตั้งใจหยิบยกมาเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวในละคร เมื่อเราสามารถคิดเชื่อมโยงละครเข้ากับวรรณคดี  เราจะพบว่าบางบทบางตอนในวรรณคดีสําคัญบางเรื่องทําให้ละครมีความหมายลึกซึ้งมากขึ้น

เช่น  เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ที่ถูกหยิบมาอ้างอิงในละครปัจจุบันหลายเรื่องเช่น รากนครา,  สุภาพบุรุษจุฑาเทพ แต่จะเป็นฉากไหนต้องลองฟัง

หรือละครฟอร์มใหญ่เรื่อง “จากเจ้าพระยาสู่อิรวดี”  ทางไทยพีบีเอส มีฉากที่อ้างอิงวรรณคดีหลายเรื่อง เช่นละครตอนที่ 7 ตัวละครชื่ออุบากอง เข้าโอบหลังสวมกอดนุชนาฏในร่างของแม่ปิ่นคนรัก แล้วท่องบทกลอนที่ตัดตอนจาก “เพลงยาวเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร” หรือเจ้าฟ้ากุ้ง มีเนื้อหาคร่าครวญถึงนางอันเป็นที่รักในทํานองนิราศ 
หรือ ฉาก “สีดาลุยไฟ” จุดเปลี่ยนผ่านสําคัญของตัวละครนําสองราย นั่นคือการเปลี่ยนผ่านจากจุดจบของ “ปิ่น” ในอดีต มาเป็นการเกิดใหม่ ฟื้นคืนสติของ “นุชนาฏ” ในปัจจุบัน  นอกจากนั้น การรับบท “พระรามแผลงศร” ยังเปลี่ยนผ่าน “หม่องสะ” จากการเป็นศิลปินหนุ่มของราชสํานัก ไปสู่การเป็นนักการเมือง ก็เป็นฉากที่อ้างอิงจาก นาฏศิลป์ “รามเกียรติ์”  

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “เรามองใคร ใครมองเรา” จากบทกวีชื่อ “ด่า” ของศักดิ์สิริ มีสมสืบ และเรื่องสั้น “ความตายในเดือนตุลาคม” ของไพฑูรย์ ธัญญา ทั้งสองเป็นกวี นักเขียนซีไรต์ และศิลปินแห่งชาติ วรรณกรรมสองเรื่องที่ร่วมสมัยกับสถานการณ์ในปัจจุบัน  ชวนให้ใช้วิจารณญาณในการรับรู้ข่าวสาร การแสดงความคิดเห็นอย่างฉับพลัน ไม่มีการกลั่นกรองหรือไตร่ตรอง อาจจะตัดสินใคร วิจารณ์ใคร โดยไม่สนใจที่จะรู้เหตุผลที่อยู่เบื้องหลังเหตุการณ์นั้น ๆ

ฟัง อาจารย์เนาวรัตน์ พงษไพบูลย์  กวีซีไรต์ ปี 2523 ได้ให้แง่คิดไว้อย่างน่าสนใจ “เรื่องการอ่าน การเขียน ช่วยพัฒนาทางความคิดอย่างไร” 
และฟัง คุณศักดิ์สิริ มีสมสืบ กวีซีไรต์ ในปี 2535 เล่าถึงแรงบันดาลใจในการแต่งบทกวีชื่อ “ด่า” 
คุณไพฑูรย์ ธัญญา  ผู้แต่งเรื่องสั้น “ความตายในเดือนตุลาคม”  ได้ยกตัวอย่างของการนำเสนอข่าวของสื่อ 

