Ooit de eerste landdieren en nu in onze achtertuin: salamanders

Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibieën. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo’n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter).

Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18e eeuw zo’n fossiel exemplaar gevonden en in 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer, dacht dat het om een heel oude mensensoort ging. Hij noemde het Homo diluvii testis: een mens die getuige van de zondvloed zou zijn geweest. Negen jaar later zag Cuvier dat het een reuzensalamander was. Het 1,26 meter lange fossiel is nog steeds in Haarlem te zien, nu als Andrias scheuchzeri.

Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan.

Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden). Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (6) we zien best veel

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt.

In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (5) voelen

Misschien jammer, maar het zintuig dat vertelt hoe je je voelt hebben we niet.

Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en beweging voelen (proprioceptie).

Gevuld zijn of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen ook op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld.

Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (4) smaak, zout, zuur, zoet, bitter en umami

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nucleus solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van de meerval, met 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid die hen de bijnaam ademende tongen heeft opgeleverd.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (3) ruiken: voedsel, de omgeving en soortgenoten

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een paar tussenstappen belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit.

Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (2) horen

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders.

Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Hertz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Hertz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaat. Onze hoorprestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit dit vestibulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzichte van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens wel veel beter in dan mensen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Winterlinde: een oernederlandse boom

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzondere plek in in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van 20 tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duitse grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is.

In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren, werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem.

Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Een giga landbouwprojekt in India laat zien dat landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen voor de boeren rendeert, de natuur helpt en gezond voedsel voor miljoenen mensen oplevert.

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost-Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming” gekregen.

In een artikel in Nature wordt de balans opgemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding. De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt ervoor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend.

Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen: het moet de Nederlandse landbouw meer dan te denken geven.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl