Miejsca Nieoczywiste

Czy I wojna światowa musiała wybuchnąć? Co stałoby się z Europą, gdyby Niemcy pokonały Rosję, a Austro-Węgry rozpadły się bez wielkiej wojny na wyniszczenie?

Druga część rozmowy Marcina i Arka o alternatywnym przebiegu wydarzeń 1914 roku. Wielka Brytania pozostaje poza konfliktem z powodu kryzysu w Irlandii, Francja nie atakuje nad Renem, a główne działania wojenne przenoszą się na Mazury.

Wiedeń traci kontrolę nad Węgrami. Monarchia Habsburgów rozpada się na kilka państw, a Niemcy umacniają swoją pozycję w Europie Środkowej i Wschodniej. W ramach Mitteleuropy powstają Królestwo Finlandii, Księstwo Bałtyckie, Królestwo Litwy i Królestwo Polskie pod niemieckim protektoratem.

Polska otrzymuje własny rząd i wojsko, ale jej granice oraz przyszły monarcha zależą od decyzji Berlina. Lwów i Chełm przypadają Ukrainie, Wilno Litwie. Wśród kandydatów do polskiej korony pojawiają się arcyksiążę Karol Stefan i książę Albrecht Wirtemberski.

Rozmawiamy również o Wilhelmie II, granicach jego władzy i możliwości odsunięcia go od tronu. Na koniec pytamy, czy Rosja bez bolszewików byłaby mniej groźna dla Polski i czy państwo powstałe pod niemieckim protektoratem mogłoby być naprawdę niepodległe.

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite

I wojna światowa, kryzys lipcowy 1914 i zamach w Sarajewie. Czy wielkiej wojny dało się uniknąć? Mocarstwa, sojusze i Polacy przed 1914 rokiem.

Belle Époque, czyli ponad cztery dekady pokoju, wzrostu gospodarczego i wiary w postęp. Analiza obejmuje stan głównych graczy przed konfliktem. Cesarstwo Niemieckie Wilhelma II jako najszybciej rozwijająca się gospodarka Europy. Imperium Brytyjskie Jerzego V z problemami wewnętrznymi. Austro-Węgry Franciszka Józefa jako państwo wielonarodowe. Rosja Mikołaja II jako najsłabsze ogniwo. Francja III Republiki, Belgia i kocioł bałkański.

Osobno opisany zostaje system sojuszy, od Trójprzymierza z 1882 roku do Trójporozumienia z 1907 roku, oraz plan Schlieffena. Wśród ludzi odpowiedzialnych za eskalację pojawiają się Siergiej Sazonow, Nikołaj Januszkiewicz, Leopold Berchtold, Helmuth von Moltke i cesarz Wilhelm II. Przywołana zostaje ocena Maxa Hastingsa z książki „Katastrofa 1914. Europa idzie na wojnę”. Zestawiony zostaje potencjał militarny obu bloków.

Ostatnia część dotyczy Polaków w trzech zaborach. Pruska praworządność i Hakata, galicyjska autonomia oraz rusyfikacja w zaborze rosyjskim.

00:00 Geneza Wielkiej Wojny i perspektywa historii alternatywnej 02:18 Ład geopolityczny epoki Belle Époque i iluzja trwałego pokoju 05:44 Cesarstwo Niemieckie i jego ambicje mocarstwowe 10:56 Imperium Brytyjskie i doktryna „Splendid Isolation” 14:52 Austro-Węgry wobec kryzysu ustrojowego i problemu sukcesji 19:15 Imperium Rosyjskie i ograniczenia potencjału mocarstwowego 24:39 III Republika Francuska wobec klęski 1870 roku i polityki sojuszy 29:20 Neutralność Belgii w kalkulacjach strategicznych mocarstw 32:38 Kwestia wschodnia i kryzysy na Bałkanach 35:28 Bloki militarne i założenia Planu Schlieffena 38:42 Przywódcy mocarstw wobec kryzysu lipcowego 46:45 Potencjał militarny mocarstw w 1914 roku 51:46 Sprawa polska w przededniu wojny i sytuacja w trzech zaborach 55:40 Scenariusze kontrfaktyczne i zapowiedź drugiej części

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite

W 1883 roku młody student z Lęborka wpadł na pomysł urządzenia, które miało pozwolić przesyłać obrazy na odległość. Kilka tygodni później Paul Nipkow zgłosił patent na „elektryczny teleskop”.

Jego najważniejszym elementem była wirująca tarcza z otworami ułożonymi spiralnie. Tarcza Nipkowa rozkładała obraz na punkty i linie, a po kilkudziesięciu latach stała się podstawą pierwszych działających systemów telewizyjnych.

Paul Nipkow nie zbudował jednak telewizora i nie uczestniczył bezpośrednio w jego późniejszym rozwoju. Jego pomysł wykorzystali między innymi John Logie Baird i inni pionierzy telewizji mechanicznej. W latach 30. jego nazwiskiem nazwano nawet berlińską stację telewizyjną.

Kim był człowiek, którego nazwisko znalazło się w historii telewizji? Skąd wzięła się opowieść o jego kaszubskich korzeniach? I dlaczego wynalazek biednego studenta z Lęborka musiał czekać czterdzieści lat, zanim technika pozwoliła go wykorzystać? To historia Paula Nipkowa, tarczy, która zmieniła sposób myślenia o przesyłaniu obrazu, oraz miasta, które po latach ponownie przypomniało sobie o swoim wynalazcy.

Wesprzyj Podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite

Traktat w Radnot z 1656 roku był próbą rozbioru I Rzeczypospolitej między Szwecję, Siedmiogród, Brandenburgię, Bogusława Radziwiłła i Kozaczyznę.

Karol X Gustaw, osłabiony klęskami wojsk szwedzkich, szukał nowego sojusznika. Znalazł go w Jerzym II Rakoczym, księciu Siedmiogrodu, który liczył na koronę polską i powiększenie znaczenia własnego państwa.

6 grudnia 1656 roku w Radnot, dzisiejszym Iernut w Rumunii, podpisano porozumienie przewidujące podział ziem Rzeczypospolitej. Szwecja miała otrzymać między innymi Kujawy, Prusy Królewskie, Kaszuby, część Mazowsza, Podlasie oraz znaczne obszary Wielkiego Księstwa Litewskiego. Brandenburgii przypadły wcześniej obiecane ziemie Wielkopolski, Bogusławowi Radziwiłłowi województwo nowogródzkie, a Rakoczemu ogromna część Korony, w tym Małopolska. Kozacy mieli uzyskać własne państwo, którego granic nie określono dokładnie.

Traktat nie został jednak zrealizowany. Wkroczenie Rakoczego do Rzeczypospolitej zakończyło się klęską, a plan podziału państwa rozpadł się szybciej, niż jego autorzy zakładali. Radnot pozostał jednym z najbardziej konkretnych projektów rozbioru Rzeczypospolitej w XVII wieku.

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite

Posłuchaj odcinkaBursztyn był nie tylko ozdobą i towarem, lecz surowcem, o który państwa walczyły, którego wydobycie kontrolowały, a czasem ukrywały — od kopalń Sambii po tajne złoża NRD i nielegalne wydobycie na Pomorzu.

Bursztyn bałtycki, wydobycie bursztynu, kopalnie bursztynu, Sambia, Jantarnyj i historia bursztynu — od państwowego monopolu po przemysłowe górnictwo i tajne wydobycie.

Jeśli nie słuchałaś/eś 1 części - Bursztyn bałtycki cz. 2.

Bursztyn przez wieki był nie tylko ozdobą i przedmiotem handlu. Był surowcem, nad którym państwa próbowały przejąć kontrolę. W tym odcinku historia przemysłowego wydobycia bursztynu na Pomorzu, Sambii, Kurpiach i w dawnej NRD. Opowiadam o firmie Stantien & Becker, największej kopalni bursztynu w Palmnicken, późniejszym Jantarnym, oraz o jej powojennej historii. Jest też zbrodnia w Palmnicken i marsz żydowskich więźniarek z KL Stutthof w styczniu 1945 roku.

Wracamy do Bursztynowej Góry pod Bąkowem, Możdżanowa i złóż w rejonie ujścia Wisły Martwej. Jest PRCiP, Port Północny, nielegalny handel bursztynem, kurpiowskie kopalnie oraz tajemnica złoża odkrytego w kopalni węgla brunatnego Goitsche w NRD. Na koniec historia Bursztynowego Niedźwiadka ze Słupska — od torfowiska pod Słupskiem, przez Szczecin i Stralsund, aż do powrotu do Muzeum Narodowego w Szczecinie w 2009 roku.

