Filosofie en Verdieping Archieven

Digitalisering verandert het onderwijs stilaan stap voor stap. We gebruiken digitale systemen om vorderingen te volgen, oefenstof aan te bieden en te bepalen welke ondersteuning een leerling nodig heeft. AI voegt daar nieuwe mogelijkheden aan toe. Elke toepassing kan op zichzelf handig en logisch lijken, terwijl ze samen een grotere beweging vormen waarvan de gevolgen minder zichtbaar zijn. Wat raken we onderweg kwijt wanneer meetbare prestaties, voorspellingen en efficiëntie steeds meer bepalen hoe we naar leerlingen kijken? Hoeveel ruimte blijft er voor ontmoeting, verwondering en het proberen te begrijpen van een kind? En herkennen we nog wanneer technologie ons helpt bij onze onderwijskeuzes, of die keuzes ongemerkt begint te sturen?

Jan Jaap Hubeek onderzoekt die vragen in zijn boek Mens blijven tussen systemen. Hij is directeur van Stichting NIVOZ, voormalig leraar en maker van onder meer de podcast Meesterwerk. Zijn vertrekpunt is de ontmoeting: onderwijs vraagt om leraren die hun leerlingen kennen en zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.

Dat maakt hem kritisch op de belofte dat AI de didactiek kan overnemen, zodat de leraar meer tijd krijgt voor de pedagogiek. Kun je die twee eigenlijk uit elkaar halen? En levert tijdwinst vanzelf ruimte op voor aandacht, of gaan we vooral meer doen? We spreken over digitale leermiddelen, toetsing, kansengelijkheid en de invloed van technologiebedrijven. Telkens komt dezelfde vraag terug: wat willen we met ons onderwijs bereiken en wat vraagt dat van ons als mens in deze tijd?

Kernpunten uit het gesprek:

🤝 Ontmoeting vraagt oefening en aandacht. Hubeek ziet de school als een plek waar leerlingen leren samenleven, verschillen tegenkomen en fouten mogen maken in het contact met anderen.

🧭 De onderwijsbedoeling geeft richting aan technologiegebruik. Begin bij wat je leerlingen wilt leren en bepaal vervolgens welke inrichting, middelen en handelingen daarbij passen.

🧩 Didactiek en pedagogiek zijn met elkaar verweven. Volgens Hubeek kun je het begeleiden van leren moeilijk losmaken van het kennen van een leerling en het begrijpen van diens antwoorden, ervaringen en behoeften.

🔍 AI stelt de kwaliteit van opdrachten en toetsing ter discussie. Een ingeleverde tekst maakt het denkproces van een leerling niet vanzelf zichtbaar. Het gesprek over gemaakte keuzes kan juist belangrijke informatie opleveren.

⚖️ Digitale systemen vragen om professioneel oordeel. Voorspellingen en leerlinggegevens kunnen verwachtingen beïnvloeden. Het gesprek onderstreept daarom het belang van regie, kritische vragen en aandacht voor wat systemen buiten beschouwing laten.

Quotes uit het gesprek:

“Wat ik bedoel met mens blijven tussen systemen is: zie dat kind.”

“Ik maak me zorgen dat we niet weten waar we in zitten.”

“Je begint altijd bij je intentie, je bedoeling. Wat wil je met deze les? Wat wil je met je school? Wat wil je met deze toets?”

Tijdstempels

00:00 – Menswaardig onderwijs
01:17 – Onderlinge ontmoeting
04:17 – Digitale leefwereld
08:19 – Onzichtbare systemen
10:18 – Professionele regie
12:45 – Aanwezigheid toetsen
14:47 – Sturende technologie
17:05 – Didactiek uitbesteden
20:43 – Bedoeling bevragen
21:10 – Leerprocessen beoordelen
24:02 – Sociale verbindingen
27:05 – Betekenisvol leren
30:30 – Bewuste keuzes
35:11 – Maatschappelijke keerzijden
37:36 – Menselijke intelligentie

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Bronnen en verdieping

Jan Jaap Hubeek – Mens blijven tussen systemen. Het centrale boek bij het gesprek, over menswaardig onderwijs in een AI-tijdperk.

Robert D. Putnam – Bowling Alone. Aangehaald bij de bespreking van sociale netwerken, gemeenschapsvorming en democratie.

Johannes Visser – Is het voor een cijfer?. Genoemd bij de discussie over toetsdruk en de vraag waarop leerlingen hun inspanningen richten. Ik sprak Johannes in een podcast over dit boek.

Stichting NIVOZ – het lemniscaatmodel. Hubeek beschrijft hoe intentie, inrichting en handelen steeds opnieuw met elkaar verbonden worden.

Het bericht Hoe blijf je een mens tussen de systemen? verscheen eerst op Tjipcast.

Wat moet je weten om het nieuws te begrijpen, maatschappelijke discussies te volgen en een eigen oordeel te vormen? Een betekenisvol gesprek tussen leerlingen in de klas over een controversieel onderwerp vraagt veel meer dan naar elkaar luisteren en oordelen opschorten. Zonder kennis van begrippen, geschiedenis en achtergronden blijft veel van de complexiteit buiten beeld. En dat is niet alleen zonde, het is ook niet wenselijk in deze tijd (zelfs gevaarlijk). Hiermee kent culturele geletterdheid een sterke pedagogische component, iets wat nog wel eens uit het oog wordt verloren. Kennis emancipeert jongeren. En dat vraagt om gepassioneerde en betrokken leerkrachten en docenten die deze kennis kunnen overdragen.

