Upon seeing all the warriors getting crushed by the teeth of Krishna's Vishwaroopam, Arjun enquires to know more about who HE really is. Krishna says that HE is the time that is now engaged in wiping out the world and even without Arjun's participation none of them will survive (11.32). He further says that your enemies are killed by ME and you are merely Nimitta-maatra (an instrument in the hands of the Almighty) (11.33). Drona, Bhishma and other warriors have already been slain by ME, don't feel distressed to fight the war (11.34). 

Ahankaar tells us that we are performers, achievers, knowers etc. It also presumes others to be so. This results in expectations from ourselves and others which finally leads to misery. Being Nimitta-maatra is the complete opposite of this. Krishna used many words for the Eternal State like Ever Content; Veet Raag which is beyond Raag and Viraag; Anaasakti which is beyond Aasakti and Virakti; Doing Karma without expecting Karmaphal. Nimitta-maatra is another word for the same Eternal State of joy.

If Bhagavad Gita can be described in one word, it is Nimitta-maatra. The journey of Gita is from ahankaar (Sangharsh) to Nimitta-maatra (Samarpan). Nothing remains serious, tense or fearful when Nimitta-maatra is inculcated at deeper levels.

“సమస్త దిశలనుండి పొంగి ప్రవహించుచు వచ్చిచేరిన నదులన్నియును పరిపూర్ణమై నిశ్చలముగా నున్న సముద్రమును ఏమాత్రము చలింపజేయకుండగనే అందులో లీనమగును. అట్లే సమస్త భోగములును స్థితప్రజ్ఞుని యందు ఎట్టి వికారములను కల్గింపకయే వానిలో లీనమగును. అట్టి పురుషుడే పరమశాంతిని పొందును. భోగాసక్తుడు శాంతిని పొందజాలడు (2.70). కోరికలన్నింటిని త్యజించి, నిర్మమ, నిరహంకార, నిస్పృహ స్థితిలో చరించునట్టి పురుషుడే శాంతిని పొందును (2.71). ఇదియే బ్రహ్మప్రాప్తి కలిగిన పురుషుని స్థితి. ఈ బ్రాహ్మీస్థితిని పొందిన యోగి ఎన్నడును మోహితుడు కాడు. అంత్యకాలమునందును ఈ బ్రాహ్మీస్థితి యందు స్థిరముగానున్నవాడు బ్రహ్మానందమును పొందును” అని శ్రీకృష్ణుడు బోధిస్తున్నారు (2.72).

శ్రీకృష్ణుడు ఈ శాశ్వతమైన స్థితిని (మోక్షం) పోల్చడానికి సముద్రాన్ని ఉదాహరణగా ఇస్తారు. ఇంద్రియాల ద్వారా నిరంతరం పొందే ప్రేరణలు, ప్రలోభాలు, కోరికలు ప్రవేశించినప్పటికీ ఒక సముద్రం వలె, శాశ్వతమైన స్థితిని పొందిన మనుజుడు స్థిరంగా ఉంటాడు. రెండవది, నదులు సముద్రంలో కలిసినప్పుడు అవి తమ ఉనికిని కోల్పోతాయి. అదేవిధంగా, కోరికలు శాశ్వతమైన స్థితిని చేరుకొన్న ఒక వ్యక్తిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు అవి తమ ఉనికిని కోల్పోతాయి.

మూడవది, ఏదైనా విషయం మనకు దుఃఖ దాయకంగా మారితే దానికి కారణం బాహ్య ప్రపంచము మనలో కలిగించే ఉద్రేకాలను మన నియంత్రించలేకపోవడమే. అందుకే, సముద్రం వలె మనం కూడా అటువంటి అస్థిరమైన, అనిత్యమైన ఉద్వేగాలను, ఉద్రేకాలను విస్మరించడం నేర్చుకోవాలి అని శ్రీ కృష్ణుడు చెబుతున్నాడు (2.14).

