En nia magazino, temas pri la malkovro de la Rozeta ŝtono kaj la eksterordinara scienca vetkuro por deĉifri la antikvajn egiptajn hieroglifojn.

Dum pli ol tri mil jaroj, la kompleksaj kaj belaj hieroglifoj de la antikva Egiptio servis kiel la skriba voĉo de potenca civilizo. Ili ornamis grandegajn templojn, buntajn tombojn kaj delikatajn papirusojn. Ĉi tiu sistemo de bildoj kaj simboloj estis la ŝlosilo de ilia historio, religio kaj ĉiutaga vivo. Tamen, post la kvara jarcento post Kristo, kiam la kristanismo disvastiĝis kaj la greka kaj poste la kopta fariĝis la superregaj lingvoj, la scio pri la hieroglifa skribo malrapide velkis. La lasta konata hieroglifa surskribo datiĝas el la jaro tri cent naŭdek kvar. Dum preskaŭ mil kvar cent jaroj, la signifo de ĉi tiuj enigmaj simboloj estis perdita. Tio igis la vastan historian atestaron de tuta civilizo nelegebla. Dum jarcentoj, sciencistoj povis nur rigardi tiujn antikvajn skribaĵojn sen kompreni ion ajn krom ilia estetika beleco. Ili traktis ilin kiel pure simbolajn aŭ alegoriajn, ne kiel funkciantan lingvon.

La ŝanco por deĉifrado aperis neatendite dum la milita kampanjo de Napoleono Bonaparte en Egiptio. En julio de la jaro mil sep cent naŭdek naŭ, francaj soldatoj rekonstruis malnovan otomanan fortikaĵon, nomatan Fort Julien, proksime de la urbo Rashid, kiun la eŭropanoj nomis Rozeto, en la delto de la rivero Nilo. En la mezo de la polva kaj sunbruligita pejzaĝo, franca inĝeniera oficiro nomata Pierre-François Bouchard subite trovis malhelan, poluritan blokon el granodiorita roko. Ĉi tio ne estis ordinara ŝtono. Ĝi estis surskribita per tri apartaj skribmanieroj. La supra parto estis en hieroglifoj, la meza en la demotika skribo, kiu estas kursiva formo de la antikva egipta skribo, kaj la malsupra parto en la antikva greka lingvo. La tuja supozo estis, ke ĉiuj tri surskriboj enhavis la saman mesaĝon. Ĉi tiu nigra slabo, proksimume cent dek du centimetrojn alta, sepdek kvin centimetrojn larĝa kaj dudek ok centimetrojn dika, fariĝis konata kiel la Rozeta ŝtono. Ĝi enhavis dekreton eligitan de konsilio de pastroj en Memfiso en la jaro cent naŭdek ses antaŭ Kristo, festante la unuan datrevenon de la kronado de Ptolemeo la Kvina Epifano.

Post la malvenko de la francoj en Egiptio, la Rozeta ŝtono fariĝis brita posedaĵo laŭ la kondiĉoj de la Traktato de Aleksandrio en mil ok cent unu. Ĝi estis transportita al Anglio kaj alvenis en mil ok cent du, kaj ekde tiam ĝi estas kontinue elmontrita en la Brita Muzeo en Londono. Ĝia ĉeesto en Eŭropo estigis intensan akademian intereson kaj lanĉis febran vetkuron por malkaŝi ĝiajn sekretojn. Antaŭ la malkovro de la ŝtono, fruaj provoj kompreni hieroglifojn estis plejparte eraraj. Ekzemple, en la kvara jarcento, aŭtoro nomata Horapollo asertis, ke hieroglifoj estas pure alegoriaj. Tiu eraro influis sciencistojn dum jarcentoj, inkluzive de la jezuito Athanasius Kircher en la dek sepa jarcento, kies interpretoj estis tute fantaziaj kaj malprecizaj. Ĉi tiuj miskonceptoj kreis fortikan intelektan baron, kiun nur la Rozeta ŝtono povis fine rompi.

