Mannlegi þátturinn

Við ræddum um hrós í daglegu lífi í þættinum í dag. Hvers vegna erum við ekki duglegri við að hrósa öðrum? Margrét Reynisdóttir hefur í 20 ár unnið með fyrirtækjum að þjónustu og samskiptum og hún að það sé talsvert algengt að fólk sem hefur unnið mjög lengi á sama vinnustað án þess að hafa nokkurn tíma heyrt eitt einasta orð um hvernig þau stæðu sig, hvað þá hrós. Svo er ekki sama hvernig við hrósum. Við ræddum við Margréti í þættinum í dag.

Sweeney Todd, söngleikurinn um rakarinn sem myrðir fólk úr valdastétt Lundúnaborgar í slagtogi við bökugerðarkonu, var frumsýndur á laugardaginn, á Hrekkjavöku, af Sviðlistakórnum Viðlagi. Verkið er eitt af þekktustu verkum Stephen Sondheim og var fyrst sýnt fyrir hartnær fimmtíu árum.Axel Ingi Árnason stjórnandi kórsins og Vala Fannel leikstjóri komu til okkar í dag.

Lesandi vikunnar í Mannlega þættinum er Lára V. Júlíusdóttir lögfræðingur. Við fáum að vita hvaða bækur hún hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hana í gegnum tíðina. Lára talaði um eftirfarandi bækur og höfundar:

Þórarinn Eldjárn og ljóðabækur

Egilssögur- á meðan ég man, samtalsbók Páls Valssonar við Egil Ólafsson

Piparmeyjar, fröken Thora og saga einhleypra kvenna á Íslandi e. Sigríði Kristínu Þorgrímsdóttur

Vorblót e. Katrínu Jakobsdóttur

Strá fyrir straumi e. Erlu Huldu Halldórsdóttur

Leitin að tilgangi lífsins, e. Viktor E. Frankl, Páll Skúlason prófessor ritaði inngang að útgáfu bókarinnar á íslensku 1996.

Tónlist í þættinum:

Eitt lítið hrós / Jón Jónsson, Mugison og KK (Jón Jónsson)

Rainbow Connection / Kermit the Frog (Paul Williams & Kenneth Asher)

Sweeney Todd: Pretty Women / Bryn Terfel (Stephen Sondheim)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Birgitta Haukdal söngkona og rithöfundur er ein af skærustu stjörnum íslenskrar tónlistar síðustu áratugi. Það má segja að símtal frá Gunnari Þórðarsyni hafi breytt lífi hennar, þegar hann bauð henni að taka þátt í ABBA-sýningu á Hótel Íslandi þegar hún var aðeins 17 ára. Sýningin varð gríðarlega vinsæl og gekk lengi. Í framhaldi af því flutti hún til Reykjavíkur, en hún er fædd og uppalin á Húsavík. Eftir að ABBA sýningin kláraðist gekk hún í hljómsveitina Írafár og þau náðu fljótt eyrum landsmanna og voru var um árabil ein vinsælasta hljómsveit landsins og sú hljómsveit er enn að koma fram á tónleikum. Árið 2015 gaf hún út sína fyrstu barnabók, Lára lærir að hjóla, og hefur í kjölfarið gefið út 30 bækur, flestar um Láru og Ljónsa, en líka tónlistarbækur fyrir börn. Við fórum með Birgittu aftur í tímann, norður á Húsavík og á handahlaupum í gegnum lífið til dagsins í dag, en næst á dagskrá hjá henni eru jólastórtónleikar í Hörpu með stórskotaliði íslenskrar popptónlistar.

Svo var það matarspjallið með Sigurlaugu Margréti í dag talaði hún um haust og vetrarmat, þar komu til dæmis kálbögglar og blöðrukál við sögu.Og svo glugguðum við aðeins aftur í Eldhúsbókina á gömul húsráð.