Wouter Smets, universitair docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en docent geschiedenis in Antwerpen, onderzoekt het belang van culturele geletterdheid in zijn nieuwe boek Voorbij de kennisarmoede. Hij pleit voor een gemeenschappelijke kennisbasis die leerlingen helpt om de wereld te begrijpen én bestaande verhoudingen kritisch te bevragen. Maar welke kennis hoort daarin thuis? Wie bepaalt welke verhalen we doorgeven? En hoe voorkomen we dat culturele geletterdheid vooral neerkomt op het behouden van de perspectieven die al dominant zijn?

We bespreken de verhouding tussen feitenkennis en kritisch denken, de betekenis van concrete curriculumkeuzes en de verantwoordelijkheid van scholen en beleidsmakers. Ook komt het lezen van moeilijke teksten aan bod: waarom hebben leerlingen en studenten daarbij begeleiding nodig, tot in het hoger onderwijs? Wouter verbindt zijn analyse aan praktische mogelijkheden. Samen teksten lezen, leermiddelen kritisch beoordelen en als team bespreken wat leerlingen moeten kennen: het zijn concrete stappen om kennisrijker onderwijs vorm te geven. Haalbaar, concreet en vooral wenselijk.

Kernpunten uit het gesprek:

🧠 Kritisch denken vraagt inhoudelijke kennis. Verbanden leggen, argumenten beoordelen en maatschappelijke vraagstukken begrijpen veronderstellen kennis van het onderwerp.

🌍 Culturele geletterdheid gaat ook over erbij horen. Smets wil een gedeelde kennisbasis verbinden aan de vraag welke verhalen en perspectieven onvoldoende worden gezien.

⚖️ Kenniskeuzes zijn niet neutraal. Wat een school onderwijst, kan bestaande machtsverhoudingen bevestigen, maar leerlingen ook helpen die te begrijpen en te bevragen.

📚 Leren lezen blijft een onderwijsopdracht. Ook studenten in het hoger onderwijs hebben begeleiding nodig bij het doorgronden van moeilijke vakliteratuur.

🔍 Kennisrijker onderwijs begint met concrete keuzes. Scherpere curriculumafspraken, inhoudelijk teamoverleg en een kritische blik op leermiddelen bieden volgens Smets aanknopingspunten.

Quotes uit het gesprek:

“Als je dus een schoolboek maakt met allemaal witte mannen in, dan bevestig je een bepaalde machtsstructuur.”

“Ook op de hogeschool moet je nog leren om een academische tekst, een moeilijkere tekst te leren lezen.”

“Dus niet alleen maar een ellenlange nieuwsbrief zoals ik altijd deed die nooit iemand leest, maar echt ouders te betrekken bij het onderwijs zelf.”

Tijdstempels

00:00 – Welkom Wouter
00:46 – Kennisarmoede benoemen
02:29 – Culturele geletterdheid
05:30 – Gedeelde kennisbasis
09:31 – Controversiële onderwerpen
11:28 – Onwetendheid doorbreken
12:42 – Gezamenlijke curriculumkeuzes
15:07 – Concrete onderwijsdoelen
18:03 – Feiten verbinden
20:30 – Kritisch denken
22:38 – Kennis macht
27:21 – Complexiteit uitleggen
31:03 – Lezen begeleiden
35:08 – Samen lezen
36:13 – Kennisrijker onderwijs

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Hoe komen we voorbij de kennisarmoede op school? verscheen eerst op Tjipcast.

Wat kunnen we leren van scholen waar kinderen met uiteenlopende talen en achtergronden samenkomen? Cordula Rooijendijk bezocht tientallen ‘zwarte’ basisscholen en schreef hierover een pakkend boek: Vijftien lessen die kleurrijke basisscholen ons leren. Zo ontdekte ze hoe eigen vooroordelen haar blik op goed onderwijs beïnvloedden. Aan de hand van haar schoolbezoeken spreken we over hoge verwachtingen, de betekenis van thuistalen en ouderbetrokkenheid die verder gaat dan een nieuwsbrief verzenden of ouderavond plannen. Hoe zorg je dat leerlingen zich op deze scholen welkom voelen én goed leren lezen, schrijven en rekenen? Wat vraagt dat van het vakmanschap van leraren? Ook bespreken we waarom gelijke kansen soms om ongelijke ondersteuning vragen. Dat raakt aan onderwijstijd, het schooladvies en de samenwerking met professionals buiten de school. Want hoewel scholen veel kunnen betekenen, kunnen zij maatschappelijke ongelijkheid niet zelfstandig oplossen. Een gesprek over kritisch kijken naar je eigen overtuigingen, ruimte maken voor verschillende leefwerelden en de vraag hoe onderwijs kinderen voorbereidt op samenleven.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Eigen vooroordelen beïnvloeden wat we op scholen waarnemen. Cordula beschrijft hoe schoolbezoeken haar ideeën over rust, thuistalen en ouderbetrokkenheid veranderden.