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “พระมหาชนก ทะเลแห่งปัญญา” ขอชวนผู้ฟังมาอ่านพระราชนิพนธ์เล่มสำคัญเรื่อง พระมหาชนก ของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร  พระราชนิพนธ์เล่มนี้ นอกจากจะแสดงให้ความสำคัญของความเพียรแล้ว ยังเสนอสารสำคัญเรื่อง “ปัญญา” ผ่านเนื้อเรื่องที่พระองค์ทรงดัดแปลงจากต้นฉบับเรื่อง “มหาชนกชาดก” แก่นเรื่อง “ความเพียร” ยังคงปรากฏชัดเจนในเหตุการณ์ตอนว่ายข้ามมหาสมุทร แต่เห็นได้ชัดเจนว่าการดัดแปลงเนื้อความในตอนท้ายนั้น ได้ช่วยสร้างความหมายใหม่แก่ชาดกเรื่องเดิมขึ้นประการหนึ่ง คือเพิ่มความคิดเรื่องความสำคัญของ “ปัญญา” ให้เชื่อมโยงเกื้อหนุนแก่นหลักของมหาชนกชาดกหนักแน่นขึ้น

ฟังหลวงตาอาทร วัดราชผาติการาม  เล่าถึงแรงบันดาลพระราชหฤทัย ร.9 ที่พระองค์เสด็จพระราชดําเนิน ทรงสดับฟังพระธรรมเทศนา "มหาชนกชาดก" โดยสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (วิน ธมฺมสาโร) เจ้าอาวาสวัดรูปที่ 12  เมื่อ พ.ศ. 2520 แล้วเกิดความสนพระราชหฤทัยและทรงค้นเรื่องพระมหาชนกในพระไตรปิฎก ต่อมาจึงพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เพื่อโปรดเกล้าฯ ให้เขียนภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถเป็นเรื่องพระมหาชนกด้วย
 

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “วันทองไม่ตาย”  ขอชวนผู้ฟังมารู้จัก “วันทอง” ยุคศตวรรษที่ 21 ที่ลุกขึ้นมาประกาศ ว่า “วันทองไม่ใช่หญิงสองใจ”  ละครเรื่อง “วันทอง” ที่ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ไปเมื่อต้นปี 2564 ได้หยิบยกเอาวรรณคดีเรื่องสำคัญเรื่องหนึ่งของไทย คือ เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ละครโทรทัศน์เรื่องวันทอง ให้อรรถรสคนละอย่างกับการอ่านวรรณคดี วันทองไม่ใช่นางพิมพิลาไลย สาวน้อยผู้เป็นที่ต้องตาต้องใจชายสองคน แต่วันทองในยุคศตวรรษที่ 21 ผ่านการตีความใหม่ให้เป็นวีรสตรี พูดแทนใจผู้หญิงที่ถูกกดทับมานานและเป็นตัวแทนคนต่ำต้อยที่กล้าต่อสู้กับความไม่เป็นธรรม

ผศ.ดร.จิราภรณ์  อัจฉริยะประสิทธิ์ อาจารย์ประจําสาขาวิชาภาษาไทย และรองคณบดีฝ่ายกิจการนักศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ผู้ที่ศึกษาบทบาทตัวละครเรื่อง “วันทอง" นี้ได้อธิบายเหตุผลการเปลี่ยนแปลงบทของละครไว้

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “วารีดุริยางค์ พุทธธรรมในกวีนิพนธ์ไทย”  วารีดุริยางค์ เป็นผลงานของเนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ กวีซีไรต์ ปี 2523 และศิลปินแห่งชาติ สาขาวรรณศิลป์ ปี 2536 กวีเสนอสารสำคัญว่าด้วยพุทธธรรม โดยชี้ให้เราตระหนักถึงสัจธรรมของชีวิต ปล่อยวางทุกสิ่งที่อยู่รอบกาย เพื่อกล่อมเกลาจิตใจให้บริสุทธิ์ สงบและเยือกเย็น ดุจเช่นธรรมชาติที่งดงามไร้เครื่องปรุงแต่ง 