మనకు ఉన్న అవగాహన ప్రకారం, ప్రతి కర్మకు కర్త, కర్మఫలం ఉంటాయని అనుకుంటాము. అంతకుముందు, శ్రీకృష్ణుడు (2.47) మనకు కర్మను, కర్మఫలాలను వేరు చేసే మార్గాన్ని అందించారు. ఇప్పుడు ఆయన కర్త, కర్మలను వేరు చేయడానికి అహంకారం, కర్తృత్వ భావాలను వదిలివేయమని సలహా ఇస్తున్నారు. ఈ శాశ్వతమైన శాంతి స్థితిని చేరుకొన్న తర్వాత తిరిగి వచ్చే ప్రసక్తే లేదు. అప్పుడు ఏ కర్మ అయినా ఈ బ్రహ్మాండము యొక్క కోటాను కోట్ల చర్యలలో ఒకటిగా మిగిలిపోతుంది.

భగవద్గీతలో సాంఖ్యయోగం (రెండవ అధ్యాయం) ద్వారా విషాదం (ప్రథమ అధ్యాయం) తర్వాత శాశ్వతమైన స్థితి వస్తుంది. ఎందుకంటే ఇది ప్రకృతి యొక్క నియమం. శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడి విషయంలో చేసినట్లుగా విషాదమును కూడా సానుకూలంగా ఉపయోగించినప్పుడు దానికి మోక్షాన్ని తీసుకురాగల సామర్థ్యం ఉంటుంది.

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘जैसे नाना नदियों के जल सब ओर से परिपूर्ण अचल प्रतिष्ठा वाले समुद्र में उसको विचलित न करते हुए ही समा जाते हैं वैसे ही सब भोग जिस स्थितप्रज्ञ पुरुष में किसी प्रकार का विकार उत्पन्न किये बिना ही समा जाते हैं, वही पुरुष परम शांति को प्राप्त होता है, भोगों को चाहने वाला नहीं’’ (2.70)। वे आगे कहते हैं ‘‘जो पुरुष सम्पूर्ण कामनाओं को त्यागकर ममतारहित, अहंकाररहित और स्पृहरहित हुआ विचरता है, वही शांति को प्राप्त होता है अर्थात वह शांति को प्राप्त है (2.71)। यह ब्रह्म को प्राप्त हुए पुरुष की स्थिति है, इसको प्राप्त होकर योगी कभी मोहित नहीं होता और अंतकाल में भी इस ब्राह्मी स्थिति में स्थिर होकर ब्रह्मानन्द को प्राप्त हो जाता है’’ (2.72)।

श्रीकृष्ण इस शाश्वत अवस्था (मोक्ष-परम स्वतंत्रता और आनंद) की तुलना करने के लिए समुद्र का उदाहरण देते हैं और नदियाँ इंद्रियों द्वारा लगातार प्राप्त होने वाली उत्तेजनाएं हैं। सागर की तरह, एक शाश्वत स्थिति प्राप्त करने के बाद मनुष्य स्थिर रहता है, भले ही प्रलोभन और इच्छाएं उनमें प्रवेश करती रहें। दूसरे, जब नदियाँ समुद्र से मिलती हैं, तो वे अपना अस्तित्व खो देती हैं। इसी तरह, जब इच्छाएं शाश्वत अवस्था में स्थित व्यक्ति के अंदर प्रवेश करती हैं तो वे अपना अस्तित्व खो देती हैं।

तीसरा, बाहरी दुनिया की उत्तेजनाओं से हमारे अंदर प्रतिक्रिया उत्पन्न होती है और दु:ख तब होता है जब इस प्रतिक्रिया को नियंत्रित करने की क्षमता हममें नहीं होती। अत: संकेत यह है कि समुद्र की तरह हमें भी ऐसी अनित्य (2.14) उत्तेजनाओं को सहन करना सीखना चाहिए।

