श्रीकृष्ण कहते हैं, योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है, शास्त्र ज्ञानियों से भी श्रेष्ठ माना गया है और सकाम कर्म करने वाले से भी योगी श्रेष्ठ है। इसलिए हे अर्जुन, तुम योगी बनो (6.46)। सम्पूर्ण योगियों में भी जो श्रद्धावान योगी मुझमे लगे हुए अंतरात्मा से मुझको निरन्तर भजता है, वह योगी मुझे परम श्रेष्ठ मान्य है (6.47)।

योग का अर्थ एक मिलन है और योगी वह है जिसने स्वयं के साथ

तपस्वी वह है जो सख्त अनुशासन का पालन करता है, बलिदान करता है और कुछ महान प्राप्त करने का संकल्प लेता है। उनकी प्रशंसा की जाती है क्योंकि वे कुछ ऐसा करते हैं जो एक साधारण मानव सामान्य हालात में नहीं कर पाता है। उसमें कुछ पाने की इच्छा अभी भी बाकी है मगर वह एक योगी से कमतर है जिसने परमात्मा को देखने की इच्छा सहित सभी इच्छाओं को त्याग दिया है। योगी में इच्छाएं खो जाती हैं, जैसे नदियां समुद्र में प्रवेश करते ही अपना अस्तित्व खो देती हैं (2.70)।

शास्त्र ज्ञानी को किसी ऐसे व्यक्ति के रूप में संदर्भित किया जाता है जो शास्त्र ज्ञान प्राप्त करने का इच्छुक हो। यहां तक कि इस गुण की भी प्रशंसा की जाती है क्योंकि वह एक सामान्य व्यक्ति से कुछ अधिक जानता है। मगर योगी सभी प्राणियों को स्वयं में महसूस करता है; सभी प्राणियों में स्वयं को महसूस करता है (6.29) और यह जानने के

कर्मी कर्मकांडों के लिए बाध्य होता है जबकि एक योगी यज्ञ की तरह निष्काम कर्म में भाग लेता है और कर्मबंधन में कभी नहीं बंधता है। अत: योगी कर्मी से श्रेष्ठ है।

ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਇਕ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਧੁਰੇ

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਂ ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’’ (4.6)। ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਮਤ ਦਇਆ ਵੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (4.7)। ਸਾਧੂ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਨ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਯੁੱਗ-ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (4.8)।

ਗੁਰੂ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ।  ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਅਰਥ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਉਣਗੇ।

ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਕੌਣ ਸਾਧੂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਦੁਸ਼ਟ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਅਲੱਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ?

ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਤਾ (ਪਵਿੱਤਰਤਾ) ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟਤਾ (ਬੁਰਾਈ) ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਦਿਸ਼ਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

अर्जुन पूछते हैं कि यदि कोई श्रद्धा के साथ वैराग्य का अभ्यास करते हुए उसमें सिद्धि प्राप्ति के मार्ग में, सिद्धि प्राप्त करने से पहले ही मर जाता है (6.37), तो क्या उसे अभ्यास फिर से शुरू करना पड़ेगा (6.38)।

श्रीकृष्ण आश्वासन देते हैं कि ऐसा व्यक्ति जो योग से विचलित हो गया है उसका विनाश कभी नहीं होगा (6.40); ऐसा व्यक्ति शुद्ध आचरण वाले या धनवान पुरुषों (6.41) या योगियों के घर में जन्म लेता है, जो जन्म अन्यथा दुर्लभ होते हैं (6.42)। अपने पूर्व शरीर में प्राप्त ज्ञान के साथ संयुक्त, वह पूर्णता के लिए प्रयास करता है (6.43) और कई जन्मों के बाद उस सर्वोच्च लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए (6.45) अभ्यास द्वारा आगे निकल जाता है (6.44)।   

