Jen la novaĵoj por lundo, la dek oka de majo.

La Monda Organizaĵo pri Sano, ofte konata per la akronimo mo o so, ĵus proklamis tutmondan krizon pro la ekapero de Ebolo en centra Afriko. La ĝenerala direktoro de la organizaĵo, Tedros Ghebreyesus, oficiale deklaris, ke la situacio en la Demokratia Respubliko Kongo kaj la najbara lando Ugando estas krizo de publika sano de internacia graveco. Ĉi tiu decido sekvas krizan kunsidon kaj reliefigas la kreskantan timon, ke la viruso povus disvastiĝi multe pli vaste, se ne estos tuja internacia kunordigo.

La nuna krizo komenciĝis komence de majo en la provinco Ituri, situanta en la nordorienta parto de la do ro ko. Kuracistoj en la sanregiono Mongbwalu unue rimarkis nekutiman nombron da severaj malsanoj kaj mortoj. Precipe maltrankviliga estis la fakto, ke pluraj sanlaboristoj malsaniĝis kaj mortis, kio ofte indikas altan nivelon de infekto en malsanulejaj medioj. La dek kvinan de majo, sciencistoj ĉe la nacia instituto pri biomedicina esploro, aŭ i no ro bo, finis la analizon de dek tri sangospecimenoj. Ok el tiuj specimenoj estis pozitivaj rilate al la viruso Bundibugyo. Ĉi tiu estas sufiĉe malofta specio de Ebolo, kaj la registaro de la lando tuj deklaris la dek sepan oficialan ekaperon de Ebolo en sia historio.

La ciferoj rapide kreskas. En la Demokratia Respubliko Kongo, sanoficistoj jam registris dek konfirmitajn kazojn kaj tricent tridek ses suspektatajn kazojn. El tiuj, okdek ok homoj verŝajne jam mortis pro la malsano. La situacio fariĝis internacia kiam du kazoj estis konfirmitaj en la ĉefurbo de Ugando, Kampalo. Ambaŭ personoj vojaĝis el la konga provinco Ituri kaj estis hospitaligitaj en intensflegejoj. Unu el tiuj pacientoj jam mortis.

La do ro ko havas longan historion rilate al ĉi tiu viruso, ĉar la lando travivis dek ses antaŭajn ekaperojn ekde mil naŭcent sepdek ses. La plej lastatempa finiĝis nur en decembro de la jaro du mil dudek kvin. Tamen, la nuna situacio estas aparte danĝera, ĉar por la varianto Bundibugyo ne ekzistas aprobita vakcino aŭ specifaj kuraciloj. La kuracado konsistas nur el subtena flegado, kiel hidratiigo kaj traktado de specifaj simptomoj. Historie, ĉi tiu varianto havas mortoprocenton inter dudek kvin kaj kvindek procentoj.

La usona centro por malsankontrolo, la co do co, jam anoncis, ke ĝi mobilizas teamojn por helpi la lokajn ministeriojn pri sano. Ĝi fokusiĝos pri laboratoria diagnozado kaj la spurado de personoj, kiuj estis en kontakto kun la malsanuloj. Malgraŭ la krizo, la Monda Organizaĵo pri Sano ne rekomendas limigi internacian vojaĝadon aŭ komercon nuntempe, sed instigas ĉiujn landojn plifortigi sian vigladon.

En la kampo de historio kaj literaturo, esploristoj anoncis malkovron, kiu tute ŝanĝas nian komprenon pri la frua angla lingvo. En Romo, du akademiuloj trovis tion, kion ili priskribas kiel la plej malnovan konservitan kopion de angla poemo. La verko estas la fama Himno de Caedmon, naŭversa poemo el la sepa jarcento, kiu laŭdas la kreadon de la mondo.

Doktoro Elisabetta Magnanti kaj profesoro Mark Faulkner, ambaŭ de la Kolegio Triunuo en Dublino, faris la malkovron dum ili ekzamenis ciferecan kopion de libro de la Honorinda Beda titolita Eklezia Historio de la Angla Popolo. Ĉi tiu specifa manuskripto estis skribita en Italio, ĉe la abatejo de Nonantola, inter la jaroj okcent kaj okcent tridek.

Tio, kio estas vere eksterordinara pri ĉi tiu trovo, estas la loko de la poemo en la libro. En preskaŭ ĉiuj aliaj malnovaj kopioj, la angla poemo estis aldonita poste kiel noto ĉe la randoj de la paĝo, ĉar la originala verko de Beda estis en la latina lingvo. Tamen, en ĉi tiu manuskripto de Romo, la malnovangla poemo estas skribita rekte en la ĉefan tekston. Profesoro Faulkner klarigis, ke tio estas klara signo, ke la fruaj legantoj de la naŭa jarcento donis grandan valoron al la angla poezio, egaligante ĝin al la latina.

La manuskripto ankaŭ donas novajn informojn pri la evoluo de la skribmaniero. Ĝi uzas nekutiman interpunkcion, metante punkton post preskaŭ ĉiu vorto. Laŭ la esploristoj, tio montras fruan eksperimentadon pri kiel dividi vortojn kaj fari la tekston pli legebla por tiuj, kiuj ne parolis la anglan kiel denaskuloj. Antaŭ ĉi tiu malkovro, la plej frua ekzemplo de la poemo integrita en la ĉefan tekston estis el la dek dua jarcento. Ĉi tiu nova manuskripto estas do tri jarcentojn pli malnova ol ĉio, kion ni antaŭe konis. Doktoro Magnanti diris, ke kiam ili unue vidis la tekston sur la ekrano, ili restis senvortaj pro la surprizo.

En Mjanmao, ministoj elterigis mirigan trezoron, kiu kaptis la atenton de la tuta mondo. Temas pri masiva rubeno pezanta dek unu mil karatojn. Por pli bone imagi la grandecon, tio estas proksimume du komo du kilogramoj, aŭ kvar komo ok funtoj da pura, nepolurita gemo.

La rubeno estis trovita en la regiono Mogok, kiu estas historie konata kiel la valo de rubenoj en la norda parto de la lando. Ĉi tiu regiono produktas preskaŭ naŭdek elcentojn de la rubenoj en la mondo. La ŝtono estis prezentita al la naciaj gvidantoj en la ĉefurbo. La prezidanto de Mjanmao, Min Aung Hlaing, persone inspektis la gemon kune kun altrangaj generaloj kaj vicprezidantoj.

La ŝtataj amaskomunikiloj priskribas la rubenon kiel purpurruĝan kun flavetaj nuancoj. Oni diras, ke ĝi havas esceptan brilon kaj modere altan travideblecon, kio estas tre malofta ĉe tiel granda ŝtono. Kvankam ĝi ne estas la plej peza rubeno iam trovita en la lando — tiu rekordo apartenas al ŝtono el mil naŭcent naŭdek ses, kiu pezis pli ol dudek unu mil karatojn — fakuloj opinias, ke ĉi tiu nova trovo povus esti pli valora pro sia supera kvalito kaj koloro.

Tamen, la malkovro okazas en malfacila kunteksto. La regiono Mogok estis lastatempe la scenejo de fortaj bataloj inter la armeo kaj lokaj gerilanoj dum la daŭranta civita milito. Kvankam la gemo estas natura mirindaĵo, multaj internaciaj observantoj atentigas, ke la komerco de tiaj multekostaj ŝtonoj ofte servas por financi konfliktojn. Malgraŭ la politika situacio, la registaro planas konservi la rubenon kiel nacian trezoron, nomante ĝin escepte malofta kaj preskaŭ ne retrovebla en la estonteco.