हमारी समझ यह है कि प्रत्येक कर्म का एक कर्ता और कर्मफल होता है। इससे पहले श्रीकृष्ण ने हमें कर्म और कर्मफल को अलग करने का मार्ग दिया (2.47)। अब वह हमें सलाह देते हैं कि ‘मैं’ यानी अहंकार और कर्तापन की भावना को छोड़ दें ताकि कर्ता और कर्म अलग हो जाएं। एक बार शांति की यह शाश्वत स्थिति प्राप्त हो जाने के बाद वापसी की कोई गुंजाइश नहीं है और कोई भी कर्म इस सक्रिय ब्रह्माण्ड के अरबों कार्यों में से एक बनकर रह जाती है।

गीता में, सांख्य के माध्यम से विषाद के बाद शाश्वत अवस्था आती है क्योंकि यह प्राकृतिक नियम है कि अत्यधिक दु:ख में मोक्ष लाने की संभावना और क्षमता होती है, जब सक्रिय रूप में उपयोग किया जाता है, जैसे श्रीकृष्ण ने अर्जुन के साथ किया था।

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘कर्मों के फल में मेरी स्पृहा नहीं है इसलिए मुझे कर्म लिप्त नहीं करते हैं। इस प्रकार जो मुझे तत्व से जान लेता है, वह भी कर्मों से नहीं बँधता’’ (4.14)। यह श्रीकृष्ण के शब्दों को पुष्ट करता है कि कर्मों पर हमारा अधिकार है, लेकिन कर्मफल पर नहीं (2.47)।

परमात्मा के रूप में, श्रीकृष्ण भगवान भी उसी का अनुसरण करते हैं और हमें बताते हैं कि वह कर्ता नहीं है, भले ही उन्होंने मनुष्यों के बीच गुणों और कर्मों के आधार पर विभिन्न विभाजनों का निर्माण किया, जो कि कर्तापन की अनुपस्थिति का संकेत देता है (4.13)।

उन्होंने आगे कहा, ‘‘पूर्वकाल में मुमुक्षुओं (मुक्त आत्मा) ने भी इस प्रकार जान कर ही कर्म किये हैं। इसलिए तू भी पूर्वजों द्वारा सदा से किये जाने वाले कर्मों को ही कर’’ (4.15)।अपने जीवन के सामान्य क्रम में, हम वांछित कर्मफल प्राप्त करने के लिए कर्म करते हैं। हालाँकि, जब हमें कर्मफल छोडऩे के लिए कहा जाता है, तो हम कर्मों को भी छोड़ देते हैं। श्रीकृष्ण यहां त्याग के लिए एक पूरी तरह से अलग प्रतिमान प्रकट करते हैं जब वे परामर्श देते हैं कि हम कर्म करते रहें, लेकिन कर्मफल और कर्तापन दोनों के प्रति लगाव को छोडक़र। अर्जुन को युद्ध लडऩे की उनकी सलाह, जो कि एक और कर्म है, को इसी सन्दर्भ में देखा जाना चाहिए।

हमारे कार्यों में सचेतन रूप से कर्तापन छोडऩा कठिन  है। लेकिन हम सभी अक्सर कर्तापन के बिना कार्य करते हैं, जब हम गहराई से नृत्य, पेंटिंग, पढऩा, शिक्षण, बागवानी, खाना पकाने, खेल और यहां तक कि सर्जरी जैसी गतिविधियों में शामिल होते हैं। मन की इस अवस्था को आधुनिक मनोविज्ञान में प्रवाह (स्नद्यश2) की अवस्था कहा गया है। सार यह है कि ऐसे खूबसूरत पलों को पहचानें और जीवन के सभी क्षेत्रों में उनका विस्तार करते रहें, इस एहसास के साथ कि ब्रह्माण्ड हमारे प्रयासों से प्रतिध्वनित होगा।