इसमें शामिल जटिलता को समझने के लिए मिट्टी का घड़ा सबसे

यही सादृश्य मानव शरीर पर लागू किया जा सकता है, जो एक घड़े की

समकालीन विज्ञान में, वास्तविकता का गणितीय मॉडल बताता है कि यहां लगभग 10 आयाम हैं। जबकि हमारे त्रिआयामी अस्तित्व में घड़े का उदाहरण समझना आसान है, परमात्मा के रूप में श्रीकृष्ण का आश्वासन बहुआयामी अस्तित्व के स्तर पर है जहां कई गुण एक जीवन से दूसरे जीवन में आगे बढ़ते हैं। उनका आश्वासन हमें जीवन में किसी भी समय यात्रा शुरू करने में मदद कर सकता है।

ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੁਨਿਸ਼ਿਚਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ

‘ਵਿਵਸਵਤ’ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੂਰਜ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਹੜੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਕਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਅਨੁਭਵ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਅਭਿਆਸ ਘੱਟ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ।

ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ (4.4)। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਈ ਜਨਮ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ (4.5)। ਅਰਜਨ ਦਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਮਾਨਵੀ ਪੱਤਰ ਉੱੇਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਤਰ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਇਕ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖਿੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਰਹੇਗੀ।

The fifteenth chapter of the Bhagavad Gita is called 'Purushottama Yoga'. The title comes from the following verse where Krishna says, "I am beyond the perishable (prakriti -nature) and am even higher than imperishable (kootastha -soul). Hence, I am proclaimed as Purushottama (Supreme Being) in the Vedas and in the world" (15.18).

Once awareness starts setting in, two fundamental questions we face are what are we supposed to do and what are we supposed to know? Krishna earlier answered the first question when he told us to relinquish any action (immaterial of what we are doing) unto HIM; to be devoid of egotism (nir-mama) and desires (nir-aasha) (3.30). Krishna answers the second question and says, "The undeluded knows me as Purushottama, knows all. He worships Me with his whole being"(15.19). Though it is a simple and open secret, 'knowing all' is when the knowing is at the existential level.

Krishna earlier said to remember Him all the time and now he says worship Him with one's whole being. It is worshipping Him every moment and with each cell of ours which seems impossible. The key to this riddle is given earlier as 'Seeing the self in all beings and all beings in the self and seeing HIM everywhere' (6.29 & 6.30).

Krishna concludes this chapter and says, "I have taught you this secret wisdom. By understanding this, a person becomes a sage and fulfills all his duties" (15.20). This implies that our duty in this world is to realise this wisdom.

In Srimad Bhagavatam, Krishna gave a simple path to realise what HE said in the aforementioned verses. HE says to realise HIM when we see a thief, a donkey or an enemy. Certainly, this is easy to understand but difficult to practice. Essentially, it is the same purushottama behind every one.

जीने का तरीका चाहे जो कुछ भी हो, श्रीकृष्ण ने अनंत आनंद प्राप्त करने के लिए एकत्व में स्थापित होने की बात की (6.31)। एकत्व प्राप्त करने में हमारे सामने तीन प्रमुख बाधाएँ हैं - पहला यह है कि इसे विभिन्न संस्कृतियों में अलग-अलग नामों से पुकारा जाता है और जटिलता को बढ़ाने के लिए, इन संस्कृतियों द्वारा निर्धारित मार्ग एक दूसरे का विरोध करते प्रतीत होते हैं। दूसरा, हमारे मन को विभाजित करने के लिए प्रशिक्षित किया जाता है जो एकत्व प्राप्त करने से रोकता है। तीसरा, हम जिस चीज को नहीं जानते उसे अस्वीकार करने की प्रवृत्ति रखते हैं और एकत्व हमारे लिए पूरी तरह से नया क्षेत्र है। इन कठिनाइयों से गुजरते हुए अर्जुन पूछता है कि मन को कैसे नियंत्रित किया जाए।