นอกจากซาบซึ้งในรสพระธรรมผ่านบทกวีนิพนธ์ ยังจะได้ฟังการบรรยายธรรม โดย พระมหาสมภพสมภโว ครูสอนปริยัติธรรม แผนกบาลี วัดป่าดาราภิรมย์ อ.แม่ริม จ.เชียงใหม่ ในหัวข้อว่าด้วย ธรรมชาติคือธรรมะ ธรรมะคือธรรมชาติ และทำความเข้าใจคำว่า “โคจรของใจ” หรือปฏิจจสมุปบาท อันเป็นข้อธรรมะสำคัญเรื่องหนึ่งของทางพุทธศาสนา 
 

เรื่องระหว่างเส้น ตอน “เส้นทางละครซีรีส์วาย” นำเสนอประเด็นทางสังคมวัฒนธรรมที่น่าสนใจ และเพื่อทำความเข้าใจ ละครโทรทัศน์แนวหนึ่งที่เรียกกันว่า ละครซีรีส์วาย หรือละครแนวหนุ่มน้อยรักกัน ซึ่งปัจจุบันมีการสร้างละครซีรีส์วายปีละหลายสิบเรื่อง 

ละครซีรีส์วายมีที่มาอย่างไร  "ครูโย" ดร.อภิรักษ์ ชัยปัญหา อาจารย์ประจำภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา และนักเขียนบทละครโทรทัศน์ ผู้เขียนบทละครโทรทัศน์  จะเล่าให้ฟัง  พร้อมทั้งจะชวนท่านผู้ฟังให้มองนอกกรอบจากเรื่องราวความรักของพระเอกกับนายเอก หรือชายรักชาย แล้วไปรู้จักละครซีรีส์วายแบบไทยๆ ที่กำลังเป็น "ธุรกิจบันเทิง" ไปแข่งขันในตลาดโลก
 

เรื่องระหว่างเส้น Ep.2 ตอน “45 ปีซีไรต์”  ขอชวนผู้ฟังมารู้จักรางวัลวรรณกรรมที่มีอายุยาวนานรางวัลหนึ่งของเมืองไทย คือ รางวัลวรรณกรรมสร้างสรรค์ยอดเยี่ยมแห่งอาเซียน หรือเรียกย่อว่า รางวัลซีไรต์ ซึ่งในปี พ.ศ.2566 นี้ รางวัลนี้จะมีอายุ 45 ปี

รศ.ดร.ตรีศิลป์ บุญขจร  อาจารย์ประจำภาควิชาวรรณคดีเปรียบเทียบ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และเป็นกรรมการในคณะกรรมการดำเนินงานซีไรต์ มาพูดถึง บทบาทสำคัญของรางวัลนี้ในวงการวรรณกรรมไทยและในประเทศสมาชิกอาเซียน  และคุณโอม ณฐกร คงสถิตย์ ผู้เป็นนักอ่านและเคยเป็นคนทําร้านขายหนังสือ มาเล่าให้ฟัง ถึงรางวัลซีไรต์ช่วยสนับสนุนให้คนอ่านหนังสือ

ขอชวนผู้ฟังมาดื่มด่ำกับรสวรรณศิลป์ของบทกวี ที่เชื่อว่าจะกล่อมเกลาจิตใจของเราให้อ่อนโยน ซึ่งบทกวีที่สร้างความประทับใจ เสนอสารอันเข้มข้นว่าด้วยพลังของมนุษย์ที่จะเปลี่ยนแปลงสังคมและโลกของเราให้น่าอยู่  หนึ่งในนั้นคือบทกวีชื่อ “ขอบฟ้าขลิบทอง” ของอุชเชนี

คุณศักดิ์สิริ มีสมสืบ ศิลปินแห่งชาติ สาขาวรรณศิลป์ประจำปี พ.ศ.2559, นักเขียนผู้ได้รับรางวัลซีไรต์ ในปี 2535 จากเรื่อง มือนั้นสีขาว อธิบายว่า กวีนิพนธ์สามารถที่จะนำพาให้ผู้อ่านดื่มด่ำกับเสียงและจังหวะอันไพเราะได้อย่างไร