🎯 Hoge verwachtingen worden zichtbaar in het dagelijks handelen: in taalgebruik, passende instructie en de overtuiging dat je als leraar de ontwikkeling van leerlingen kunt beïnvloeden.

🤝 Ouderbetrokkenheid vraagt om actief contact en toegankelijke vormen van deelname. Een beperkte aanwezigheid op school betekent niet vanzelf dat ouders weinig belangstelling hebben.

⚖️ Gelijke kansen kunnen vragen om verschillen in ondersteuning en onderwijstijd. Bij schooladviezen is het belangrijk om aannames over de thuissituatie gezamenlijk kritisch te onderzoeken.

🛠️ Het vakmanschap van leraren verdient ruimte én begrenzing. Samenwerking met andere professionals kan gezinnen ondersteunen en leraren ruimte geven voor hun onderwijstaak.

Quotes uit het gesprek:

“Onderwijs dient ertoe om te zorgen dat kinderen later in de samenleving goed kunnen samenleven.”

“Maar wat je ook daarmee zegt is: jij mag er zijn en jouw taal mag er zijn.”

“Dus niet alleen maar een ellenlange nieuwsbrief zoals ik altijd deed die nooit iemand leest, maar echt ouders te betrekken bij het onderwijs zelf.”

Tijdstempels

00:00 – Kennismaking bestuurder
01:26 – Nabij besturen
04:05 – Kleurrijke scholen
08:59 – Thuistalen benutten
10:30 – Ouders betrekken
11:26 – Liefdevol handelen
13:38 – Ongelijke onderwijstijd
15:16 – Veilig leren
16:12 – Hoge verwachtingen
17:37 – Doordacht differentiëren
20:08 – Professionele grenzen
23:04 – Kansrijk adviseren
26:19 – Segregatie doorbreken
29:32 – Straatcultuur begrijpen
33:18 – Digitaal onderwijs

Bronnen en verdieping

Cordula Rooijendijk – Vijftien lessen die kleurrijke basisscholen ons leren
Het boek dat centraal staat in het gesprek, over onder meer hoge verwachtingen, ouderbetrokkenheid, vakmanschap en vooroordelen over scholen.

Iliass El Hadioui – Hoe de straat de school binnendringt?affiliate=6755
In het gesprek aangehaald bij het schakelen tussen thuiscultuur, straatcultuur en schoolcultuur.

Onderwijsraad – Talige diversiteit benutten (2025)
Passende verdieping bij de verwijzing naar de Onderwijsraad over thuistalen. Het advies bespreekt hoe scholen andere thuistalen kunnen benutten bij het leren van en in het Nederlands.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Wat kunnen kleurrijke basisscholen ons leren? verscheen eerst op Tjipcast.

Waarom leert het ene kind bijna vanzelf lezen, terwijl een ander ondanks veel oefening blijft worstelen in de klas? En hoeveel daarvan wordt specifiek bepaald door onderwijs, opvoeding en de directe leefomgeving van het kind zelf? En wat ligt al vast door erfelijke aanleg? Wetenschapper Elsje van Bergen bestudeert het samenspel tussen deze factoren. Zo volgt ze de ontwikkeling van tweelingen, soms in grote internationale studies om beter te begrijpen waarom kinderen van elkaar verschillen in de ontwikkeling van lezen en rekenen.

Dit levert opvallende inzichten op. Zo blijkt uit tweelingonderzoek dat ongeveer driekwart van de verschillen tussen kinderen in technisch lezen samenhangt met verschillen in aanleg. Ook het verband tussen het opleidingsniveau van ouders en de schoolprestaties van hun kinderen blijkt volgens haar onderzoek voor een aanzienlijk deel samen te hangen met genetische overdracht. Wat betekent dit voor een school? Gerichte interventies kunnen effect hebben, maar kinderen verschillen in hoeveel (en welke) ondersteuning ze nodig hebben. Ook bij leren lezen is oorzaak en gevolg niet altijd wat je intuïtief verwacht of denkt. Kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor meer lezen en krijgen er (dus) meer plezier in. Het gesprek draait daarom niet om nature óf nurture, maar om nature én nurture.

Deze blik vraagt om (meer) nuance in het onderwijs. Verschillen tussen leerlingen verdwijnen niet automatisch door iedereen precies hetzelfde aanbod te geven in één klas, maar ze zijn tegelijkertijd ook niet onveranderlijk. Juist door beter te begrijpen welke verschillen samenhangen met aanleg en waar de omgeving wél invloed heeft, ontstaat ruimte voor gerichtere ondersteuning. Niet om leerlingen vast te zetten op basis van hun achtergrond of aanleg, maar om beter te zien wie op welk moment iets extra’s nodig heeft.

Kernpunten uit het gesprek:

🧬 Erfelijkheid verklaart een aanzienlijk deel van de verschillen tussen kinderen in kenmerken zoals technisch lezen, maar dat betekent niet dat ontwikkeling genetisch vastligt. Omgevingsinvloeden blijven relevant en kunnen doelgericht worden beïnvloed.