जीवन अपने आप में एक आनंदमय चमत्कार है। इसे पूरा करने के लिए कर्तापन या कर्मफल की जरूरत नहीं है। हम कर्मबंधन से मुक्ति तब प्राप्त करते हैं जब हम कर्तापन और कर्मफल दोनों को छोड़ देते हैं और परमात्मा के साथ एक हो जाते हैं।

Arjun says, "All sons of Dhritarashtra, many kings of the earth, Bhishma, Drona, Karna and our warrior chiefs enter into your frightening mouth which has fearsome pointed teeth. Some are caught between the gaps in your teeth, with their heads being crushed (11.26 and 11.27). Just as the gushing rivers flow towards the ocean, the heroes of this world enter into your flaming mouths (11.28). Just as moths rush into a blazing fire and are destroyed, so also these men rush into your mouths to meet their destruction (11.29).  Your fiery rays are scorching the world (11.30). Tell me who you are, so fierce in form. I bow down to you. Have mercy upon me. I desire to know you, the Primal Being. I don't know your purpose (11.31).

Krishna says, "I am the mighty time that destroys worlds and is now engaged in wiping out the world. Even without your participation, none of the warriors will survive" (11.32). This verse was quoted by the scientist who headed the Manhattan Project that created the atomic bomb which was subsequently used in the second world war. This has led to varied interpretations of this verse.

Krishna earlier said that he is the eternal time (10.33). Till we transcend the polarities, which is also transcending time (kaala-ateeth), all of us experience time differently. One moment can be a pleasant moment for someone and a painful moment for some other. Multi-faced time is currently (Kurukshetra war) engaged in destroying the world.

Each atom of our physical body is created during the destruction of a star. The scientific history of our planet shows that past destructions eventually led to the creation of human beings. While our idea of destruction is to damage (purpose), divine destruction coming out of equanimity (without purpose) invariably leads to creation.

“నిత్యజ్ఞానస్వరూప పరమానంద ప్రాప్తియందు స్థితప్రజ్ఞుడైన యోగి మేల్కొని యుండును. అది ఇతర ప్రాణులన్నింటికిని రాత్రితో సమానము. నశ్వరమైన ప్రాపంచిక సుఖప్రాప్తికై ప్రాకులాడుచు ప్రాణులన్నియు మేల్కొని యుండును. అది పరమాత్మతత్వము నెటిగిన మునికి (మననశీలునకు) రాత్రితో సమానము” అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పారు (2.69). ఈ శ్లోకం, శారీరకంగా మెలకువగా ఉంటూ, ఆధ్యాత్మిక రూపంగా నిద్రించడం; అలాగే నిద్రపోతూ కూడా ఆధ్యాత్మికంగా జాగృతిని పొందడం గురించి బోధిస్తుంది. దీని యొక్క అక్షరార్థ వివరణలు కూడా గమనించదగినవి.

జీవించడానికి రెండు పద్ధతులు ఉన్నాయి. ఒకటి, మనం మన సుఖాల కోసం ఇంద్రియాలపై ఆధారపడటం; మరొకటి మనం ఇంద్రియాల నుండి స్వతంత్రంగా ఉండి అవి మన నియంత్రణలో ఉండటం. మొదటి వర్గంలోని వారికి రెండవ జీవన విధానం తెలియని ప్రపంచం. మరి రాత్రి ఈ అజ్ఞానానికి రూపకం.

రెండవది, మనం ఒక ఇంద్రియ వరికరాన్ని ప్రయోగిస్తున్నప్పుడు మన దృష్టి మరెక్కడో ఉంటుంది. అంటే అది యాంత్రికంగా ఉపయోగించబడుతుందే తప్ప అవగాహనతో కాదు. ఉదాహరణకు, భోజనం చేసేటప్పుడు మన దృష్టి తరచుగా తినడం పై ఉండదు. మనం ఒకే సమయంలో అనేక పనులను చేయగలమని విశ్వసిస్తాము కనుక మనదృష్టి ఏదైనా తెర (స్క్రీన్), వార్తాపత్రిక లేదా ఫోన్ సంభాషణలో ఉండవచ్చు. అందుకే ఆధ్యాత్మికత అంటే మనం తినేటప్పుడు తినడము; మనం ప్రార్థిస్తున్నప్పుడు ప్రార్థించేంత సులభమని అంటారు. ఈ శ్లోకం వర్తమానంలో జీవించడమే పగలని; భూతకాలంలో, భవిష్యత్తులో జీవించడం అనేది అంధకార జీవనం అని సూచిస్తుంది.