श्रीकृष्ण कहते हैं, ‘‘नि:संदेह, मन चंचल और कठिनता से वश में होने वाला है, परन्तु यह अभ्यास और वैराग्य से वश में होता है (6.35)। मेरा यह वचन मान लो कि जिसका मन वश में हुआ नहीं है, ऐसे पुरुष द्वारा योग दुष्प्राप्य है और वश में किए हुए मन वाले प्रयत्नशील पुरुष द्वारा साधन से उसका प्राप्त होना सहज है’’ (6.36)। श्रीकृष्ण ने पहले अशांत मन को वश में करने के लिए दृढ़ संकल्प (6.26) के साथ नियमित अभ्यास की सलाह दी थी (6.23)।

वैराग्य राग या मोह का विपरीत ध्रुव है। दैनिक जीवन हमें राग और वैराग्य दोनों के क्षण देता है लेकिन हमारा मन केवल राग का अभ्यास करता है जो कि इच्छाओं का पीछा करना है। उदाहरण के लिए, हम एक रिश्ते में निराश हो सकते हैं और जब ऐसा होता है तो हम अपने साथी को दोष देते हुए एक नए रिश्ते की तलाश करते हैं यह समझे बिना कि एक रिश्ता (राग) में ही वैराग्य छुपा होता है। वैराग्य का अभ्यास और कुछ नहीं बल्कि इस अनुभूति को दृढ़ करना है कि हम बाहर की दुनिया से या दूसरों से कभी आनंद प्राप्त नहीं कर सकते। वैराग्य के हमारे पिछले अनुभव हमें इस समझ को दृढ़ करने में और वर्तमान क्षण में जागरूक रहने में मदद करेंगे।

मृत्यु शाश्वत, शक्तिशाली और समभाव का स्वामी है। कई संस्कृतियाँ मन को नियंत्रित करके एकत्व प्राप्त करने के लिए मृत्यु का उपयोग करती हैं क्योंकि यह परम वैराग्य है।

భగవద్గీతలో అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడు ఇద్దరూ 'నేను', అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు కానీ అర్థం, సందర్భం భిన్నంగా ఉంటాయి. అర్జునుడి 'నేను' అనేది అతని భౌతిక శరీరం, ఆస్తులు, భావాలు, నమ్మకాలను సూచిస్తుంది. అంతే కాకుండా అతని కుటుంబం, స్నేహితులు, బంధువులు కూడా ఇందులో మిళితమై ఉంటారు. మన స్థితి కూడా అర్జునుడి పరిస్థితికి భిన్నంగా లేదు. ముఖ్యంగా మనం కొన్ని వస్తువులకు యజమానులము; మరికొన్నింటికి కాము అని భావిస్తాము.

      శ్రీకృష్ణుడు 'నేను' అని ఉపయోగించినప్పుడు ఇది సమగ్రతను సూచిస్తుంది. మన ఇంద్రియాల పరిమితి కారణంగా మనం గ్రహించే విభిన్న ద్వంద్వాలు, వైరుధ్యాల వల్ల అన్నింటిలో మనం విభజనలను చూస్తాము కానీ శ్రీకృష్ణుని 'నేను' ఈ విభజనల యొక్క సమ్మేళనమే. శ్రీకృష్ణుడు అదే పంథాలో కొనసాగుతూ మరొక చోట “నేను పుట్టుకతో పాటు మరణాన్ని కూడా” అని చెప్పారు.

      శ్రీకృష్ణుడు సముద్రమయితే మనం సముద్రంలో బిందువుల లాంటి వాళ్ళము. కానీ అహంకారం వలన మనకు స్వంత వ్యక్తిత్వము ఉంది అనుకుంటుంటాము. ఎప్పుడైతే ఆ బిందువు తన వ్యక్తిత్వ భ్రమను త్యజించి సముద్రంలో కలిసిపోతుందో అదే మహాసముద్రం అవుతుంది. “అర్జునా! నా అవతారములు, కర్మములు దివ్యములు. అనగానిర్మలములు, అలౌకికములు. ఈ తత్త్వ రహస్యమును తెలుసుకొనిన వాడు తనువును చాలించిన పిమ్మట ఖచ్చితంగా మరల జన్మింపడు సరికదా! నన్నే చేరును”అని శ్రీకృష్ణుడు బోధించారు (4.9). నిశ్చయంగాఈ ఉపదేశానికి అర్థం అహంకారాన్ని త్యజించి, విభజనలను ఒకటిగా అంగీకరించగలిగే సామర్థ్యం.