🔎 Een correlatie is nog geen oorzakelijk verband. Als genetische verschillen buiten beschouwing blijven, kan de invloed van bijvoorbeeld opleidingsniveau van ouders of de thuisomgeving groter lijken dan deze daadwerkelijk is.

📚 Leesplezier lijkt voor een belangrijk deel te volgen uit leesvaardigheid: kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor vaker lezen en ervaren meer plezier. Later in de ontwikkeling kan die relatie ook de andere kant op werken.

⏳ Vrij lezen zonder begeleiding, feedback of verwerking levert volgens het besproken onderzoek geen aantoonbaar effect op de leesvaardigheid op. Juist omdat onderwijstijd beperkt is, is structuur rond lezen belangrijk.

⚖️ Diagnoses en risicofactoren zijn niet volledig statisch. Een familiair risico op bijvoorbeeld dyslexie kan helpen om kinderen vroeg te signaleren, maar zegt niet dat hun ontwikkeling vooraf vaststaat.

Quotes uit het gesprek:

“Als je genetica negeert, wordt de omgeving veel groter gemaakt dan die werkelijk is.”

“De oorzaak-gevolgrelatie loopt voornamelijk van leesvaardigheid naar leesplezier. En niet andersom.”

“Het is nature en nurture. Het is niet óf óf.”

Tijdstempels

00:00 – Aanleg omgeving
02:58 – Tweelingen vergelijken
05:58 – Ouderlijke invloed
10:17 – Voorlezen thuis
14:04 – Verschillen herkennen
15:32 – Genetische designs
19:39 – Leesplezier verklaren
23:38 – Vrij lezen
28:39 – Diagnoses begrijpen
34:03 – Dyslexie voorkomen
35:50 – Kansen ondersteunen
37:42 – Nature nurture

Bronnen en verdieping (Mocht je lastig toegang krijgen tot onderstaande publicaties, check dan de website van Elsje van Bergen)

Why educational inequality runs in families: Genetics matter more than environment
https://doi.org/10.31234/osf.io/rehdj_v1
Hoofdlink bij kansenongelijkheid, ouderlijke opleiding, genetische transmissie, ouderlijke omgeving, en bredere familie-invloeden. Dit is de Noorse studie waar Elsje over spreekt. Dit is nog de preprint link, over enkele maanden komt het artikel online.

Nurture might be nature: cautionary tales and proposed solutions
https://doi.org/10.1038/s41539-020-00079-z
Handige overzichtslink bij de kernboodschap: wat omgeving lijkt, kan deels samenhangen met aanleg; juist daarom zijn genetisch sensitieve designs nodig in het onderwijs.

Why do children read more? The influence of reading ability on voluntary reading practices
https://doi.org/10.1111/jcpp.12910
Past bij leesvaardigheid, leesplezier, en de richting van het verband: vaardigheid lijkt vaak leesfreqentie/leesplezier te voeden, niet alleen andersom.

Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention
https://doi.org/10.1037/edu0000489
Past bij familiair risico, vroeg signaleren, Bouw!, interventie, en het punt dat sommige kinderen langduriger/intensiever ondersteuning nodig hebben.

Examining the Effects of Silent Independent Reading on Reading Outcomes: A Narrative Synthesis Review from 2000 to 2020
https://doi.org/10.1080/10573569.2021.1944830
Externe link bij het fragment over zelfstandig stillezen zonder structuur/begeleiding. Het artikel reviewt experimentele en quasi-experimentele studies naar silent independent reading (VS). Bij deze studie was Elsje niet bij betrokken; de andere vier wel.

Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie. De impact van de thuisomgeving op de leesontwikkeling van kinderen.
Nederlandstalige verdieping waarin Van Bergen haar onderzoek naar genetische factoren, thuisomgeving, familiair dyslexierisico en de Bouw!-interventie toelicht.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Nature of nurture? verscheen eerst op Tjipcast.

Onderwijsvernieuwing klinkt al snel alsof alles anders moet. Maar juist in vernieuwingsscholen blijkt verandering vaak voort te bouwen op een lange traditie. Montessori-, Dalton-, Jenaplan- en andere vernieuwingsscholen zoeken al decennialang naar manieren om onderwijs breder te maken dan alleen kennisoverdracht: met aandacht voor zelfstandigheid, samenwerking, vorming en verantwoordelijkheid.

Volgens Symen van der Zee, lector bij het lectoraat Vernieuwend Onderwijs van de Saxion Hogeschool, zit vernieuwing daarom niet vanzelfsprekend in radicale verandering. Veel betekenisvolle vernieuwing ontstaat juist stap voor stap, dicht bij de praktijk en met oog voor wat al werkt. Tegelijkertijd stelt dat lastige vragen. Hoeveel ruimte is er voor brede vorming wanneer meetbare opbrengsten zwaar wegen? Wat betekent wetenschappelijke evidentie als onderzoek vooral naar smalle leerdoelen kijkt? En hoeveel ruimte moet een leraar hebben om bewust af te wijken van een methode of planning?

Het gesprek draait daarmee om een bredere vraag: wat verstaan we eigenlijk onder goed onderwijs? Niet alleen welke resultaten leerlingen behalen, maar ook welke mensen zij worden en welke professionele afwegingen leraren daarvoor dagelijks moeten maken.

