Şerî’at ile hakîkati toplayanlardan birisi olan Bişr ibn Hâris (r.âleyh), Süfyan-ı Sevrî (r.a.)’den naklettiği rivâyetinde “Huşû ile kılmıyan kimsenin namazı fâsiddir” demiş ve Hasan-ı Basri (r.a.)’den “Huzûrsuz kılınan namazın, sevâbtan daha ziyâde ukubete (cezaya) sebeb olur” dediğini rivâyet etmiştir. Muaz İbn Cebel (r.a.): “Kılarken sağında ve solunda olanları bilmeye çalışan kimsenin namazı namaz değildir” diye rivayet etmiştir. Yine müsned olarak Peygamber (s.a.v.) Efendimiz’den: “Çok kimseler var ki kıldığı namazın altıda, hattâ onda biri de kendisi için yazılmaz. Ancak bilerek huzûr ile kıldığı kısmı yazılır” buyurduğu rivayet olunmuştur. Abdülvâhid bin Zeyd (r.âleyh): “Kul için ancak bilerek huzûr ile kıldığı namazın sevâbı olacağında ulemâ ittifak etti” diyerek bu hükmü, icmâ hâline getirmiştir. Yesar (r.âleyh), içinde namaz kıldığı câminin bir köşesi yıkıldığından haberi bile olmamıştır. Hattâ bâzıları o derece huzûr içinde kılarlardı ki, cemaate devâm ettikleri hâlde sağ ve solundakilerin kimler olduğunu bilmezlerdi. Hülâsa; huzûr-u kalb, namazın rûhudur. Bu rûhun en az derecesi de tekbîr ânındaki huzûrdur. Artık bundan noksanı olursa helâk demektir. Ne kadar çoğalırsa o nisbette namazın cüzleri arasına rûh yayılır, nice hareketsiz diriler var ki onlar ölü hükmündedir. Yalnız iftitah tekbirinde huzûr olup, diğer kısımları gaflet ile geçen namaz da son nefeslerini yaşayan hasta gibidir. Bunun içindir ki Hz. Âişe (r.anhâ): “Resûlullâh (s.a.v.) bizim ile konuşur, gülerdi. Fakat namaz vakti gelince sanki ne o bizi tanır ve ne de biz onu tanırdık” buyurmuştur. (İmâm-ı Gazâlî (r.âleyh), İhyâu Ulûmi’d-dîn, c.1, s.439-440)

Sahur gecenin son üçte birlik vakti olup oruç tutan kişinin bu vakitte sahura kalkıp bir şeyler yemesi müstehaptır. Bazıları sünnet olduğunu söylemişlerdir. Amr b. El-As (r.a.)’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurdu: “Bizim orucumuzla Ehl-i Kitab’ın orucunu ayıran sahur yemeğidir.” (Nesai) Enes b. Malik (r.a.)’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurdu: “Sahura kalkın. Çünkü sahurda bereket vardır.” (Buhârî) Sahuru geciktirmek, iftarı acele etmek müstehaptır. Ebu Zer (r.a.)’den Peygamber (s.a.v.) Efendimiz’in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ümmetim sahuru geciktirip, iftarı acele ettikçe hayır üzere olmaya devam ederler.” (Ahmed b. Hanbel) Ayrıca sahurda yemek, gün içerisinde oruç tutmaya yardımcı olur. İbn Abbas (r.a.)’den rivâyet edilen bir hadîs-i şerîfte Peygamber (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Gündüz uykusuyla (öğlen önce veya sonrasındaki uyku) gece kalkabilmeye, sahur yemeği ile de gündüz orucuna yardım alın.” (Taberânî) Şayet fecrin doğduğundan şüphe ediyorsa yememesi müstehaptır. İmâm Ebû Hanife ve İmâm Ebû Yusuf’tan böyle rivayet edilmiştir. Bu fetvânın gerekçesi olarak şu hadis-i şerif delil getirilmiştir: Hasan b. Ali (r.a.)’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ben Peygamber (s.a.v.) Efendimiz’den şunu ezberledim: “Seni şüpheye sokanı terk et, şüpheye sokmayana yönel.” (Tirmizi) (Sualli-Cevaplı İslâm Fıkhı, c.3, s.383-384)

“Ne gibi şey mâni‘ olabilir Allâh (c.c.)’un onlara azâb etmesine ki, Allâhü Te‘âlâ onlara azâb etmesin! Hâlbuki onlar Mescid-i Haram’ı ziyaretten Ehl-î Îmânı men’ ediyorlar. Onlar şu men’leri sebebiyle azâba müstehâktırlar. Ve onlar Mesacid’in velisi ve mütevellisi olmadılar. Ancak Mescid-i Haram’ın mütevellisi, şirkden ve diğer günâhlardan sakınan müttekîlerdir. Velâkin müşriklerin ekserisi Mescid’in mütevellisi müttekîler olduğunu bilmezler. Onların Mescid yanında namazları, ancak ıslık çalmak ve el ele vurmaktan ibarettir. Hâl böyle olunca Ey kâfirler! Kesb etmiş olduğunuz küfrünüz sebebiyle âhiret azabını tadın.” (Enfâl s. 34-35) Kâfirlerin Resûlullâh (s.a.v.)’i ve sâir Ehl-î Îmân’ı hicrete mecbur etmeleri ve Hudeybiye vak‘asında Ehl-î Îmân’ı Mekke’ye koymayıp bir muâhedenâme akdederek döndürmeleri Mescid-i Haram’dan men’etmeleri cümlesindendir. İmkânını bulabilselerdi Ehl-î Îmân’dan Mescid-i Harâm’a bir ferd koymayacaklardı. Lâkin bu hususta muvaffâk olamadılar. Ve akıbet Mescid-i Haram’dan kendileri tard olundular. Binâenaleyh; Ehl-î Îmân üzerine tatbik etmek istedikleri plânları kendi ayaklarına dolaşmıştır. Beyt-i Şerif huzurunda onların itikâdınca salât olmadı. Ancak ıslık çalmak ve el ele vurmak oldu. Bunlar tavâf ederken lâyık olmayan şu fiilleri işledikleri gibi, Resûlullâh (s.a.v.) namaz kılarken sağına ve soluna gelirler, zihn-i Resûllullah (s.a.v.)’i teşviş ve Cenâb-ı Peygamber (s.a.v.)’le alay etmek için ellerini birbirine çarpar ve ıslık çalarlardı. Hülâsa; zamanımızda konferanslarda vesâir mehâfilde Avrupa’yı taklîd ederek alkış unvanıyla yapılan el şakırtıları âdet-i câhiliyyeden bulunduğu ve bu âdetin gazâb-ı ilâhîye sebep ve âdât-ı İslâmiyyeye aykırı ve ind-i ilâhî’de mezmûm (kötülenmiş) olduğu bu âyetten anlaşılmış olan fevâid (faydalar) cümlesindendir. (Hz. Mahmud Sâmî Ramazânoğlu (k.s.), Bedir Gazvesi ve Sûre-i Enfâl Tefsîri, s.133-134)

Efendimiz (s.a.v.)’in bizlere vasiyetlerinden birinde de bir kimseye bir yere beraber gideceğimize; bir şey vereceğimize, yardımda bulunacağımıza ve sair hususlara dair vaâdde bulunmuşsak vaâdimizden dönmememiz buyurulmaktadır. Böylece verdiğimiz söze hıyânet etmemeli ve verdiğimiz sözde zulüm ve haksızlık yapmamalıyız. Aramızda sözleşme bulunan kimselere sövmemeli ve onları dövmemeliyiz. Bu ahidle âmel etmek isteyenler öğüt verici, uyarıcı, doğru bir şeyhin yolunu izlemeye ve onun manevi yardımından faydalanmaya muhtaçtırlar. O vakit o kimse bir müslümanın kıymet ve büyüklüğünü anlamış olur. Her vaâdini ve sözünü yerine getirmeye çalışır. Tersine davranmaz. Hıyânetin ne ölçüde utanç verici bir âmel olduğunu hissetmiş olduğundan kimseye hıyânet etmez. Ebû Hüseyn oğlu Abdullah (r.a.)’dan şu hadîs rivayet edilmiştir: “Efendimiz (s.a.v.)’in peygamberliği bildirilmeden önce, ben kendisine bir şeyler satmıştım. Sattığım malın değerinden bir kısmını sonradan alırım diye onda bırakmıştım. Geri kalan paramı, söz verdiği gün ve yerde gelip alacağıma söz vermiştim. Fakat her nedense verdiğim sözü ve buluşma gün ve yerini unutmuştum. Üç gün sonra bunu hatırladım. Buluşmak için söz verdiğim yere gittim. Aradan üç gün geçmesine rağmen kendisini orada beni bekler bir durumda gördüm. “Ey genç, bana zorluk çıkardın, beni üzdün, ben üç gündür, sabahtan akşama olacak şekilde bu yerde seni beklemekteyim” buyurmuşlardı.” (Ebû Davûd) Peygamber (s.a.v.): “Münafıkın izi (alâmeti) üçtür: Konuşursa yalan söyler, bir vaâdde bulunursa vaâdini tutmaz, emanete hıyanet eder.” buyurmuşlardır. (Buharî) Yine Nebi (s.a.v.): “Bir toplum verdiği sözden cayarsa, aralarında döğüş ve öldürme başlar” buyurmuşlardır. Allâh (c.c.) en doğrusunu bilir.  (İmâm Şaranî, Büyük Ahidler, s.993-995)

Kur’aân ayı Ramazân-ı Şerîf ayında, yakın tarihte olsun uzak tarihte olsun, Kur’ân’a veya Allâh (c.c.)’un indirdiği Hâkk Din’e ve Hâkk’ı tutanlara karşı olanların feci akibetlerine dair bir örnekten söz edeceğiz. Harf Devrimi’nin gerçekleştiği dönemde Latin harflerinin üstünlüğü konusunda açıklamalarda bulunan dönemin Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati Uğural’ın Konya’da düzenleyeceği konferans öncesi apandist patlaması sonucu ölmesi yıllardır ibretlik bir olay olarak anlatılır. Konya’da o dönemin tek gazetesi olan “Babalık Gazetesi” Başyazarı Haluk Nurbakî, Bay Necati ile ilgili bir anektotu yazısında şöyle anlatır: “Tarih 1928! Maarif/Milli Eğitim Bakanı Necati, Konya’ya gelmiş ve Latin harflerinin Kur’ân harflerine üstünlügünü (!) anlatmak üzere hazır edilen konferans, şehrin her yanına asılan ilanlarla duyurulmuştur. Bu ilanlarda; “Eski harflerle birlikte Kur’ân’ı tarihe gömdük” fecaati yazıyor ve konferansın ertesi gün saat 10:00’da verileceği belirtiliyordu. Akşam bir ziyâfet verildi, yemekten sonra Bay Necati ani bir apandist krizine yakalandı. Hemen hastaneye kaldırılıp ameliyat edildi. Gösterilen itinayı anlatmaya lüzum yok! Bütün hastane ve bütün Konya ayaktaydı! Haddini aşıp Kur’ân’a dil uzatan Bakan Necati, sözde kurtulmuştu! Fakat, ne çare ki gece yarısı imkansız denecek bir şey oldu... Bakan Necati’nin yatağı yan demirinden kırıldı ve hasta yere düştü. Ameliyat yeri patladı. Ertesi gün, konferansın yapılacağı saatte, saat 10:00’da öldü... Evet! Kur’ân’ı tarihe gömmek isteyenler, tarihin en kokuşmuş sayfalarina kendileri gömüldüler... Zira Hz. Allâh (c.c.) Kur’ân-ı Kerîm’de, “Muhakkak ki o Kur’ân’ı biz indirdik ve elbette onu biz muhafaza edeceğiz” (Hicr s. 9) buyuruyordu. (Zafer Dergisi, Sayı 213, 1994)

(Ramazân Ayı’nın başında veyâ ortasında veyâ sonunda üç kere okunacak duâ.)