      శ్రీకృష్ణుడు 'వీత్-రాగ్' అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు (4.10). ఇది రాగం లేదా విరాగం కాదు; రాగాన్ని, విరాగాన్ని అధిగమించి ఆ రెండింటిని ఒకటిగా అనుభవ స్థాయిలో చూడగలిగే మూడవ స్థితి. భయక్రోధాలకు కూడా ఇది వర్తిస్తుంది.

      శ్రీకృష్ణుడు 'జ్ఞాన-తపస్సు' అనే మరో పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. తపస్సు అనేది క్రమశిక్షణతో కూడిన జీవన విధానం తప్ప మరొకటి కాదు. మనలో చాలా మంది దానిని పాటిస్తాము. ఇంద్రియ సుఖాలు, భౌతిక ఆస్తులను పొందడానికి తీవ్రమైన అన్వేషణనే అజ్ఞానముతో చేసిన తపస్సుగా చెప్పవచ్చు. మారుతుంది. జాగరూకతతో కూడిన క్రమశిక్షణ అనే జ్ఞాన-తపస్సును కొనసాగించమని శ్రీకృష్ణుడు మనకు సలహా ఇస్తున్నారు.

      “ఇదివరలో కూడా సర్వదా రాగభయక్రోధ రహితులైన వారు (వీతరాగభయక్రోధా) దృఢమైన భక్తి తాత్పర్యములతో స్థిర బుద్ధి కలిగి నన్ను ఆశ్రయించిన భక్తులు పెక్కుమంది జ్ఞాన తపస్సంపన్నులై, పవిత్రులై నా స్వరూపమును పొందియుండిరి” (4.10) అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పారు.

Paramatma is like an eternal ocean and atma is an imperishable drop that is surrounded by the perishable human body. Krishna describes that ocean and says, "Know that brilliance to be mine which residing in the sun illuminates the world, which is in the moon as well as in fire (15.12). Permeating the earth, I nourish all living beings with energy. Becoming the moon, I nourish all plants with the juice of life (15.13).

Having become Vaishvanara (fiery power), I exist in the body of living beings, united with prana (inhalation of breath) and apana (exhalation), I digest the fourfold food (15.14). I am seated in the hearts of all beings; and from Me come Smriti (self awareness), Gyan (wisdom) and Apohan (clarifying doubts). I alone am to be known by all the Vedas, am the author of the Vedant, and the knower of the meaning of the Vedas" (15.15).

Firstly, Krishna says He is the brilliance of the sun (sunlight) and nourishes all living beings with energy. Plants convert it into the food we consume. Yesterday's sunlight is what we are using as fossil fuels. Sunlight keeps water in the liquid state. Hence, it enables us to exist and survive.

Secondly, Krishna chose the process of digestion and breathing as a metaphor to explain the numerous processes that happen in the human body. It's like the healing of a surgeon's incision; it's the harmony between various organs and chemicals in the body making it functional.

Science is good at answering the 'hows' but not the 'whys'. 'How light works' is explained but the answer to 'why is light dual' is left open. In these verses Krishna explains that he is behind these 'whys'. While we struggle to get a certain answer to 'how and why', these are nothing but HIS leela or divine drama.

