Historia i podróże w miejsca nieoczywiste

Warszawa to miasto, które nieustannie ewoluuje, a jednak skrywa w sobie miejsca, gdzie historia i współczesność splatają się w fascynujący sposób. Jednym z takich zakątków jest Jazdów, teren, na którym w przeszłości stała warowna osada, a dziś znajdziemy tu Zamek Ujazdowski i unikatowe osiedle domków fińskich. Przyjrzyjmy się bliżej tym miejscom, które od wieków kształtowały oblicze stolicy.

Po raz tzreci powracam do genialnego reportażu Melchiora Wańkowicza pt. "Na tropach Smętka". Opowiem historię staroobrzędowców w Wojnowie – wsi na Mazurach, gdzie od XIX wieku osiedlali się wyznawcy tradycyjnego prawosławia. Analizujemy ich życie, powody osiedlenia się w regionie oraz wpływ na lokalną społeczność.

Legenda o królu Kraku, założycielu Krakowa i pogromcy smoka wawelskiego, jest jedną z najsłynniejszych polskich opowieści. Ale czy Krak to postać historyczna, czy jedynie wytwór średniowiecznych kronikarzy? W tym odcinku podcastu przyjrzymy się źródłom pisanym, takim jak Legenda Panońska, oraz wynikom badań archeologicznych – czy w kopcach Kraka i Wandy odnaleziono ślady pochówków? Kim byli Wiślanie, lud zamieszkujący te tereny w średniowieczu, i jakie dowody wskazują na istnienie ich władców?

Czy wilkołaki istniały naprawdę, czy są jedynie wytworem ludowych wierzeń? W tym odcinku przybliżam historię wilkołactwa w Rzeczypospolitej – od dawnych opowieści po ostatnie udokumentowane przypadki wiary w przemianę człowieka w wilka. Żródła historyczne, dawne kroniki i sądowe relacje, by odkryć, skąd wzięły się te legendy i czy kryją w sobie ziarno prawdy.Jakie miejsce wilkołaki zajmowały w kulturze ludowej, jak zmieniały się wierzenia na przestrzeni wieków i czy ostatni polski wilkołak rzeczywiście istniał. Współczesna nauka kontra dawne przesądy – co mówi o tym historia?

Oksywie to najstarsza część Gdyni, której historia sięga średniowiecza. W centrum tej dzielnicy znajduje się kościół pw. św. Michała Archanioła – najstarsza świątynia na terenie miasta, pełniąca nieprzerwanie funkcję sakralną od XIII wieku.Odcinek przybliża dzieje kościoła i jego znaczenie w historii regionu. Omówiona zostaje rola Oksywia jako dawnego ośrodka osadniczego oraz jego wpływ na rozwój późniejszej Gdyni. Przedstawione zostają także wydarzenia, które na przestrzeni wieków kształtowały charakter tej dzielnicy.

W tym odcinku przyglądam się genezie ustawy eugenicznej z 1933 roku, która wprowadziła przymusowe sterylizacje w III Rzeszy. Analizuję, jak wcześniejsze projekty pruskich eugeników i inspiracje zagraniczne wpłynęły na narodziny prawa, które zniszczyło życie tysięcy osób uznanych za „dziedzicznie obciążone”.Odkrywam też, jak ustawa ta otworzyła drogę do programu dzieciobójstw i masowych mordów w ramach Akcji T4, ujawniając bezduszną machinę pseudonaukowych teorii i rasistowskiej polityki nazistowskiej.

Historia kartuzów na Pomorzu to opowieść o fundacji, rozwoju i upadku. W 1380 roku na ziemie pomorskie przybył ojciec Jan Deterhus wraz z braćmi z Pragi, by stworzyć pustelnię nad Jeziorem Cichym. Zakon, wspierany przez Krzyżaków i lokalnych darczyńców, szybko przekształcił się w jedno z najbogatszych zgromadzeń na Pomorzu. Budowa kościoła „Raju Maryi” zakończyła się w 1403 roku. Gotycka świątynia, z barokowym wystrojem i symbolicznym dachem w kształcie trumny, przetrwała jako świadectwo reguły „Memento mori”. Pustelnicy, konwersi i donatorzy wspólnie rozwijali gospodarkę, zajmując się regulacją cieków wodnych, hutnictwem szkła i handlem. Po rozbiorach klasztor został skonfiskowany przez władze pruskie, a jego majątek rozparcelowano. Ostatni mnich zmarł w 1849 roku.

Lugrotrawler, pierwsza pełnomorska jednostka rybacka zaprojektowana w Polsce, miał zrewolucjonizować krajowe rybołówstwo. Zaprojektowany z myślą o uniwersalności połowowej, łączył cechy tradycyjnych lugrów i trawlerów, umożliwiając połowy dorsza i śledzia w różnych akwenach. Mimo ambitnych założeń, jego historia to seria rozczarowań i tragedii. W podcaście opowiadam o genezie projektu, technicznych bolączkach oraz dramatycznych wydarzeniach, które doprowadziły do wycofania tych jednostek z eksploatacji. Przywołuję losy takich statków jak „Sójka”, „Cyranka” czy „Czubatka”, których katastrofy zapisały się na kartach historii polskiej żeglugi. Wspominam również o późniejszych przebudowach i nietypowych końcach tych jednostek, które po likwidacji flotylli znalazły się m.in. na plażach Argentyny lub zostały przerobione na jachty i statki badawcze.

Theatrum Universale Historiae Naturalis to monumentalne dzieło Jana Jonstona, napisane w języku łacińskim – uniwersalnym środku komunikacji naukowej XVII wieku. Prace nad kompendium, obejmującym całość ówczesnej wiedzy zoologicznej, trwały przez większą część lat czterdziestych XVII wieku. Jonston przedstawił opisy ponad tysiąca gatunków zwierząt, podzielonych na sześć grup według klasyfikacji epoki: wodne zwierzęta "bezkrwiste" (dzisiejsze bezkręgowce wodne), owady (w tym pajęczaki), ryby i inne wodne kręgowce, węże, ptaki, czworonogi oraz smoki. Każdej grupie poświęcił osobną część, systematyzując opisy według środowiska życia i strategii pokarmowej. Dzieło bazuje na cytatach z autorytetów – encyklopedystów, przyrodników, lekarzy, podróżników, historyków i poetów, a własne obserwacje autora zajmują w nim marginalne miejsce. Smoki oraz inne istoty magiczne, choć opisane w kontekście realnych gatunków, miały najpewniej symboliczne lub poetyckie pochodzenie, odzwierciedlając wyobrażenia epoki.

Przez wiele lat, skracając trasę z Gdyni do Kwidzyna, mijałem piękne, choć tajemnicze budowle hydrotechniczne, budzące pytania o ich historię i przeznaczenie. Biała Góra to miejsce, gdzie podziwiany jest zespół zabytkowych konstrukcji hydrotechnicznych, w tym węzeł wodny położony po zachodniej stronie wsi. Na krótkim kanale łączącym Wisłę z Nogatem znajdują się kolejno: wrota przeciwpowodziowe, stalowy most oraz usytuowane obok siebie jaz i śluza żeglugowa.