Tónlist í þættinum:

Ég sjálf / Írafár (Vignir Snær Vigfússon og Birgitta Haukdal)

Móðir / Birgitta Haukdal (Birgitta Haukdal)

Kisa mín / Birgitta Haukdal og Saga Júlía Benediktsdóttir (George Riedel, texti Böðvar Guðmundsson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

3toOne tilraunaverkefnið hófst árið 1995 og því rétt um 30 ár liðin frá því þeir Egill Ólafsson, Sigurður Gröndal og Ingólfur Guðjónsson sömdu lög og spiluðu og tóku upp í tveimur sumarbústöðum. Tilefnið var löngun til að skapa tónlist sem sigldi aðeins utan við meginstrauma þess tíma. Árin liðu og ekkert gerðist en árið 2024 var ákveðið að reyna að finna upptökurnar og þær fundust á Þjóðskjalasafninu og nú árið 2026, 30 árum eftir upptökurnar, er tónlistin komin út á vínilplötu og á streymisveitum. Þeir félagar komu til okkar í dag og við fengum að heyra meira af þessu ævintýri í dag.

Í dag er alþjóðlegi slagdagurinn og Heilaheill vill vekja athygli, eins og gert er um allan heim, á fyrstu einkennum heilablóðfalls, sem eru: sjóntruflun og skyntap, lömun útlima, andlitslömun og glatað mál. Saman koma þessi einkenni í skammstöfunina S-L-A-G. Dr. Anna Bryndís Einarsdóttir, yfirlæknir Taugadeildar Landspítalans og Þórir Steingrímsson, formaður Heilaheilla, komu til okkar í dag og fræddu okkur um fyrstu einkennin og snjallforritið Heilaheill sem hægt er að fá ókeypis í snjallsíma.

Jónatan Garðars kom svo til okkar í dag og hélt áfram að fræða okkur um okkar frábæra tónlistarfólk. Í dag var komið að tónlistarmanninum Jóhanni G. Jóhannssyni. Hann samdi mikinn fjölda laga sem urðu gríðarlega vinsæl og fylgja þjóðinni enn og við heyrðum þrjú þeirra í þættinum og Jónatan sagði okkur frá ævi Jóhanns og tónlistarferli hans.

Tónlist í þættinum:

Glaumbær / Dúmbó og Steini (Jóhann G. Jóhannsson)

Mother / 3toOne (Egill Ólafsson, Ingólfur Sv. Guðjónsson og Sigurður Gröndal)

Don’t Try to Fool Me / Jóhann G. Jóhannsson (Jóhann G. Jóhannsson)

Kærleikur / Óðmenn (Jóhann G. Jóhannsson, texti Páls Postula úr fyrra Kórinthubréfi)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Hvert fóru peningarnir? Þessi spurning er yfirskrift erindis sem Valdís Hrönn Berg fjárhagsmarkþjálfi heldur á málþingi ADHD samtakanna á föstudaginn. Þar talar hún um margvíslegar áskoranir þess að vera með ADHD og hvernig það hefur áhrif á það hvernig við notum peninga og líður í kringum þá. Þar getur hvatvísi, gleymska, forðun og óöryggi spilað stórt hlutverk. Valdís kom í þáttinn í dag og sagði okkur betur frá þessu.

Hverra manna ert þú? Þetta er spurning sem við Íslendingar spyrjum gjarnan hvert annað. Í dag er hægt að nýta gagnagrunna og skjalasöfn á netinu til að afla upplýsinga um sögu fjölskyldu þinnar allt að 200 ár aftur í tímann. Það er hægt að bera saman upplýsingar við lýsingar sagnfræðinga og annarra á lífskjörum og möguleikum almennings til að takast á við fátækt, barnadauða, vistarbönd, farsóttir og harðindi. „Þínu fólki tókst það – því annars værir þú ekki hér“, segir Stefán Halldórsson rekstrarhagfræðingur og félagsfræðingur en hann stendur fyrir námskeiði hjá Endurmenntun HÍ sem haldið verður í næstu viku. Stefán kom í þáttinn í dag og talaði um ættfræðigrúsk.

Svo var það vísindaspjallið með Eddu Olgudóttur. Í dag sagði hún okkur frá rannsókn á svefni kóngulóa. Þar kom ýmislegt í ljós sem rímar við það sem við sjáum hjá okkur, mannfólkinu, sem kom á óvart, en vekur vonir um að niðurstöðurnar geti svarað spurningum um svefn sem geta nýst okkur.