మూడవది, తను నిద్రపోతున్నప్పుడు, తన పక్కనే నిద్రిస్తున్న బిడ్డ కోసం నిద్రిస్తున్న తల్లి ఒక యొక్క భాగం ఎల్లప్పుడూ మేల్కొని ఉన్నట్లుగా మనలో కొంత భాగం ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉంటుంది; చాలా మంది శయనగృహంలో నిద్రిస్తున్నప్పుడు పేరు పిలిచిన వ్యక్తి లేచి నిలబడతాడు. మనలో కొంత భాగాన్ని ఎల్లవేళలా మెలకువగా ఉంచే సామర్ధ్యం మనందరికీ సమానంగా అందించబడిందని ఇవి సూచిస్తున్నాయి.

నిద్రావస్థలో కూడా సచేతనంగా ఉండే భాగాన్ని పెంపొందించు కోవాలని ఈ శ్లోకం ఉపదేశిస్తుంది. ఈ ప్రయత్నంలో మనం నిద్రపోతున్న విషయాన్ని కూడా మనం గమనించగలుగుతాము. 

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘सम्पूर्ण प्राणियों के लिये जो रात्रि के समान है, उस नित्य ज्ञानस्वरूप परमानन्द की प्राप्ति में स्थितप्रज्ञ योगी जागता है और जिन नाशवान सांसारिक सुख की प्राप्ति में सब प्राणी जागते हैं, परमात्मा के तत्व को जानने वाले मुनि के लिये वह रात्रि के समान है’’ (2.69)। यह श्लोक लाक्षणिक रूप से ‘शारीरिक रूप से जाग्रत लेकिन आध्यात्मिक रूप से सोए हुए’ और इसके विपरीत होने के विचार को सामने लाता है। इसके अलावा यह शाब्दिक व्याख्या भी प्रस्तुत करता है।

जीने की दो संभावनाएं हैं। एक, जहां हम अपने सुखों के लिए इंद्रियों पर निर्भर हैं और दूसरा वह है जहां हम इंद्रियों से स्वतंत्र हैं और वे हमारे नियंत्रण में रहती हैं। पहली श्रेणी के लोगों के लिए, जीने का दूसरा तरीका एक अज्ञात दुनिया होगी और रात इस अज्ञानता का रूपक है।

दूसरे, जब हम एक इंद्रिय का उपयोग करते हैं, तो हमारा ध्यान कहीं और होता है जिसका अर्थ यह है कि यह यंत्रवत उपयोग किया जाता है लेकिन जागरूकता के साथ नहीं। उदाहरण के लिए खाना खाते समय हमारा ध्यान अक्सर खाने पर नहीं होता है। यह फोन पर बातचीत, अखबार या टीवी हो सकते है क्योंकि हम एक समय पर एकाधिक कार्य करने पर विश्वास करते हैं। इसलिए ऐसा कहा जाता है कि आध्यात्मिकता उतना ही सरल है जितना कि हम खाते समय खायें; प्रार्थना करते समय प्रार्थना करें। यह श्लोक इंगित करता है कि जो वर्तमान क्षण में रहता है उस व्यक्ति के लिए यह दिन है, अन्यथा रात।