Kernpunten uit het gesprek:

🧭 Onderwijsvernieuwing ontstaat zelden door een volledige breuk met het verleden. Volgens Van der Zee gaat het vaker om stapsgewijze verbetering waarbij nieuwe werkwijzen worden verbonden met bestaande tradities.

🌱 Traditionele vernieuwingsscholen richten zich nadrukkelijk op meer dan taal en rekenen. Ook zelfstandigheid, samenwerking, verantwoordelijkheid, zingeving en brede vorming maken onderdeel uit van hun onderwijsvisie.

⏳ Ruimte en vertraging kunnen pedagogisch waardevol zijn. Niet ieder belangrijk leer- of vormingsproces laat zich vooraf plannen, meten of onderbrengen in een strak lesblok.

🔬 Wetenschappelijke kennis is belangrijk, maar moet altijd worden geïnterpreteerd vanuit de context waarin onderzoek is uitgevoerd. Effectonderzoek geeft volgens Van der Zee geen neutraal of universeel antwoord op de vraag wat in iedere onderwijspraktijk werkt.

⚖️ Professioneel leraarschap vraagt om leren omgaan met spanningsvelden. Leraren moeten niet één model volgen, maar afwegen wanneer sturing, vrijheid, instructie of zelfstandigheid passend is.

Quotes uit het gesprek:

“Radicaal veranderen ten opzichte van een bestaande praktijk, zonder oog en aandacht voor de traditie in die praktijk, is heel lastig. Ik ken eigenlijk geen goede voorbeelden waarbij dat lukt.”

“Je dient als onderwijsprofessional wetenschappelijk geïnformeerd zijn. Maar je moet je ook kritisch kunnen verhouden tot die wetenschap.”

“Er is niet één beste model dat altijd voor iedereen werkt. Je hebt keuzes en dilemma’s.”

Tijdstempels

00:00 – Vernieuwend onderwijs
01:23 – Onderzoekslijnen vernieuwingsonderwijs
03:30 – Historische vernieuwing
06:54 – Stapsgewijze verandering
10:30 – Praktijkwijsheid opbouwen
12:39 – Onderwijsstaat vernieuwers
15:49 – Brede vorming
19:57 – Pedagogische ruimte
21:37 – Bewust vertragen
25:11 – Meetbare opbrengsten
29:04 – Vernieuwingspraktijken vandaag
34:26 – Wetenschappelijke evidentie
38:18 – Innovatie onderzoeken
40:24 – Geïnformeerd handelen
43:11 – Professionele dilemma’s

Bronnen en verdieping

De Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2026 – Vertragen in tijden van effectiviteit en efficiëntie
De centrale publicatie waar het gesprek naar verwijst, met aandacht voor pedagogische ruimte, brede vorming, effectiviteit en vertraging.

De Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2026 – Nederlandse Jenaplan Vereniging
Pagina met de download van de publicatie en een toelichting op het centrale thema van vertraging en pedagogische ruimte.

De Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2025
De eerste editie, met bijdragen over brede persoonsvorming, onderwijseffectiviteit, burgerschap, zelfregulerend leren en de traditie van vernieuwingsonderwijs.

Lectoraat Vernieuwend Onderwijs – achtergrond bij de eerste Staat
Saxion licht toe waarom de Staat van het Vernieuwingsonderwijs is ontwikkeld als aanvulling op het generieke beeld uit de Staat van het Onderwijs.

Vragenlijst Staat van het Vernieuwingsonderwijs 2026
Achtergrond bij het onderzoek naar kwaliteit, efficiëntie, vertraging, welzijn en ‘lege ruimte’ binnen traditioneel vernieuwingsonderwijs.

We bespraken daarnaast vier specifieke podcast afleveringen die de moeite waard zijn te bekijken of beluisteren:

Waarom heeft de wereld meer Jenaplan onderwijs nodig?
Over de filosofie en actualiteit van Jenaplanonderwijs, met aandacht voor brede ontwikkeling, stamgroepen, burgerschap en pedagogiek.

Kan schoonheid een onderwijsideaal zijn?
Met Hanke Drop en Joop Berding over schoonheid, creativiteit, maken, verbeeldingskracht en de ruimte voor vorming naast efficiëntie en meetbaarheid.

Reken het rekenonderwijs niet af op percentages leerlingen die 1S behalen
Met Arthur Bakker en Marian Hickendorff over de vraag hoe betekenisvol en betrouwbaar het is om de kwaliteit van rekenonderwijs af te meten aan het percentage leerlingen dat 1S behaalt.

Goed onderwijs met minder leerkrachten, (hoe) kan dat?
Met Karlijn de Jong over lerarentekorten, anders organiseren en de vraag hoe scholen met verschillende professionals toch pedagogische en didactische kwaliteit kunnen bewaken.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Wat is de staat van het vernieuwingsonderwijs in 2026? verscheen eerst op Tjipcast.