“Bismi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm

Allâhü Râbbün ahadün samedün ferdün li’l-‘âlemîne, nebîyyinâ Muhammedin erselehu mübeşşiran. Li’l-kâfirîne münzirûne münzîran mine’n-nâri ve münziran nebîyyinâ Muhammedün ahadün, hâmidün ve kâsimun ve şâhidün li’l-mü’minîne ve kâimun nebîyyinâ Muhammedün vehüve nebîyyü’l- Mustafâ salla’llâhu Te‘âlâ ‘aleyhi ve sellem. Ve’l-imâmu’l-murtezâ, ve’rresûlü’l- müctebâ, nebîyyinâ Muhammedün hüve’r-resûlü’lmurselü, sâhibu’l-kitâbi, münziru ve’l-kitâbu’l-mecdü, nebîyyinâ Muhammedün sâhibu’l-livâ’i ve’l-minberi ve’l-burâki’l- ezheri ve’r-rızâ’i ve’l-kevseri nebîyyinâ Muhammedün ve zeynü’l-cinâni Ahmedün, ‘abdun mutî‘un, ‘âdilün, ‘abdun, cevâdün, nâfi‘un, li’lmüşrikîne kâilün, nebîyyinâ Muhammedün ve şefî‘unâ Muhammedün ve resûlünâ Muhammedün fahrun lenâ Muhammedün hayrun li’l-’âlemîne şefî‘un li’l-müznibîne ve’l-mücrimîne, nebîyyinâ Muhammedün ihtârahu ve erselehu fî hâlkıhî şerrafehu, yuhibbuhu nebîyyinâ Muhammedün salla’llâhu ‘alâ seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sahbihî ecma‘îne bi-rahmetike yâ erhame’r- râhimîn.”

Meâli: Rahmân ve Rahîm olan Allâh’ın adıyla. “Allâh (c.c.) tek olan ve Rabb olandır, herkes O’na muhtaçtır, O hiç kimseye muhtaç değildir. Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizi âlemlere müjdeleyici olarak gönderendir. Kâfirleri ateşle korkutucudur. Münzir olan Efendimiz (s.a.v.) tektir. Övülen ve mü’minlere şâhid olandır. Efendimiz (s.a.v.) seçilmiş nebî, râzı olunan önder ve seçkin elçidir. O (s.a.v.) gönderilmiş elçidir. Kitap sâhibi korkutucu nebîdir. Efendimiz (s.a.v.) sancak, minber, burak, rızâ makamı ve kevser sâhibidir. Gönüllerin süsü Ahmed s.a.v.)’dir. İtaatkar, adâletli, cömert bir kuldur. Dünyâda müşriklere faydalı, âhirette bize şefââtçi olandır. Hz. Muhammed (s.a.v.) bizim iftiharımızdır. Âlemlerin en hayırlısı, günahkarların şefââtçisidir. Hz. Muhammed (s.a.v.), Cenâb-ı Hakk’ın seçip gönderdiği, mahlûkâtın içinde şerefli kıldığı Efendimizdir. Ey merhametlilerin en merhametlisi Allâh’ım! Rahmetinle Efendimize, âline ve ashâbına salât ve selâm olsun.” 

(Ömer Muhammed Öztürk, İbâdet Takvimi ve Duâlar, s.66-68)

İmâm el-Kerhi, şöyle demiştir: Oruç tutmamayı mubâh kılan hastalık; ölümle sonuçlanacak veya hastalığın artmasına sebep olacak veya yeni bir hastalığın doğmasına sebebiyet verecek hastalıktır. Bu durumda olan kişiler oruç tutmazlar. İmâm el-Kâsânî, şiddetli açlık ve susuzluk sebebiyle ölüm tehlikesinin bulunduğu hallerde de sanki ölüm tehlikesi bulunan bir hastalıkta olduğu gibi oruç terk etme ruhsatının olduğunu beyân etmiştir. Hastalık veya sefer sebebiyle oruç tutmayan kişinin, sıhhâtine kavuşması muhtemel ise iyileşince, tutmadığı günleri kaza eder. Keza yolcu olan kişi de vatanına dönünce kaza etmelidir. Eğer iyileşmesi muhtemel değilse veya oruç tutamayacak derecede yaşlı ise kaza etmesi gerekmese de Hanefi mezhebine göre tutmadığı günler için fidye vermesi veya varislerine fidye vermeleri için vasiyette bulunması gerekir. Bu fetva istihsanın gereği olup kıyasa göre fidye vermesine gerek yoktur.Bu konuda Hanefi mezhebinin delili şu âyet-i kerimedir: “İhtiyarlık veya şifa umudu kalmamış hastalık gibi devamlı mazereti olup da oruç tutmaya güçleri yetmeyenlere bir fakiri doyuracak fidye gerekir.” (Bakara s. 184) Ayrıca iyileştiğinde veya seferden döndüğünde kaza etmeyip daha sonra yaşlılık veya iyileşme ihtimâli olmayan bir hastalığa yakalanması sebebiyle kaza edecek gücü olmaması durumunda da fidye vermesi gerekir. Zira sağlığında kaza etmediği oruçlar zimmetinde borç olarak duruyordur. Bunların güne gün kazası da mümkün değildir. Şu halde fidye verilerek kaza edilmesi gerekli olmuştur. Hastalığı devam etme esnasında ya da sefer esnasında vefât etse üzerine kaza da fitre de vacip olmaz. (Sualli-Cevaplı İslam Fıkhı, c.3, s.368-369)

Şa’bân ayının son gününde Resûlullâh (s.a.v.) şöyle bir konuşma yaptı: “Ey insanlar! Büyük, mübarek bir aya giriyorsunuz. O ayda bin aydan daha hayırlı bir gece vardır. Allâh (c.c.) o ayda oruç tutmayı farz kılmıştır. Geceleri ibâdet etmeyi de müstehâb kılmıştır. Kim bu ayda bir hayır işlerse, diğer aylarda bir farz işlemiş gibidir. Kim bu ayda bir farz işlerse, diğer aylarda yetmiş farz işlemiş gibidir. Bu ay sabır ayıdır, sabrın mükâfâtı ise cennettir. Bu ay, yardımlaşma ayıdır. Müminlerin rızıklarının arttırıldığı bir aydır. Kim bu ayda bir oruçluyu iftâra davet ederse günâhları affedilir, cehennem ateşinden kurtulur. İftâra davet eden oruç tutanın mükâfatı kadar mükâfat alır. Oruç tutanın mükâfatından da hiçbir şey eksilmez.” “Ya Resûlullâh! Hepimiz oruçluyu iftar ettirecek bir şey bulamıyoruz” dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Allâhü Teâlâ bu sevâbı, oruçluya bir hurma ile iftâr ettirene de, bir yudum su ile iftâr ettirene de, su katılmış süt ile iftâr ettirene de verir. Bu ay, evveli râhmet, ortası mağfiret, sonu da cehennemden kurtuluşa vesîle olan bir aydır. Kim bu ayda elinin altındakilerinin işlerini hafifletirse, Allah (c.c.) o kimseyi affeder ve onu cehennemden kurtarır. Öyle ise bu ayda dört şeyi çok yapın: Bunlardan ikisi ile Râbbinizi razı edersiniz. İkisinden de zâten siz müstağnî olamazsınız (ayrı kalamazsınız). Râbbinizi râzı edeceğiniz iki şey, Allâh (c. c.)’dan başka ilâh olmadığına şehadet etmeniz (Kelime-i şehâdet) ve Allâh (c.c.)’dan af dilemenizdir. Sizin müstağni olamayacağınız iki şey ise, Allâh (c.c.)’dan cenneti istemeniz ve cehennem azâbından ona sığınmanızdır. Bir kimse, Ramazân-ı Şerif’te, bir oruçlunun karnını doyursa, Allâhü Teâlâ onu, kıyâmette benim havzımdan öyle içirir ki, o kimse artık ebediyyen susamaz.” İFTÂR DUÂSI: “Allâhümme leke sumtü ve bike âmentü ve ‘aleyke tevekkeltü ve ‘alâ rızkıke eftârtü ve li-savmi ğadin neveytü fa’ğfirlî mâ-kaddemtü vemâ-ahhartü.” (Yusuf Kandehlevî, Hadislerle Müslümanlık, c.5, s.166-167)

