Հայուհի

Այնպես ուզում եմ․․․, որ այս բոլոր կարևոր հայուհիների անունները հայտնվեն մեր դասագրքերում։ Գրականության դաս լինի, ու գրքում մեծ տառերով գրված լինի Սրբուհի Տյուսաբ, Զապել Եսայան, Շուշանիկ Կուրղինյան կամ ինչպես այս էպիզոդում՝ Ալիսիա Կիրակոսյան։

Վառում ենք օլիմպիական կրակը ու գնում ենք մեդալների հետևից։ Դե այսինքն նրանք արդեն գնացել են, մենք գնում ենք նրանց ճանապարհն ուսումնասիրելու։ Այսօր մարզվելու օր է։ Հագեք ձեր սպորտային կոշիկներն ու եկեք ծանոթացնեմ մեր այսօրվա մարզիչների հետ։ Մեր մեջ ասած՝ շատ դժվար եմ գտել այս հայուհիներին, սպորտում նրանք չափազանց քիչ են, բայց այնուամենայնիվ բարձր են պահել բոլորիս անունը։

Ուրեմն այսպես, սովորական երևանյան առօրյա եմ նկարագրում, ուրիշ ոչ մի բան։ Երեք կանայք պատրաստել են ընտանիքի նախաճաշն ու ճանապարհում են իրենց ամուսիններին աշխատանքի։ Դե լավ մի քիչ անսովոր բան ամեն դեպքում կա․ ամուսինների հետ նրանք էլ են գնում։ Ինչպե՞ս թե, տարօրինա՞կ չթվաց։ Իսկ եթե ասեմ, որ 1919 թվականն է, ու նրանք խորհրդարան են գնում։ Այսպես է սկսվում Հայաստանի առաջին կին պատգամավորների պատմությունը, հիշեք նրանց անունները՝ Պերճուհի Պարտիզպանյան, Կատարինե Զալյան-Մանուկյան, Վարվառե Սահակյան։

Հիմա լսում եք միջին տարիքի, կայացած ու հասուն կնոջ նվագ, ջութակն ինքնավստահ ձեռքերում է, բայց կար ժամանակ, երբ այն ընդամենը վեց տարեկան աղջնակի տիրապետության տակ էր։ Այդ տարիքից է սկսվում այս ջութակահարուհու պատմությունը, բայց նրա շնորհիվ է հայտնի դարձել առհասարակ հայկական երաժշտության պատմությունը։ Անահիտ Ցիցիկյան՝ երաժշտական հնագիտության հիմնադիր։

Դարեր շարունակ հայ կնոջը բնութագրել են որպես տան խաղաղությունն ու հանգստությունն ապահովող մի էակի։ Օջախի կրակն ու առօրյա հոգսերն իր վրա կրող հայ կինը պիտի ամուսնուն ճանապարհեր կռվի, իսկ ինքը մնար տանը։ Այդպես էին թելադրում օրենքները։ Ֆիդայական շարժման ժամանակ ամեն ինչ էլ ավելի խիստ էր, հայ կինն իրավունք չուներ զենքին մոտենալ կամ առհասարակ հանդիպել ամուսնուն։ Եվ չնայած այս բոլոր սահմանափակումներին՝ հիմա գրքեր են գրվում նվիրված կռվող հայուհիներին, և ինձ համար էլ չափազանց դժվար է ընտրել՝ ում մասին ձեզ պատմեմ, որ մյուսները չնեղանան։

Ե՞րբ եք վերջին անգամ այցելել բժշկի, թեկուզ ընդհանուր ստուգման։ Պատկերացնու՞մ եք մի իրականություն, որտեղ բոլոր բժիշկները տղամարդիկ են, ու նույնիսկ մեծ ցանկության դեպքում կին մասնագետ չես կարող գտնել։ Հենց այսպիսի միջավայրում էլ մարդկանց գաղտնի բուժում էր Զարուհի Քավալջյանը՝ Օսմանյան կայսրության առաջին բժշկուհին։

Փակեք ձեր աչքերը, չէ, իսկապես մի պահ փակեք։ Հիմա կարող էի ասել պատկերացրեք, որ ծովափին եք կամ այլ հաճելի տեղում, բայց շարունակությունը թողնում եմ ձեր երևակայությանը։ Թող հրեշտակները ձեր ականջին պատմեն իրենց գաղտնիքները։

Եթե դեռ չհասկացաք, թե ով էր ձեզ ուղեկցում վերերկրային այդ աշխարհ, ծանոթացնեմ․ Լուսինե Զաքարյան՝ ամենակախարդական ձայնով հայուհին։

Արդեն երկար ժամանակ է՝ պտտվում ենք տարբեր աշխարհամասերով ու ժամանակներով, խոսում ենք նշանավոր հայուհիների մասին, ծանոթանում ու երազում ենք նրանց հետ։ Բայց բաց ենք թողնում մի շատ կարևոր հանգամանք․ այնուամենայնիվ, կան հայ կանայք, ում մասին մեզ պատմել են դպրոցում կամ ում հանդիպել ենք պատմության էջերում։

Ժամանակն է՝ թագավորական ընդունելություն կազմակերպել և ծանոթանալ հայոց թագուհիների հետ։

Պատկերացրեք․ 1914-15 թվականներ, Կոստանդնուպոլիս, թուրքերի ձեռքում մի երկար ցուցակ է՝ լի հայ մտավորականների անուններով։ Տղամարդկանց այս շարքում մեծ-մեծ տառերով գրված է միակ կնոջ անունը՝ Զապել Եսայան՝ հայ մտավորական, ում պետք է սպանել։

Երբ փոքր էի, երազում էի, որ ինձ երգ նվիրեն։ Իմ մանկական երազանքն, իհարկե, չիրականացավ, բայց հանդիպեցի այնպիսի մարդկանց, ում համար երգ գրելը ոչ թե նվեր էր, այլ պատիվ։ Օրինակ՝ գրել այնպիսի հրաշալի ստեղծագործություն, որ հենց ինքը՝ Մեդեա Աբրահամյանը նվագի այն։ Իսկ մեզ բախտ է վիճակվել նույնիսկ ծանոթանալ նրա հետ։

Տիկնայք և պարոնայք, Մեդեա Աբրահամյան, թող անհամեստ հնչի, բայց իմ կարծիքով լավագույն թավջութակահար։