Woorden als betekenisvol, samenhang en vakoverstijgende domeinen klinken aantrekkelijk, maar wat gebeurt er als zulke begrippen het curriculum gaan dragen zonder precies te maken wat leerlingen daadwerkelijk moeten kennen en kunnen? Volgens docent Nederlands David Roelofs is dat geen semantische kwestie, maar een probleem dat rechtstreeks raakt aan kansenongelijkheid, vakmanschap en de kwaliteit van onderwijs.

Een helder curriculum hoeft de leraar volgens hem niet te beperken. Integendeel: duidelijke inhoud kan juist het fundament vormen waarop professioneel handelen mogelijk wordt. Zoals een vakman materiaal nodig heeft om zijn ambacht uit te oefenen, heeft een leraar kennisdoelen nodig om goede lessen te kunnen ontwerpen.

Het gesprek gaat daarmee ook over een bredere pedagogische vraag. Wanneer helpen vrijheid, keuze en openheid leerlingen verder, en wanneer hebben zij juist structuur, kennis en duidelijke grenzen nodig? Roelofs verbindt die discussie aan de herijking van de Vlaamse minimumdoelen. Gericht op vakinhoudelijk onderwijs, hoge verwachtingen en het belang van historische en culturele kennis. Wat kan Nederland hiervan leren? En welke gevolgen hebben de keuzes die landelijk gemaakt worden op leerlingen uit kwetsbare milieus?

Ook gezag komt aan bod: veiligheid ontstaat volgens hem niet alleen doordat leerlingen zich gehoord voelen, maar juist ook door voorspelbaarheid, heldere normen en consequent handelen. Ook hier loopt Nederland nogal achter te feiten aan aldus Roelofs. De bredere vraag is daarmee hoe onderwijs vrijheid kan combineren met een stevige basis op het gebied van kennis, structuur, gedrag op school en hoge verwachtingen.

Kernpunten uit het gesprek:

🎯 Duidelijke curriculumdoelen ondersteunen vakmanschap. Als doelen te abstract zijn geformuleerd, moeten leraren zelf eerst bepalen wat er precies geleerd moet worden voordat zij aan goed onderwijs kunnen beginnen.

🧱 Basiskennis gaat vooraf aan complexe samenhang. Vakoverstijgend en kritisch denken worden volgens Roelofs pas werkelijk mogelijk wanneer leerlingen eerst voldoende kennis binnen afzonderlijke vakgebieden hebben opgebouwd.

⚖️ Hoge verwachtingen zijn ook een kwestie van kansengelijkheid. Vage doelen kunnen lage verwachtingen legitimeren, juist voor leerlingen die vanuit huis met minder taal- of voorkennis beginnen.

🧭 Veiligheid vraagt om voorspelbaarheid. Heldere regels, routines en consequenties beschermen leerlingen tegen willekeur en voorkomen dat informele groepsmacht bepaalt wat de norm wordt.

📚 Niet alles hoeft direct betekenisvol te voelen. Leerlingen hoeven tijdens het leren nog niet altijd te begrijpen waarom bepaalde kennis, literatuur of geschiedenis waardevol is; dat inzicht kan later ontstaan.

Quotes uit het gesprek:

“Veiligheid is voorspelbaarheid.”

“Je hoeft op het moment van leren niet te begrijpen waarom het waardevol is.”

“Die minimumdoelen betekenen iets voor de leerling: dit moet je kennen en kunnen.”

Tijdstempels

00:00 – Duidelijke taal
03:20 – Leraars vakmanschap
07:34 – Vlaamse minimumdoelen
10:02 – Vakgerichte kennis
12:01 – Complexe werkelijkheid
14:50 – Postmoderne vloek
16:49 – Spellings attitude
18:12 – Historische kennis
21:07 – Vage taal
22:32 – Pedagogisch gezag
28:40 – Hoge verwachtingen
33:27 – Concrete doelen
34:55 – Waardevol leren
37:21 – Curriculum bouwen
38:43 – Gezamenlijke opdracht

Bronnen en verdieping

Wouter Smets – Voorbij de kennisarmoede?
Over het belang van een stevige kennisbasis en de keuzes achter duidelijke minimumdoelen in het onderwijs.

Zwarte zwanen – Iliass El Hadioui
Over scholen die met hoge verwachtingen en doelgericht onderwijs kansenongelijkheid proberen te verkleinen.

Francis Fukuyama – The End of History and the Last Man
Relevant bij de discussie over historische kennis, postmodern denken en de vraag waarom kennis van het verleden nodig blijft.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Het bericht Hoe helpt duidelijke taal en concrete curriculumdoelen het onderwijs verder? verscheen eerst op Tjipcast.

In het onderwijs hebben we het vaak over reflectie. Leraren, studenten, schoolleiders en opleiders worden voortdurend uitgenodigd om stil te staan bij hun handelen. Maar juist doordat reflectie zo vanzelfsprekend is geworden, wordt het waarschijnlijk ook vaak maar ten dele of niet goed ingezet. Wie te snel naar oplossingen springt, mist de vraag wat er eigenlijk gebeurde. En wie reflectie vooral ziet als een verplicht verslag, raakt gemakkelijk kwijt dat het in de kern gaat om professionele groei.