तीसरी व्याख्या शाब्दिक है। जब हम सोते हैं, तो हमारा एक हिस्सा हमेशा जागता है जैसे सोई हुई मां का एक हिस्सा हमेशा उसके बगल में सो रहे बच्चे के लिए जागता है; जैसे बहुत से लोग शयनगृह में सो रहे होते हैं, और जैसे ही जिसका नाम पुकारा जाता है वह उठ जाता है। इसका मतलब यह है कि हम सभी को समान रूप से इस क्षमता से नवाजा गया है कि हम अपने एक हिस्से को हर समय जगाए रखें।

यह श्लोक इंगित करता है कि हमें अपने उस हिस्से को बढ़ाना चाहिए जो हमारे सभी कार्यों से जागरूक है, यहां तक कि कोई अपनी नींद को भी देख सके। 

जैसा कि हम जानते हैं, यह संसार सत्य और असत्य दोनों से मिलकर बना है। सावधानीपूर्वक परीक्षण करने से पता चलता है कि, या तो हमारी परिस्थितियों के कारण या हमारी इंद्रियों और मन की सीमाओं के कारण, असत्य और कुछ नहीं बल्कि सत्य की गलत व्याख्या है। प्रसिद्ध रस्सी और सांप सादृश्य में, रस्सी सत्य है और सांप असत्य है जो रस्सी के बिना मौजूद नहीं हो सकता। लेकिन, जब तक यह बोध नहीं हो जाता, तब तक हमारे सभी विचार और कार्य असत्य पर आधारित होंगे। कुछ ऐसे झूठ इस संसार में पीढिय़ों तक जारी रहने की सम्भावना है।

इसी तरह, यदि हम किसी भी टेकनोलॉजी को ‘सत्य’ मानते हैं, तो उसका हानिकारक प्रयोग ‘असत्य’ है। लाउडस्पीकर का इस्तेमाल अच्छाई का प्रचार करने या इसके विपरीत भोले-भाले लोगों को हिंसा के लिए उकसाने के लिए भी किया जा सकता है। इसी तरह, आज का सोशल मीडिया असत्य बन जाता है, जब इसका इस्तेमाल द्वेषपूर्ण ढंग से किया जाता है।

श्लोक 4.13 को समझने के लिए सत्य और असत्य की यह समझ आवश्यक और पयोगी है जहां श्रीकृष्ण कहते हैं, मैंने गुणों और कर्मों के भेद के आधार पर चार वर्ण बनाए हैं, लेकिन मुझे अकर्ता और अविनाशी के रूप में जानो।

श्रीकृष्ण स्पष्ट रूप से कहते हैं कि ऐसा विभाजन गुणों पर आधारित है लेकिन जन्म पर नहीं और श्रेणीबद्ध नहीं हैं अर्थात कोई ऊंचा और कोई नीचा नहीं है। तीन गुण हम सभी में अलग-अलग अनुपात में मौजूद हैं और ये कर्म के सन्दर्भ में चार व्यापक विभाजनों को जन्म देते हैं। जब हम अपने चारों ओर देखते हैं, तो हम पाते हैं कि कुछ लोग ज्ञान और अनुसंधान उन्मुख होते हैं; कुछ राजनीति और प्रशासन में; कुछ कृषि और व्यवसायों में; और कुछ सेवा और नौकरी में हैं। यह विभाजन भौतिक जगत में आइनस्टाइन, अलेक्जेंडर, पिकासो और मदर टेरेसा जैसे विभिन्न विचार लाता है, इंद्रधनुष में रंगों की तरह।

जबकि सच्चाई यह है कि गुण और कर्म के कारण मनुष्य चार प्रकार के होते हैं, और यह असत्य है कि विभाजन श्रेणीबद्ध है और जन्म पर आधारित है।

Arjun says, "The hosts of gods surrender unto you. Filled with fear, some praise you with folded hands (11.21). The Rudras, Adityas etc. behold you quite astonished (11.22). Seeing your mighty form with many mouths and eyes, many arms, thighs and feet, many stomachs, many terrible tusks, the worlds are terrified, so am I (11.23). Seeing you touching the sky, my mind is terrified and I find no courage or peace (11.24). Seeing your mouths with terrible tusks and fires, I lost sense of directions"

Arjun says that Gods are filled with fear and worlds are terrified. Fear and favour (expectation) form a set of polarities. Hence, behind a favour, fear is hidden. Favour could be from Paramatma, family, boss or even from ourselves. Fear is born when we apprehend that favour wouldn't be bestowed. When favour seeking is dropped, fear automatically disappears. Gods too are seeking favours from Vishwaroopam of Krishna for themselves or their devotees and hence their fear is bound to follow that.