La Rosetta-ŝtono proponis tute novan deirpunkton. La unuaj esploristoj, kiel Silvestre de Sacy kaj Johan David Åkerblad, faris iom da progreso pri la demotika skribo. Ili sukcesis identigi la fonetikajn literumojn de propraj nomoj. Tamen, iliaj klopodoj apliki ĉi tiujn fonetikajn komprenojn al la hieroglifoj estis limigitaj, ĉar la ĝenerala kredo pri ilia pure simbola naturo ankoraŭ estis tro forta. La unua signifa sukceso venis de la brila angla polihistoro Thomas Young. Li estis kuracisto, fizikisto kaj lingvisto, ofte nomata la lasta homo, kiu sciis ĉion. Young komencis studi la Rosetta-ŝtonon en mil ok cent dek kvar. Li koncentriĝis pri la kartoĉoj, kiuj estas la ovalaj ringoj ĉirkaŭantaj grupojn de hieroglifoj. Oni suspektis, ke tiuj kartoĉoj enhavas reĝajn nomojn. Young ĝuste supozis, ke ĉi tiuj kartoĉoj, precipe tiuj por fremdaj regantoj kiel Ptolemeo, enhavas fonetikajn literumojn. Komparante la grekan nomon Ptolemeo kun la hieroglifa kartoĉo, li sukcesis doni ĝustajn fonetikajn valorojn al pluraj signoj, inkluzive de la literoj po, to, o, lo, mo, e kaj so. Li ankaŭ identigis la nomon Berenice en alia surskribo.

Young publikigis siajn trovojn en la Enciklopedio Brita en la jaro mil ok cent dek naŭ. Tamen, li havis kritikan limigon. Li ankoraŭ kredis, ke hieroglifoj estas fonetikaj nur kiam oni skribas fremdajn nomojn. Por indiĝenaj egiptaj nomoj, li ankoraŭ pensis, ke ili estas ĉefe simbolaj aŭ ideografiaj. Ĉi tiu intelekta muro malhelpis lin atingi la finan celon. Estis la franca egiptologo Jean-François Champollion, kiu fine sukcesis tute deĉifri la kodon. Naskita en mil sep cent naŭdek, Champollion estis mirinfano kun eksterordinara talento por lingvoj. Antaŭ la aĝo de dek ses jaroj, li jam majstris la latinan, grekan, hebrean, araban, sirian, kaldean kaj, plej grave, la koptan lingvon. Lia profunda scio pri la kopta lingvo, kiu estas rekta posteulo de la antikva egipta lingvo uzata en kristanaj liturgioj, montriĝis decida. Li estis konvinkita, ke la kopta lingvo tenas la ŝlosilon por kompreni la fonetikajn valorojn kaj la gramatikon de la antikva egipta lingvo.

Champollion estis movita de intensa pasio kaj konkurenca spirito. Li senlace komparis la grekan tekston de la Rosetta-ŝtono kun la demotika kaj hieroglifa partoj. Li serĉis modelojn de ripetiĝantaj vortoj kaj nomoj. Same kiel Young, li studis la kartoĉojn. Li identigis la nomojn Ptolemeo kaj Kleopatro, uzante ankaŭ kopiojn de surskriboj el obelisko trovita en Philae. Li komencis sisteme atribui fonetikajn valorojn al la hieroglifoj en tiuj nomoj. La decida momento okazis en septembro de la jaro mil ok cent dudek du. Laborante kun kopioj de surskriboj el la templo de Abu Simbel, Champollion ekzamenis kartoĉon, kiu verŝajne enhavis la nomon de tre malnova egipta faraono. Li rekonis signojn, kiuj respondis al la sonoj ro, mo kaj so. Li ligis tiujn al la kopta vorto por suno, kiu estas ra. Tio donis al li la nomon Ra-M-S-S, aŭ Ramseso. Alia kartoĉo donis al li la nomon de Tutmoso. Ĉi tio estis la granda malkovro: hieroglifoj ne estis nur simbolaj, kaj ilia fonetika naturo ne estis limigita nur al fremdaj nomoj.

