Górskie Historie

Czy kopalnie i fabryki mogą być atrakcją turystyczną? A może przemysł i turystyka górska to dwie przeciwstawne siły?

W tym odcinku zabieram Was w Góry Wałbrzyskie, gdzie od wieków górnictwo kształtowało nie tylko gospodarkę, ale też krajobraz i życie mieszkańców. Opowiem o czasach, kiedy zwiedzanie kopalń było modną rozrywką, o uzdrowisku, które przegrało z przemysłem, i o przedwojennych próbach przekonania turystów, że nawet dymiące kominy i kopalniane szyby mogą być piękne.

Przyjrzymy się skomplikowanym relacjom między przemysłem a turystyką i zastanowimy, czy góry muszą być dzikie i nieskażone działalnością człowieka, żeby nas zachwycały.

Czy każda książka, w której pojawiają się góry, jest książką górską?

W tym odcinku opowiadam, skąd wzięła się literatura górska, jak zmieniała się na przestrzeni lat i co właściwie sprawia, że książkę możemy nazwać „górską”.

Z perspektywy jurorki Konkursu na Książkę Górską Roku pokazuję, jak te definicje działają w praktyce i na co zwracamy uwagę przy ocenianiu zgłoszonych tytułów. Mówię też o różnych sposobach patrzenia na literaturę górską, o roli samych gór w książce oraz o tym, czym można się kierować, wybierając lekturę dla siebie.

Jeśli lubicie góry i książki, ale chcecie czytać bardziej świadomie i lepiej rozumieć, czego właściwie szukacie w literaturze górskiej, ten odcinek jest dla Was.

A jeśli chcecie pójść o krok dalej, zajrzyjcie do mojego zeszytu „Czytaj góry. Przewodnik po książkach górskich”: https://www.naffy.io/marysia-YaMNY/czytaj-gory-przewodnik-po-ksiazkach-gorskich-vpo

Oburzamy się dziś, widząc tłumy na tatrzańskich czy karkonoskich szlakach. Ale czy zastanawiamy się, jak do tego doszło? Jak przeszliśmy od turystyki elitarnej, uprawianej tylko przez najbogatszych do oblężenia gór przez masy pracujące. 

W tym odcinku przyglądamy się z Grzegorzem (⁠@belfer_na_szaku⁠) rozwojowi turystyki masowej i zjawiskom, które jemu sprzyjały. Inaczej rzecz się miała w Tatrach, gdzie promowanie chodzenia po górach stało się po 1918 roku elementem polityki państwa. Inny przebieg miała popularyzacja turystyki w Sudetach, która stała się symbolem bogacenia się Niemiec. 

Posłuchajcie o tym, jak to się stało, że na szlakach pojawili się robotnicy, a turystyka górska stała się dostępna dla każdego.

Żeby być na bieżąco z działalnością Górskich Historii i otrzymywać bonusowe treści o górach, zapisz się do ⁠mojego newslettera⁠.

Dziś może nam się wydawać, że od zawsze dla turystów liczyły się przede wszystkim Tatry. Ale to nieprawda! Kiedyś królową polskich uzdrowisk i najgorętszą “destynacją” na ziemiach polskich była Szczawnica! A jeśli Szczawnica, to i Pieniny - doceniane już przez romantyków. I oglądane nie z daleka, jak Tatry, ale z bliska. Z podkładu flisackiej tratwy, z uzdrowiskowego deptaku, a nawet podczas górskiej wędrówki. 

Więcej o historycznych smaczkach Szczawnicy i Pienin Właściwych znajdziecie w moim zeszycie cyfrowym Pieniny są nudne? Szczawnica, Trzy Korony i spływ Dunajcem: śladami historii. Znajdziecie go tu: https://www.naffy.io/marysia-YaMNY/pieniny-sa-nudne-szczawnica-trzy-korony-i-splyw-dunajcem-sladami-historii-pjb

Żeby nie przegapić moich kolejnych publikacji - audio, książkowych i cyfrowych - zapisz się do poczty górskiej (newslettera): https://gorskiehistorie.pl/newsletter 

Jeśli chcesz zajrzeć do przewodnika po Szczawnicy z 1859, kliknij tu: https://polona.pl/preview/c6e3e6f5-27dd-4f33-952a-0cb2c95b3ea4

Nowy sezon zaczynamy w Szkocji, w Parku Narodowym Cairngorms. To odcinek nie tylko dla osób planujących wyjazd w Highlands, ale dla wszystkich, których interesuje historia turystyki górskiej, kultura górskich regionów i to, jak zmieniało się nasze myślenie o krajobrazie.

PN Cairngorms to surowe, rozległe i pozornie dzikie krajobrazy. Dzieje regionu są mocno splątane z historią Szkocji: od rebelii klanów przez romantyczną modę na góry po królową Wiktorię, Balmoral i narodziny turystyki w tym regionie. Krajobrazy Highlands od wieków poruszają wyobraźnię Europejczyków i nie bez powodu inspirują kolejne pokolenia artystów.