Fred Korthagen laat zien dat reflectie pas krachtig wordt wanneer je vertraagt. Niet alleen nadenken over gedrag, maar zoeken naar betekenis: wat speelde er precies, welke overtuigingen, gevoelens en verlangens deden mee, en welke kwaliteiten waren al aanwezig? Daarmee verschuift reflectie van probleemgericht repareren naar krachtgericht ontwikkelen.

Dat is relevant voor leraren, opleiders, coaches en schoolorganisaties. Want veel professionele situaties worden complexer zodra er druk ontstaat. Dan vallen mensen terug op automatismen. Reflectie helpt om die patronen zichtbaar te maken, maar alleen wanneer er ruimte is voor denken, voelen én willen. Zo wordt reflectie geen administratieve verplichting, maar een manier om bewuster, creatiever en menselijker te handelen.

Kernpunten uit de podcast:

🧭 Reflectie begint niet bij een probleem, maar bij een ervaring. Pas door goed terug te kijken ontstaat zicht op wat er werkelijk speelde.

🔍 Korthagen maakt onderscheid tussen gedragsgerichte reflectie en betekenisgerichte reflectie. Niet meteen vragen “wat moet ik doen?”, maar eerst onderzoeken “wat gebeurde hier eigenlijk?”

🌱 Een krachtgerichte benadering kan reflectie verdiepen. Door te kijken naar wat goed ging en welke kwaliteiten zichtbaar waren, ontstaat meer ruimte voor leren.

🧠 Reflecteren is niet alleen denken. Gevoelens, verlangens, intuïtie en professionele idealen beïnvloeden het handelen vaak sterker dan rationele analyse.

🏫 Ook organisaties kunnen reflectiever worden. Dat vraagt om andere gesprekken: minder agenda’s vol problemen, meer aandacht voor idealen, kwaliteiten en gezamenlijke betekenisgeving.

Quotes uit het gesprek

“Wat voor mij de essentie van reflecteren is: dat je via het opdiepen van de essentie komt tot een handelingsalternatief.”

“Het is soft om alleen maar met denken bezig te zijn, want dat heeft relatief weinig invloed op wat er gebeurt.”

“Laten we krachtgericht coachen en niet altijd maar op problemen coachen. Dan kan het zomaar zijn dat het hele probleem er heel anders uitziet.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Meer lezen op basis van deze podacst?

Fred Korthagen en Micha Korthagen – Zin in reflectie
Fred Korthagen, Ella Nuijten en collega’s – De kracht van reflectie
Fred Korthagen en Ellen Nuiten – Krachtgericht coachen

Tijdstempels

00:00 – Reflectie en start
01:52 – Menselijk vermogen
03:29 – Gedrag verdiepen
05:36 – Vijf stappen
07:19 – Negatief kijken
09:03 – Krachtgericht kijken
10:29 – Voelen willen
13:13 – Professioneel voelen
15:43 – Liftoefening toepassen
20:17 – Reflectiegesprekken voeren
22:18 – Goede coaching
23:45 – Kennis opbouwen
27:30 – Blinde vlekken
31:21 – Reflectie in Japan
33:27 – De reflectieve organisatie

Het bericht Wat is de zin en onzin van reflectie op je eigen handelen? verscheen eerst op Tjipcast.

Het succes van het reken-wiskundeonderwijs wordt steeds vaker afgemeten aan één percentage: hoeveel leerlingen halen aan het eind van groep 8 streefniveau 1S? Volgens de landelijke ambitie zou dat 65% moeten zijn. Maar die manier van kijken rust op stevige aannames: dat 1S een eenduidig en goed onderbouwd referentieniveau is, dat het betrouwbaar te meten is met een drempelwaarde op een vaardigheidsschaal, en dat je daaruit conclusies kunt trekken over de opbrengsten van scholen. Arthur Bakker en Marian Hickendorff laten zien dat juist die aannames problematisch zijn. Ze schreven hier een artikel over dat we bespreken in deze aflevering.

Meten we eigenlijk wel wat we denken te meten? Mijn gasten laten zien dat de specifieke inhoud van 1F en 1S niet altijd scherp is afgebakend, dat doorstroomtoetsen onderling lastig vergelijkbaar zijn en dat een landelijke ambitie ongemerkt een harde norm kan worden. Dat heeft gevolgen voor scholen, leraren en leerlingen: van strategisch toetsgedrag tot curriculumversmalling.

Tegelijk blijft de boodschap niet hangen in kritiek. Er is veel kennis over sterke leerlijnen, goede rekenopbouw en zinvolle schoolontwikkeling. De uitdaging is om toetsing, curriculum, toezicht en praktijkkennis beter op elkaar af te stemmen — eerlijker, preciezer en met meer oog voor ontwikkeling dan voor één kwetsbaar getal.

Kernpunten uit de podcast:

🔍 Het percentage leerlingen dat 1S haalt, wordt gebruikt alsof het een harde maat is voor onderwijskwaliteit, terwijl de meting volgens de gasten inhoudelijk en statistisch kwetsbaar is.

🧩 Het referentiekader was oorspronkelijk bedoeld om doorlopende leerlijnen te ondersteunen, niet om individuele scholen of leerlingen op af te rekenen.