Tónlist í þættinum:

Sjaddi Mollo / South River Band (Ólafur Þórðarson, texti Magnús R. Einarsson)

Hótel jörð / Egill Ólafsson (Heimir Sindrason, ljóð Tómas Guðmundsson)

Ættin mín / Raggi Bjarna og Bjarni Ara (Bjarni Hafþór Helgason)

Þú ert vagga mín haf / Vilhjálmur Vilhjálmsson (Freymóður Jóhannsson (12.september), texti Reinhardt Reinhardtsson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Það er 40 ára vígsluafmæli Hallgrímskirkju og það er dánardægur Hallgríms Péturssonar í dag. Við heyrðum um ævi Hallgríms, ástir og átök og einnig um mikilvægi Hallgrímskirkju í dag. Steinunn Jóhannesdóttir leikkona og rithöfundur kom í þáttnn í dag og talaði um Hallgrím og minntist líka á Guðríði, konu Hallgríms en á næsta ári verða 400 ár liðin frá Tyrkjaráninu en nú hefur bók Steinunnar „Reisubók Guðríðar“ verið þýdd yfir á ensku.

Um 2000 gestir lögðu leið sína í Ísaksskóla fyrir skemmstu þegar 100 ára afmæli skólans var fagnað. Þar komu saman fyrrverandi og núverandi kennarar, starfsfólk og nemendur og velunnarar skólans. Sigríður Anna Guðjónsdóttir skólastjóri kom til okkar í dag og sagði okkur sögu Ísaksskóla og því hvernig það atvikaðis að skólinn sé aftur orðinn eigandi að því húsnæði sem verið hefur heimili skólastarfsíns um áratuga skeið.

Svo var að veðurspjallið með Einari Sveinbjörnssyni. Haustlægðir koma og fara, svo eru veðrabrigði framundan og að lokum rifjaði Einar upp ofsaveður sem fór yfir landið fyrir næstum nákvæmlega 90 árum með miklum afleiðingum, til dæmis í Hafnarfirði.

Tónlist í þættinum í dag:

Sveitapiltsins draumur / Hljómar (erlent lag, texti Ómar Ragnarsson)

Allt mitt líf / Elly (erlent lag, texti Ólafur Gaukur Þórhallsson)

Koffort þungt sem blý / Valgeir Guðjónsson (Valgeir Guðjónsson)

Þrjú tonn af sandi / Haukar (erlent lag, texti Þorsteinn Eggertsson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Vala Þórsdóttir leikkona og höfundur kom til okkar í dag, en það eru ekki margir sem vita af því að verk eftir hana hafa verið talsvert oft sett á svið í Tyrklandi alveg frá árinu 2002 þegar einleikur hennar Háaloft var frumsýndur í Izmir, en Háaloft hefur verið sett upp nánast árlega í Tyrklandi og er nú leikið af mjög þekktri leikkonu. Vala hefur margoft farið til Tyrklands síðan þá og fer nú aftur í desember þar sem hún kennir og verður viðstödd dagskrá á verkum hennar sem verða sýnd henni til heiðurs. Vala sagði okkur frá hvernig þessi tenging hennar við Tyrkland komst á í upphafi og fleiru sem hún er að bralla nú og á næstunni.

Við heyrðum svo 80 ára gamalt hljóðbrot úr safni Útvarpsins sem flutt var sunnudagskvöldið 27.júlí árið 1947 af Jónasi Árnasyni dagskrárgerðarmanni. Erindið var í þættinum Heyrt og séð og fjallaði meðal annars um póst- og skeytaþjónustu á landinu, vegakerfið í Hvalfirðinum og fleira og hann var aldeilis ekki að liggja á skoðunum sínum. Helga Lára Þorsteinsdóttir safnstjóri RÚV sagði okkur frá þessu erinidi og leyfði okkur að heyra það.

