Wīremu Toetoe Tūmohe (1826-1881)
Letter to Sir George Grey, written in Vienna, Austria
Wina, Autiria, Mei 8, 1860
8 May 1860
E hoa aroha, ka mihi atu ahau ki a koe i te whenua tawhiti – Tēnā rā ko koe, tēnā rā ko koe. E koro, tēnā rā ko koe, e te matua aroha. Kua tae mai tō reta o te rua tekau mā w(h)aru o Āperira ki a au, kua hari ahau, kua koa ahau ki tāu kōrero pai me tāu reta pai me tōu aroha ki a au – Tēnā rā ko koe, tēnā rā ko koe – Heoi rā ngā mihi ki a koe.
Nā, whakarongo mai, ka kōrero atu au ki a koe i te take o tōku haerenga mai ki tēnei whenua. Kāhore au i haere mai i runga i ngā ritenga kūare, i haere mai ahau i runga i te kupu a tōu riwhi, arā, a te Kāwana Paraone o Niu Tireni. He mea tono mārire ahau nā te rangatira nui o te manuao Auhitiriana. Ko te Nowara te ingoa o taua manuao. Ko te Komotore Wireahitoawhi te ingoa o taua rangatira, nāna ahau i tono ki a te Kāwana Paraone, kia haere mai ahau ki tuhitiria kia kite te kīngi nui rawa o tēnei whenua i te tangata o Niu Tireni. Ko tēnei te take o tōku haerenga mai ki tēnei whenua. Nā, i te tekau mā ono o ngā rā o Pēpuere ka kite taua kīngi i [a] au, ka mihi au ki a ia ki te mihi Māori, ka taki au ki a ia i ngā taki Māori. Ka nui tōna whakapai ki āku kōrero ki a ia. E hoa, e kore pea au e kite i a koe - kua tata tōku hokinga ki tōku kāinga ki Niu Tireni, kua whakahokia paitia ahau e tēnei kīngi ki tōku kāinga ki Niu Tireni. Aua pea ka kite ahau i a koe i tōku hokinga atu ki tōku kāinga ki Niu Tireni, kāhore rānei. Tuhituhi mai ki [a] au ki Rānana. Kei te rua tekau mā ono o ngā rā o Mei ka haere atu ahau ki Rānana kia noho ahau ki reira mō nga wiki e whā, e ono rānei. Ka kite ahau ki Rānana i tō tāua rangatira, arā, i te mana o Niu Tireni, arā, i te kīngi o ngā kīngi, arā, i te ariki o ngā ariki, arā, i a te Wikitōria, kia kōrero au ki a ia i ngā whakaaro o tō tāua iwi e noho mai rā i tō tāua kāinga i Niu Tireni. Nā, whakarongo mai e koro, e kore pea e meneti ka kite koe i te mahi tika a tō iwi, arā, ko te whakaaro nei, ko te whakakotahi o ēnei iwi e rua, i te Ingarihi, i te Māori, hei iwi kotahi, hei ture Kotahi. Ko te Kuini o Ingarangi hei matua, hei whaea, hei mana mō ēnei iwi e rua. Ko te Kāwana Paraone rāua ko Pōtatau Te Wherowhero hei āhua mō te kuini ki Niutireni – heoi anō, te whakaaro a tō iwi – ka kite koe i taua whakaaro – i ēnei tau e haere ake nei - ka pānuitia hoki ki te karere Māori. Tuhituhi mai ki āu hoa i Rānana kia mōhio ki a au. Heoi, taku kōrero ki a koe – tēnā rā koe, tēnā rā koe, tēnā rā kōrua ko tō hoa ko Mihihi Kerei – hei konā rā, hei konā rā i tō kāinga – mā Te Atua koe e tiaki, ake ake. Āmene.
He waiata aroha ki a koe rā.
Tērā te pūkohu ka mau mai (i) Awhereka (Āwherika) – ko te ara tonu ia i haere ai taku tōrere – tahuri mai ki muri rā kia ringia atu he wai kei aku kamo – ehara i a au, nāu rā wai whai mai, nāu rā wai tua peka ki te iti i a au – nō reira te ngākau i whakawairangi ai he kanohi aroha nōku ki a koe rā.
Waiata tuarua ki te hoa i au rā.
Kāhore te aroha ngau kino rawa – hoki te panga rākau – e āta kitea iho te ki konei – tonu au whakamau atu ai te ao katoa – kawe nā runga o te aute – ko te hoa rā, e, ka tata rā ki tawhiti – ka whā māmā ō rawa – e kore au e kite i te hoa aroha – me mutu i konei tēnei waiata.
Nā tōu hoa,
Nā Wiremu Toetoe
Ngā reta Māori
Grey New Zealand Māori letters
Auckland Libraries Heritage Collections GNZMA 120
https://kura.aucklandlibraries.govt.nz/digital/collection/manuscripts/id/7526/rec/1
Read by: J. Ramanui
Music Intro: Hirini Melbourne and Richard Nunns
Sound Engineering: Justin Rodenas & Sue Berman
Recorded at Te Oro Studios Glen Innes