📏 De grens tussen 1F en 1S is in de praktijk minder scherp dan vaak wordt aangenomen; concrete toetsopgaven vragen altijd interpretatie en keuzes.

⚖️ Meerdere doorstroomtoetsen maken vergelijking tussen scholen problematisch, zeker wanneer uitkomsten gevolgen hebben voor toezicht en bestuur.

🌱 Sterker rekenonderwijs vraagt niet om blindstaren op één eindpercentage, maar om rijke schooldata, goede leerlijnen, rekencoördinatie en professionele dialoog.

Quotes uit het gesprek

“Er werd voortdurend gezocht naar maatschappelijke kwesties waardoor resultaten tegenvallen. Maar de verklaring die ik meestal mis is die tweede vraag: hoe zit het met de meting?”

“Durf dat percentage 1S een beetje los te laten en kijk breder. Kijk onder de motorkap.”

“Een meting is zo sterk als de zwakste schakel. En eigenlijk is elke schakel zwak.”

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen? 

Meer lezen op basis van deze podacst?

Rekenen kinderen echt zo slecht?

Leerresultaten einde basisonderwijs voor rekenen-wiskunde

Onderwijsraad: laat toetsen minder vaak meetellen voor rapport

Betekenisvol en doelgericht reken-wiskundeonderwijs in groep 3-8

Tijdstempels

00:03 – Gasten introductie
01:21 – Aanleiding artikel
03:05 – Referentieniveaus uitgelegd
04:36 – Breuken voorbeeld
06:10 – Historische verschuiving
07:50 – Empirische vragen
10:08 – Vroege selectie
12:30 – Rekenpeilingen besproken
14:32 – Documentanalyse beleid
18:32 – Toetsaanbieders vergelijken
21:28 – Zwakke schakels
22:47 – Onderwijskwaliteit breder
24:44 – Curriculum versmalling
29:40 – Nieuwe toetsing
34:41 – Landelijke samenwerking

Het bericht Reken het rekenonderwijs niet af op percentages leerlingen die 1S behalen verscheen eerst op Tjipcast.

Het is 15 april en ik ben te gast bij Stichting Movare in Zuid-Limburg. Een onderwijs stichting met 41 reguliere basisscholen, 1 taalschool, 3 scholen voor speciaal basisonderwijs en 1 school voor speciaal (voortgezet) onderwijs. In totaal werken hier meer dan 1.000 collega’s en gaan er meer dan 11.000 leerlingen naar school. Movare staat voor goed onderwijs voor alle leerlingen en geeft nadrukkelijk richting aan die beweging door scholen vanuit autonomie te ondersteunen om te werken aan kwaliteit en professionaliteit. Dat is natuurlijk ontzettend interessant, want hoe doe je dat samen zodat je recht blijft doen aan vakmanschap en de kracht van kleinschaligheid en tegelijkertijd ook inzet op gezamenlijk ondernemerschap en samenwerking?

Hierover ga ik in gesprek in deze LIVE podcast. En in de zaal zitten alle collega’s (bijna 900!) van Stichting Movare die tussendoor reageren op stellingen en ook vragen stellen! Aan tafel zitten: Kiki Huijnen, bestuurder van Stichting Movare (en bijzonder: Kiki viert vandaag haar aanstaande pensioen). Chantal Pastoor, schoolleider bij De Ganzerik. Doreen Kersemakers, directeur bij Passend Primair Onderwijs Parkstad, Maastricht en Heuvelland. En Thom van der Lubben, groepsleerkracht groep 8 en ICT’er aan Basisschool de Regenboog.

Het bericht Hoe maakt Onderwijsstichting Movare in Zuid-Limburg werk van gelijke kansen in het primair onderwijs? verscheen eerst op Tjipcast.

Dit is een LIVE podcast opgenomen tijdens de Jenaplan inspiratie dag in Heerhugowaard. Jenaplan onderwijs bestaat al meer dan 100 jaar en is ooit ontwikkeld door de Duitse pedagoog Peter Petersen (in Jena overigens). Jenaplan richt zich op de brede ontwikkeling van het kind in stamgroepen met verschillende leeftijden. In de jaren 50 werd het schoolconcept in Nederland geïntroduceerd. Er zijn ongeveer 200 Jenaplanscholen in Nederland. Op school staan de pijlers gesprek, spel, werk en viering centraal. Zelfstandigheid in verbondenheid is een belangrijk uitgangspunt wanneer leerlingen naar school komen. In deze podcast staan we stil bij de filosofie en actualiteit van Jenaplan onderwijs in Nederland. Zo leggen we ondermeer de verbinding met inclusief onderwijs, burgerschap en pedagogische vraagstukken die nu actueel zijn. Tussendoor stelt het publiek vragen!

Aan tafel zit Maureen Lansink, stamgroepleider op Jenaplan de Nieuwe School in Edam, Karel Wolf, voorzitter van de Jenaplan verengiing Noord Holland Noord en schoolleider op Jenaplan de Zonnewijzer in Heerhugowaard. En Edwin Solen, directeur van de Nederlandse Jenaplan Vereniging, docent NT2 op het Daltion in Zwolle.

Het bericht Waarom heeft de wereld meer Jenaplan onderwijs nodig? verscheen eerst op Tjipcast.