Lesandi vikunnar í Mannlega þættinum í þetta sinn var Árni Friðriksson enskukennari við Menntaskólann á Egilsstöðum og leikskáld, söngvari, leikari og fleira. Hann sagði okkur frá því hvaða bækur hann hefur verið að lesa undanfarið og hvaða bækur og höfundar hafa haft mest áhrif á hann í gegnum tíðina. Árni sagði frá eftirfarandi bókum og höfundum:

East of Eden (Austan Eden) e. John Steinbeck

Þú sem ert á jörðu e. Nínu Ólafsdóttir

Oryx and Crake e. Margaret Atwood

Það sem kann að leynast í eyra mínu e. Mosab Abu Toha

Ray Bradbury

Tónlist í þættinum í dag:

Hvað með það? / Stefán Hilmarsson, Raggi Bjarna og Pétur Kristjánsson (erlent lag, texti Ómar Ragnarsson)

Hvað vita þeir? / Björgvin Halldórsson og Jón Jósep Snæbjörnsson (erlent lag, texti Karl Mann)

Hvað er að? / Elly Vilhjálms (Jón Múli, texti Jónas Árnason)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Föstudagsgestur Mannlega þáttarins í þetta sinn var Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur. Hann hefur reynslu á mörgum sviðum, er fyrrverandi alþingismaður, var blaðamaður, ritstjóri og þáttagerðarmaður í útvarpi auk þess að vera söngvari og gítarleikari í hljómsveitinni Spaðar. Við fengum hann til að fara með okkur fram og aftur í tíma, í ræturnar í Vogunum og svo á handahlaupum í gegnum lífið til dagsins í dag og fengum hann til að segja okkur frá því hvað hann er að bralla þessa dagana.

Svo var það matarspjallið með Sigurlaugu Margréti. Þar var nostalgían fyrirferðamikil og mislangar og misvelheppnaðar búðarferðir. Auk þess sem við hélldum áfram að blaða í Eldhúsbókinni góðu.

Tónlist í þættinum í dag:

Þú ert / Guðmundur Andri Thorsson með Tómasi R. Einarssyni og hljómsveit (Tómas R. Einarsson, texti Sigurður Guðmundsson)

Haustvísa / Guðmundur Andri Thorsson (Guðmundur Andri Thorsson)

Sól í sinni / Guðmundur Andri Thorsson (Guðmundur Andri Thorsson)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Í næsta mánuði verður blásið til afmælisveislu í Salnum í Kópavogi í tilefni þess að fjörutíu ár eru frá því kvikmyndin Stella í orlofi var frumsýnd. Stella er fertug! Þessi bráfyndna mynd hefur fylgt þjóðinni í fjóra áratugi og ósjaldan er gripið í óborganlegar setningar úr myndinni eins og „ Boðið er búið, Bára er komin í bleyti og majónesan er orðin gul“, Lionsklúbburinn Kiddi með berjatýnurnar til sölu og „Fru Stella, veskan min er horfin“ og margar fleiri. Við rifjum upp þessa dásamlegu mynd hér á eftir í tilefni afmælisins. Sólveig Arnarsdóttir leikkona, sem var aðeins 13 ára þegar hún lék í myndinni, kom í þáttinn ásamt Hildi Berglindi Arndal og Thelmu Marín Jónsdóttur.

Það er Bleikur október og á sunnudaginn verða tónleikar sem nefnast Bleikur Jazz þar sem allur aðgangseyrir mun renna til Ljóssins, endurhæfinga- og stuðningsmiðstöð fyrir fólk sem hefur fengið krabbamein og aðstandendur þess. Það verður Agnar Már Magnússon jazzpíanóleikari sem leiðir tónleikana í Vídalínskirkju en þar er hann nýtekin við starfi organista. Við ræddum við Agnar um nýja starfið og umfang þess og hvernig það er að færa sig af flyglinum yfir á orgelið.

Svo kom Jónatan Garðarsson til okkar og hélt áfram að fræða okkur um íslenskt tónlistarfólk. Í dag var komið að lagahöfundinum Henna Rasmus, hann samdi fjölda laga og er líklega þekktastur fyrir lagið Viltu með mér vaka. Jónatan sagði okkur frá ferli Henna í þættinum.

Tónlist í þættinum í dag:

Ferðalangur til frambúðar / Stefán Hilmarsson (Stefán Örn Gunnlaugsson, texti Friðrik Sturluson)

Stella í orlofi / Diddú (Valgeir Guðjónsson)

Órar/Agnar Már Magnússon(Agnar Már Magnússon)

Anna Maja / Berti Möller (Henni Rasmus, ljóð Tómas Guðmundsson)

Viltu með mér vaka / Lummurnar (Henni Rasmus, texti Valborg Bentsdóttir)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Við fræddumst í dag um húmanískar eða veraldlegar útfarir eins og þær eru kallaðar hjá Siðmennt. Inga Auðbjörg K. Straumland er athafnastjóri hjá Siðmennt, við fengum hana til að segja okkur frá því hvernig þær ganga fyrir sig, hver er munurinn á þeim og kirkjulegum útförum í þættinum í dag.