कुछ सदियों पहले यूरोप में अमेरिका के अस्तित्व के बारे में कोई नहीं जानता था। जब कोलम्बस वहां पहुंचा, तो यह उसकी समझ के बाहर था कि एक विशाल महाद्वीप खोजे जाने की प्रतीक्षा कर रहा है। क्योंकि उसका ज्ञान उस समय के भूगोल तक ही सीमित था, उसने इसे गलती से एशिया समझ लिया और बाकी इतिहास है।

समकालीन मनोविज्ञान ऐसी घटना की व्याख्या करते हुए, सोच के दो तरीकों

अर्जुन भी दूसरी प्रणाली के मुद्दे के लिए पहली प्रणाली का उपयोग कर रहा था और श्रीकृष्ण से पूछता है ‘‘मेरे चंचल मन के कारण, मैं आपके द्वारा सिखाए गए समत्व योग की शाश्वत स्थिति को समझने में असमर्थ हूँ (6.33)। मन वास्तव में बेचैन, अशांत, बलवान और हठी होता है। मैं मानता हूँ कि इसे नियंत्रित करना उतना ही मुश्किल है जितना हवा को

अर्जुन की मन:स्थिति इस ज्ञान तक सीमित है कि मन चंचल है और

संयोग से उनका सवाल सिर्फ उनका ही नहीं, बल्कि पूरी मानवता का सवाल है। मोटे तौर पर हम सभी का मत है कि रास्ता कठिन है। एक ओर, श्रीकृष्ण का अनंत आनंद का आश्वासन हमें लुभाता है (6.28), लेकिन अज्ञात का भय हमें हमारे आराम क्षेत्र में वापस खींच लेता है।

చక్రాన్ని తిప్పడానికి స్థిరమైన లేదా మార్పులేని ఇరుసు అవసరం అయినట్లే, నిరంతరం మారుతూ వ్యక్తమయ్యే భౌతిక ప్రపంచానికి కూడా తన ఉనికిని కొనసాగించడానికి ప్రశాంతమైన, స్థిరమైన, అవ్యక్తమైన కేంద్రము అవసరం. అర్జునుడు మనలాగే వ్యక్తీకరించబడిన మానవ శరీరం యొక్క స్థాయిలో ఉన్నాడు కనుక అతని బంధువుల మరణం గురించి చింతిస్తున్నాడు; వారు కేవలం వ్యక్తీకరించబడిన అస్తిత్వాలు. ప్రస్తుతం మానవ రూపంలో ఉన్న సర్వోన్నత ప్రభువైన శ్రీకృష్ణుడు అవ్యక్తం కొన్నిసార్లు ఏ విధముగా వ్యక్త రూపాన్ని ధరిస్తుందో వివరిస్తున్నారు.

      “నేను పుట్టనివాడిని, శాశ్వతుడను మరియు జీవులకు

      అవ్యక్తమైనది, కేవలం ఒక విచారమనే మాయ ద్వారా వ్యక్తమౌతుంది. పరమాత్మ కూడా అలాగే అవతారం

      శ్రీకృష్ణుడు ఇంకా ఇలా అంటారు, “ధర్మమునకు హాని

      సత్పురుషులను రక్షించడానికి పరమాత్మ మన సమీపంలోనే ఉన్నాడని అందరికీ భరోసా ఇవ్వడానికి సజ్జనులు తరచూ ఈ శ్లోకాలను ఉటంకిస్తూ ఉంటారు. ధర్మం లేదా ధార్మికత క్షీణించినప్పుడల్లా; అధర్మం లేదా చెడు పెరుగుతున్నప్పుడల్లా ఆయన అవతారంగా భూమిపైకి వస్తారని ఈ శ్లోకం యొక్క అర్ధం సూచిస్తుంది.

      లోతైన స్థాయిలో ధర్మం అధర్మం అంటే ఏమిటి అనే ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి; ఎవరు సాధువు మరియు ఎవరు దుష్టుడు; వారిని వేరు చేసేది ఏమిటి ?

      సాధువులు, దుష్టుల విషయంలో, వారి గుణాత్మకమైన పవిత్రత లేదా దుష్టత్వం రక్షించబడాలి లేదా నాశనం చేయబడాలి. అదేవిధంగా, ధర్మం, అధర్మం శాశ్వత స్థితిలో ఉన్న అంతరాత్మ వైపు లేదా దాని నుండి దూరంగా