A flowing river is the best example to understand the host of dualities or polarities Arjun finds in Vishwaroopam. A river has two banks and both of them merge as riverbed. A River can't flow with one bank. It invariably needs two banks who are exerting pressure in opposite directions. On the other hand, if these banks don't meet at the riverbed, then it would be an infinitely deep valley and a river can't exist. Our senses can't

भौतिक इकाइयां पूर्वानुमेय व्यवहार और गुणों द्वारा नियंत्रित होती हैं। श्रीकृष्ण सर्वशक्तिशाली अव्यक्त और प्रकट के बीच संबंधों में अंतर्दृष्टि देते हुए कहते हैं, ‘‘जो भक्त मुझे जिस प्रकार भजते हैं, मैं भी उनको उसी प्रकार भजता हूँ; क्योंकि सभी मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करते हैं’’ (4.11)।

सबसे पहले, यह भगवान की ओर से एक आश्वासन है कि हम किसी भी मार्ग का अनुसरण करते हैं और भले ही ये मार्ग कितने ही विरोधाभासी हों, वे सभी अव्यक्त परमात्मा के मार्ग हैं। दूसरे, भगवान एक बहुआयामी दर्पण की तरह प्रतिक्रिया करते हैं जो हमारी भावनाओं, विचारों और कार्यों को प्रतिबिंबित और प्रतिध्वनित करते हैं। तीसरा, जब हम एक बीज बोते हैं, तो उसे एक पेड़ की पूर्ण क्षमता प्राप्त करने में समय लगता है और यह समय अंतराल हमें परमात्मा के प्रतिध्वनि के इस सिद्धांत को पूरी तरह से समझने से रोकता है।

अगर हम अपने जीवन को बिना शर्त प्यार और श्रद्धा से भर देते हैं, तो प्यार और श्रद्धा अनिवार्य रूप से हमारे जीवन को आनंदमय बनाने के लिए वापस आ जाती है। यदि हम क्रोध, भय, घृणा, क्रूरता या ईष्र्या बोते हैं तो वही हमारे जीवन को दयनीय बनाते हुए वापस परोसा जाएगा। इनके अनगिनत उदाहरण हैं और ध्यान देने वाली बात यह है कि बुवाई और कटाई के बीच के समय के अंतराल के कारण हम इन दोनों के बीच के पक्के संबंध को भूल जाते हैं।

यह श्लोक सूक्ष्म और स्थूल दोनों स्तरों पर कार्य करता है। अपने बड़े सपनों को साकार करने की तलाश में, हमें कभी भी छोटी-छोटी जीत से चूकना नहीं चाहिए। यह जीत हमें अनुभवात्मक स्तर पर सर्वोच्च चेतना का एहसास करने में मदद करती है।

श्रीकृष्ण आगे कहते हैं कि, ‘‘इस मनुष्य लोक में कर्मों के फल को चाहने वाले लोग देवताओं का पूजन किया करते हैं; क्योंकि उनको कर्मों से उत्पन्न होने वाली सिद्धि शीघ्र मिल जाती है’’ (4.12)। देवता और कुछ नहीं बल्कि परमात्मा की एक झलक हैं। परमात्मा को पाने के लिए हमें अहंकार को पूरी तरह छोडऩा पड़ता है, लेकिन इसमें समय लगता है। देवता परमात्मा को साकार करने की यात्रा में मध्य बिंदु हैं, जहां हमारा अहंकार अभी भी बाकी है।