VIRK stendur fyrir ráðstefnu á næstunni um það hvernig við nýtum tækifærin í forvörnum og starfsendurhæfingu til að koma í veg fyrir brottfall af vinnumarkaði og auðvelda endurkomu til vinnu. Virtir erlendir sérfræðingar í vinnusálfræði og vinnulæknisfræði flytja fyrirlestra en einnig mun Virk kynna nýtt úrræði sem nefnist Virk í starfi nýja þjónustuleið sem veitir einstaklingum á vinnumarkaði aðgang að fræðslu, ráðgjöf og þjónustu vegna erfiðleika sem hafa áhrif á starfsgetu þeirra. Markmiðið er að grípa snemma inn í ferlið, áður en vandinn verður of stór, og lágmarka þannig brottfall af vinnumarkaði. Vgdís Jónsdóttir framkvæmdastjóri VIRK kom í þáttinn.

Svo var það vísindaspjallið með Eddu Olgudóttur, í dag sagði hún okkur frá rannsókn sem sýnir að það séu tengsl á milli svokallaðra GLP-1 lyfja og naglaskemmda. En dæmi um GLP-1 lyf er t.d. Ozempic og svipuð lyf sem eru mikið notuð í dag til þess að létta sig. Edda útskýrði þetta fyrir okkur í dag og hvað þetta þýðir.

Tónlist í þættinum í dag:

María Ísabel / Hljómsveit Ingimars Eydal (erlent lag, texti Ásta Sigurðardóttir)

Sail On / Regína Ósk Óskarsdóttir (Jóhann Helgason) Kom út 2004

Boat Behind / Kings of Convenience (Erlend Øye og Eirik Glambek Bøe)

Nei sko / Spilverk þjóðanna (Spilverk þjóðanna)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR

Heimsþekktir sérfræðingar sækja Ísland heim í næstu viku til að tala á ráðstefnunni Brú milli heimsálfa. Þetta eru leiðandi, innlendir og erlendir, sérfræðingar á sviði ME, langvinns Covid, umhverfisveikinda og POTS sem þar munu koma saman og miðla nýjustu þekkingu úr rannsóknum og klínísku starfi. En áhugi á þessum sjúkdómum hefur aukist verulega á síðustu árum, ekki síst í kjölfar heimsfaraldursins. Kristín Sigurðardóttir slysa- og bráðalæknir kom ásamt Helgu F. Edwardsdóttur, formanni ME félags Íslands í þáttinn og sögðu okkur frá ráðstefnunni og stöðunni þegar kemur að þessum sjúkdómum.

Samfélagsgarðar hafa verið byggðir upp víða í nágrannalöndum með það að markmiði að nýta vannýtt svæði betur, skapa aðstæður fyrir meiri útiveru, efla tengsl fólks og bæta lífsgæði. Eyrún Gígja Káradóttir er sérfræðingur hjá Umhverfis- og orkustofnun og hún skrifaði grein á miðilinn akureyri.net þar sem hún viðrar hugmynd sem áður hefur komið fram þar í bæ og bendir á að hægt sé að breyta vannýttu svæði í samfélagsgarð þar sem fólk á öllum aldri gæti komið saman, ræktað, hreyft sig og notið útiverunnar. Við ræddum við Eyrúnu og einnig við forstöðukonu matjurtagarða Akueyrar, Heiðrúnu Sigurðardóttur, en þær báður eru partur af hópi sem hefur verið myndaður um hugmyndina og vill þrýsta á bæjaryfirvöld að koma þessu í gagnið.

Tónlist í þættinum í dag:

Vonarströnd / Íkorni (Stefán Örn Gunnlaugsson)

Söngur um lífið / Rúnar Júlísson (Boudleaux Bryant, texti Rúnar Júlíusson

Barn / Ragnar Bjarnason (Ragnar Bjarnason, ljóð Steinn Steinarr)

UMSJÓN: GUNNAR HANSSON OG GUÐRÚN GUNNARSDÓTTIR