W odcinku opisuję realia współczesnego wędrowania po Parku Narodowym Cairngorms: brak znakowanych szlaków, bothies, dzikie biwakowanie, peak bagging, bagniste trasy i pogoda, która nadaje tym niewysokim górom zaskakująco wysokogórski charakter. Jeśli planujesz się tam wybrać, możesz się dużo dowiedzieć.

Link do strony walkhighlands: https://www.walkhighlands.co.uk/

Zapisy do poczty górskiej, czyli mojego newslettera: https://gorskiehistorie.pl/newsletter 

Chcesz mnie wesprzeć finansowo? Wspaniale! Możesz postawić mi kawę w serwisie buycoffee: https://buycoffee.to/gorskiehistorie  

Jak kolej zmieniła sposób, w jaki ludzie docierali w góry? W nowym odcinku podkastu Górskie Historie przyglądamy się początkom kolei i temu, jak rozwój żelaznych szlaków wpłynął na turystykę, wypoczynek i poznawanie gór.

Rozmawiamy o tym, jak wyglądało to w Sudetach, a jak w Tatrach, porównując dwa różne światy: Prusy i Galicję. Zastanawiamy się, dlaczego w jednych miejscach kolej pojawiła się szybciej, jak wpływała na rozwój uzdrowisk i miejscowości turystycznych oraz kto właściwie mógł z niej korzystać.

W drugiej części odcinka przechodzimy do kolejek i wyciągów górskich: zębatych, linowych i terenowych. Mówimy o ich ogólnoeuropejskiej historii, ale też o konkretnych przykładach z dzisiejszych ziem polskich. Skąd brała się potrzeba ich budowy? Jak wyglądały pierwsze tego typu inwestycje? Komu służyły? Nie zabraknie też tematu jednej z najbardziej znanych i kontrowersyjnych realizacji, czyli kolejki na Kasprowy Wierch.

Na koniec zdradzamy też, co sami sądzimy o kolejkach górskich - czy są potrzebne, gdzie przebiega granica między ułatwianiem dostępu do gór a ich nadmiernym przekształcaniem?

Moim gościem jest, jak w każdym odcinku z serii „Porozmawiajmy o…”, Grzegorz Zajączkowski — historyk, teolog i nauczyciel.

Jeśli podoba Ci się podkast Górskie Historie, możesz bardzo pomóc w jego rozwoju: udostępnij ten odcinek, podeślij go znajomym. Każde takie polecenie naprawdę ma znaczenie. 

A jeśli chcesz wesprzeć mnie także finansowo, możesz postawić mi symboliczną kawę na buycoffee.to — dzięki temu mogę tworzyć kolejne odcinki i rozwijać projekt.

https://buycoffee.to/gorskiehistorie

Zdjęcie pochodzi ze zbiorów NAC.

Kim byli dawni przewodnicy górscy, skąd wziął się ten zawód i dlaczego przez lata stał się czymś znacznie więcej niż tylko prowadzeniem po szlakach?W tym odcinku podcastu Górskie Historie rozmawiamy z historykiem Grzegorzem Zajączkowskim o początkach przewodnictwa górskiego w Sudetach i Tatrach, zaglądając także w stronę Alp, by zobaczyć, jak te tradycje rozwijały się w Europie.

Rozmawiamy o tym, jak wyglądało przewodnictwo dawniej, czego oczekiwano od przewodnika i z jakimi problemami mierzyli się zarówno turyści, jak i sami górscy fachowcy. Przyglądamy się też temu, jak zmieniał się wizerunek przewodników - od dawnych czasów po współczesność - i wyjaśniamy, skąd w Polsce wziął się charakterystyczny czerwony strój przewodnicki.

W odcinku mówimy także o tym, jak dziś można zostać przewodnikiem, jak ten zawód został sformalizowany i dlaczego - mimo że w wielu miejscach przewodnika nie trzeba już mieć obowiązkowo - nadal warto wybrać się w góry z kimś, kto zna je naprawdę dobrze.

Dlaczego Beskid Śląski i Żywiecki wyglądają dziś inaczej niż choćby Gorce czy Beskid Sądecki? Skąd wzięły się tam pierwsze szlaki i schroniska - i dlaczego często ich twórcami byli… Niemcy?

W tym odcinku Górskich Historii rozmawiam z historykiem Grzegorzem Zajączkowskim o burzliwych początkach turystyki w zachodniej części Beskidów. To opowieść o regionie pogranicza – między Śląskiem Cieszyńskim a Żywiecczyzną – gdzie na przełomie XIX i XX wieku splatały się różne języki, kultury i ambicje narodowe.

Jednym z głównych wątków jest słynna „wojna na pędzle”, czyli rywalizacja między polskim Towarzystwem Tatrzańskim a niemieckim Beskidenverein. To właśnie ta druga organizacja jako pierwsza zaczęła wytyczać szlaki i budować schroniska w wielu miejscach dzisiejszych polskich gór. Dlaczego tak się stało? I dlaczego polskie środowisko turystyczne przez długi czas w ogóle nie interesowało się Beskidami?