La dudek sepan de septembro, mil ok cent dudek du, Champollion oficiale anoncis siajn trovojn en letero al Monsieur Dacier, la sekretario de la franca Akademio de Inskriboj kaj Beletro. Laŭlegende, kiam li faris la malkovron, li kuris al la oficejo de sia frato kaj kriis: Mi havas la aferon! Ĉio estas farita! Antaŭ ol li perdis la konscion pro pura elĉerpiĝo. Lia kompleta sistemo estis publikigita en mil ok cent dudek kvar. La strukturo de la hieroglifa skribo, kiel Champollion klarigis ĝin, rivelis tre sofistikan sistemon. Hieroglifoj povus esti legitaj de maldekstre dekstren, de dekstre maldekstren, aŭ de supre malsupren. La direkto estis indikita de la direkto, al kiu rigardis la bestaj kaj homaj figuroj. Se la birdoj rigardas maldekstren, oni legas de maldekstre dekstren. La sistemo konsistis el tri specoj de signoj. Unue, estis fonetikaj signoj, kiuj reprezentis sonojn. Iuj estis alfabetaj, kie unu signo egalis al unu sono, dum aliaj estis silabaj. Due, estis logogramoj aŭ ideogramoj, kie unu bildo reprezentis tutan vorton aŭ koncepton, ekzemple bildo de suno por la vorto suno. Trie, ekzistis determinativoj. Ĉi tiuj estis signoj ne prononcataj, kiujn oni metis ĉe la fino de vorto por klarigi ties signifon, precipe por distingi inter vortoj, kiuj sonas simile sed havas malsamajn sencojn.

La deĉifrado de la Rosetta-ŝtono estas unu el la plej gravaj intelektaj atingoj en la homa historio. Ĝia efiko estis revolucia. Ĝi naskis la sciencon de egiptologio. Subite, la studo de antikva Egiptio ĉesis esti nur konjekta arkelogio kaj fariĝis vera akademia fako. Sciencistoj ne plu devis diveni la signifon de la monumentoj. Ili povis legi la tekstojn sur templaj muroj kaj papirusaj rulaĵoj. Fine, la antikvaj egiptoj povis paroli por si mem. Ilia historio, religio, politika strukturo, medicino kaj literaturo fariĝis atingeblaj en iliaj propraj vortoj. Ĉi tio tute ŝanĝis nian komprenon pri unu el la plej fascinaj civilizoj de la mondo. La kapablo legi la skribon ankaŭ helpis arkeologojn direkti siajn elfosadojn kun multe pli granda precizeco, ĉar la surskriboj klarigis la celon de la konstruaĵoj kaj la identecon de la regantoj.

Hodiaŭ, la Rosetta-ŝtono restas tutmonda simbolo de malkovro kaj de la potenco de la homa intelekto por solvi misterojn. Ĝi reprezentas la ponton inter kulturoj kaj la klopodon de la homo kompreni sian pasintecon. Kiam ni rigardas tiun nigran ŝtonon en la Brita Muzeo, ni memoru pri la polvo de Egiptio en la jaro mil sep cent naŭdek naŭ, pri la pacienca laboro de Thomas Young, kaj pri la pasia genio de Jean-François Champollion. Per ilia laboro, silentaj ŝtonoj denove komencis paroli, rakontante al ni historiojn de faraonoj, dioj kaj homoj, kiuj vivis antaŭ miloj da jaroj. La deĉifrado ne nur malfermis pordon al la pasinteco, sed ĝi ankaŭ montris, ke eĉ la plej malfacilaj enigmoj povas esti solvitaj per pacienco, scienca metodo kaj profunda lingva scio. Tiu nigra granodiorito restas eterna atestanto pri la deziro de la homaro neniam ĉesi lerni kaj malkovri.

Ni esperas, ke ĉi tiu rigardo al la historio de la Rosetta-ŝtono estis por vi interesa kaj instrua.