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronit

Posłuchaj odcinkaBursztyn bałtycki, powstały dziesiątki milionów lat temu, przez tysiące lat był amuletem, symbolem prestiżu i cennym towarem, który z wybrzeży Bałtyku trafiał do Rzymu, na dwory władców i do warsztatów całej Europy.

Bursztyn bałtycki, sukcynit, szlak bursztynowy, handel bursztynem, Bałtyk, Pomorze, Słupsk, Krzyżacy i Gdańsk. Historia surowca starszego niż Bałtyk.

Ciąg dalszy - Bursztyn bałtycki cz. 2

Bursztyn bałtycki powstał około 30–40 milionów lat temu, w epoce eocenu. Bałtyk pojawił się znacznie później. Przez tysiące lat bursztyn był jednak nie tylko surowcem ozdobnym. Wykorzystywano go jako amulet, przedmiot prestiżu i towar wymiany. Odcinek zaczyna się w 1887 roku pod Słupskiem, gdzie w torfie znaleziono niewielką figurkę niedźwiedzia wykonaną z bursztynu. Jej dokładne datowanie pozostaje przedmiotem dyskusji.

Dalej pojawiają się najstarsze ślady pozyskiwania i obróbki bursztynu, znaleziska z neolitu i epoki brązu, rozwój handlu w czasach rzymskich oraz szlak prowadzący znad Bałtyku do Akwilei. Jest także historia dawnych pracowni bursztyniarskich na Mazowszu i znaczenie bursztynu dla społeczności Pomorza.

W średniowieczu bursztyn stał się przedmiotem monopolu zakonu krzyżackiego. Surowiec gromadzono w Królewcu i sprzedawano europejskim rzemieślnikom. Osobny rozdział stanowi historia Gdańska i miejscowego bursztynnictwa.

To historia surowca, który przez tysiące lat łączył Bałtyk z odległymi regionami Europy.

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite

Cały odcinek

Dwa królestwa Litwy: od Mendoga I po zapomniany projekt monarchii z 1918 roku. Odcinek pokazuje, jak powstało pierwsze królestwo w XIII wieku, jak wyglądała jego struktura i dlaczego upadło po dziesięciu latach. Wyjaśnia także, w jaki sposób Wielka Wojna i traktat brzeski otworzyły drogę do drugiej próby stworzenia monarchii litewskiej. Analiza obejmuje decyzje Taryby, kontekst niemieckiej okupacji oraz skutki polityczne dla regionu. To faktograficzny przegląd dwóch epizodów litewskiej państwowości.

Królestwo Litwy 1253 i Królestwo Litwy 1918 – Mendog, Mendog II, Taryba, Wirtenbergowie, Hohenzollernowie, Ostpolitik, Traktat Brzeski i okupacja niemiecka.

Równie ciekawą historię ma Zjednoczone Księstwo Bałtyckie.

Odcinek przedstawia dwa momenty, w których Litwa posiadała własnego króla. Pierwszym był Mendog, koronowany w 1253 roku, którego rządy zakończyły się zabójstwem w 1263 roku i likwidacją królewskiej struktury państwa. Drugim był projekt z 1918 roku, gdy Litewska Taryba, działająca pod niemiecką okupacją, wybrała Wilhelma Karla von Uracha na króla Mendoga II. Wybór wynikał z warunków politycznych: kandydat musiał być Niemcem, nie mógł pochodzić z dynastii Hohenzollernów, powinien być katolikiem i akceptowalnym dla władz Rzeszy. Urach spełniał te kryteria, a jego odległe pokrewieństwo z Jagiellonami stanowiło argument historyczny. Odcinek omawia kontekst traktatu brzeskiego, niemieckiej polityki w krajach bałtyckich, stanowisko Taryby oraz przyczyny upadku projektu monarchii w 1918 roku.

Wesprzyj podcast:

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Buy coffee for Podcast Miejsca Nieoczywiste - buycoffee.to⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠

⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠⁠Miejsca Nieoczywiste - Suppi by Patronite