Opowiadamy o tym, jak Beskidy przez lata były traktowane przez Towarzystwo Tatrzańskie z pewną pogardą – jako góry mniej atrakcyjne od Tatr, niewarte większych inwestycji. Brakowało pieniędzy, planów i pomysłu na ich udostępnianie. Sytuacja zmieniła się dopiero wtedy, gdy Beskidenverein zaczęło intensywnie działać w regionie i – z perspektywy polskich działaczy – zaczęło „panoszyć się” w górach. Momentem przełomowym było wejście niemieckiej organizacji na teren Babiej Góry.

W odcinku próbujemy też uporządkować skomplikowaną sytuację społeczno-polityczną tego pogranicza. Czy konflikt między organizacjami rzeczywiście był narodowościowy? A może bardziej chodziło o ambicje, wpływy i wizję rozwoju turystyki?

To długi odcinek, bo temat jest trudny i pełen niuansów. Staramy się jednak dojść do odpowiedzi na kilka ważnych pytań:
– dlaczego zachodnie Beskidy rozwijały się inaczej niż ich wschodnie części,
– dlaczego infrastruktura turystyczna pojawiła się tam wcześniej niż np. w Gorcach,
– i co właściwie zostało w tych górach po działalności Beskidenverein.

Jeśli ciekawi Was, skąd wzięły się pierwsze szlaki w Beskidzie Śląskim i Żywieckim oraz jak historia i polityka wpłynęły na wygląd dzisiejszych gór - ten odcinek jest dla Was.

🎧 Zapraszam do słuchania.

Czy dzisiejszy krajobraz polskich gór – z wieżami widokowymi, wytyczonymi szlakami, leśnymi drogami i punktami widokowymi – to wyłącznie dzieło natury i współczesnej turystyki? A może w dużej mierze zawdzięczamy go dawnym rodom arystokratycznym?

W tym obszernym odcinku „Górskich Historii” razem z Grzegorzem Zajączkowskim sprawdzamy, jak arystokracja kształtowała przestrzeń polskich pasm górskich. Górskie rezydencje nie były przecież tylko prywatnymi siedzibami – stanowiły centra życia towarzyskiego, a właściciele często organizowali dla swoich gości widowiskowe punkty widokowe, romantyczne ruiny czy specjalnie przygotowane trasy spacerowe, z których wiele przetrwało do dziś.

Przyglądamy się różnicom między Karkonoszami a Tatrami – dwóm światom funkcjonującym w odmiennych realiach politycznych i własnościowych.

Rozmawiamy o gospodarce: o kopalniach, hutach, przemyśle leśnym i infrastrukturze, które napędzały rozwój regionów górskich. To właśnie dzięki nim powstawały drogi i linie kolejowe, które z czasem zaczęły służyć nie tylko przemysłowi, lecz także turystom. Ekonomia i rekreacja okazały się ze sobą silnie powiązane – rozwój jednego sektora otwierał przestrzeń dla drugiego.

To rozmowa dla prawdziwych pasjonatów – dla tych, którzy w górach widzą nie tylko panoramy, ale także warstwy historii.

O pierwszej polskiej organizacji turystycznej, która zmieniła sposób myślenia o górach.

W najnowszym odcinku razem z historykiem Grzegorzem Zajączkowskim (@belfer_na_szlaku) cofamy się do XIX-wiecznej Galicji, żeby przyjrzeć się narodzinom Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego – pierwszej polskiej organizacji turystycznej. Rozmawiamy o tym, dlaczego w ogóle powstało, w jakiej sytuacji politycznej znajdowali się wtedy Polacy pod zaborem austriackim i jaką rolę odegrała względna autonomia Galicji.

Zastanawiamy się, czy PTT było tylko „towarzystwem od chodzenia po górach”, czy może czymś znacznie więcej – projektem kulturowym i patriotycznym. Bo przecież w czasach bez własnego państwa wszystko miało znaczenie: edukacja, krajoznawstwo, nauka, ochrona przyrody, budowanie tożsamości.

Mówimy też o tym, co z tej inicjatywy wyniknęło:
– rozwój zorganizowanej turystyki górskiej
– znakowanie szlaków
– popularyzacja Tatr
– oraz powstanie Górskiej Odznaki Turystycznej, którą możemy zdobywać do dziś

To właśnie PTT stało się protoplastą Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego – i jest w tym coś niesamowitego, że ponad 150 lat później wciąż współtworzymy tę samą historię: chodząc po szlakach, zdobywając odznaki, działając w kołach i oddziałach.

A teraz małe sprostowanie 🙃
W odcinku powiedziałam, że ustawa o ochronie kozic i świstaków została uchwalona po powstaniu PTT. Otóż… nie. Powstała cztery lata wcześniej – ale z inicjatywy środowiska ludzi, którzy chwilę później formalnie współtworzyli Towarzystwo. Czyli duch się zgadzał, tylko chronologia lekko uciekła. Historyku, wybacz.

Jeśli interesuje Was:
– jak turystyka łączyła się z polityką,
– jak rodziła się ochrona przyrody w Tatrach,
– i jak XIX-wieczna inicjatywa wpływa na nasze dzisiejsze wędrówki

to ten odcinek jest dla Was.