Nerdesin şevketli Sultan Hamid Han?! Feryadım varır mı bârigâhına? Ölüm uykusundan bir lahza uyan, Şu nankör milletin bak günâhına. Tarihler ismini andığı zaman Sana hak verecek ey koca Sultan! Bizdik utanmadan iftira atan Asrın en siyâsi padişahına. Padişah hem zalim hem deli dedik, Îhtilâle kıyâm etmeli dedik, Şeytân ne dediyse biz belî (evet) dedik, Çalıştık fitnenin intibâhına!… Divane sen değil, meğer bizmişiz Bir çürük ipliğe hülya dizmişiz, Sade deli değil, edepsizmişiz, Tükürdük atalar kıblegâhına! Sonra cinsi bozuk, ahlâkı fena Bir sürü türedi girdi meydana, Nerden çıktı bunca veled-i zina! Yuh olsun bunların ham ervâhına!! Bunlar halkı didik didik ettiler Katliâma kadar sürüp gittiler, Saçak öpmeyenler secde ettiler, Bir asi zabitin pis külâhına! Lakin sen sultanım gavs-ı ekbersin! Ahiretten bile himmet eylersin. Çok çekti şu millet murada ersin Şefaat kıl şâhım medet hâhına. (Rıza Tevfik Bölükbaşı) Rıza Tevfik ölüm döşeğinde şunları söylemiştir: “Ben bu şiiri Türk milletine hakaret kasdıyla değil, tamamıyle aksi olarak, Türk milletini ölüme götüren bir zümreyi teşhir ve Abdülhamid Han’a edilen iftiraları tesbit gayesiyle yazdım. 31 Mart vakasını tertiplediği isnadı altında tahtından alaşağı edilen büyük hükümdar, bu isnadla, sade iftiraların değil, tertiplerin de en hainine hedef tutulmuştur. (Ahmet Kabaklı, Temellerin Duruşması, s.140)

Ehl-i Sünnet Âlimlerinin yolundan ayrılan Musa Carullah Bigiyef’in İslâm Akîdesi’ne aykırı bazı görüşlerini, bâtılı bâtıl bilip onlardan sakınmak adına kısaca zikrediyoruz: “Rahmet-i İlâhi Burhanları” kitabında özet olarak şunları yazıyor: “Ben Cenâb-ı Hâkk intikam maksadıyla, bazı kimselere ebediyyen azâb edecek diyemem, dayanamayacağım bir azâbı diğer insanlar hakkında da düşünemem. Ebedi hayata göre bir saniyelik bir sükûnet olan dünya hayatında tam bir rahat yüzü görmemiş insanları (kâfirleri) ebedi azâbla cezalandırmaktan Erhamürrahimîn olan Allâh’ın maksadı nedir?” Cevap: “Kur’ân-ı Kerîm’in birçok yerinde “Beni ve apaçık ayetlerimi tanımayanları veyahut benden başka ilâh tanıyanları azâb-ı ebedîde bırakacağım, mutlaka onları cehennemden çıkarmayacağım” diye tekrar tekrar geçtiği halde biz, “Yok yok, yapmaz. Bizi korkutmak için öyle söylüyor, yalandır, fakat, vaad ettiği azâbdan dönmesi kabilinden olan şerefli bir yalandır…” demeye cesaret edemiyoruz. Allâh (c.c.)’un, sözüne inanmayanları düşüreceği azâbı üzerimize çekmekten korkuyoruz. Cenâb-ı Hakk ehl-i cehenneme hitaben: “Huzurumda kabahati birbirinize atıp durmayın. Ben size vaktiyle vaîdimi tebliğ etmiştim. Benim sözüm değişmez. Ve bu, benim zulmüm değil, sizin istihkâkınızdır (hak ettiğinizdir)” buyuracaktır. Allâh (c.c.)’un vaîdinden durup durmayacağı bahsinde, bu Âyet-i Kerime’den sonra, söz anlayan insanlar için tereddüde mahal kalır mı? İslâmi hükümlerin hikmetleri küfür kapısını kesin bir şekilde kapatmayı gerektirir. Bu yüzden kafirlerin kurtulması, İslâmî hükümlere uyma ve Peygamberler (a.s.e.)’e tâbi olma vazifesindeki kesinliğe terstir. Allâh (c.c.)’un gönderdiği peygamberleri (ve Son Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.)’i) tanımak kesinlikle lazım olduğuna göre, tanımayanların cezası, Musa Efendi’nin istediği gibi tahammül edilir bir ceza değil, bilakis tahammül edilemez bir ceza olmalıdır. “Şüphesiz, inkâr eden kitap ehli ile Allâh’a ortak koşanlar, içinde ebedî kalmak üzere cehennem ateşindedirler. İşte onlar yaratıkların en kötüsüdürler.” (Beyyine s. 6) (Mustafa Sabri Efendi, Musa Carullah Bigiyef’e Reddiye, s.20-31)