ਆਦਰਸ਼ਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਚੋਣਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰਾਜਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲੜੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਿਸੇ ਨੀਤੀ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਦੇ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਸੋ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਚੋਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗਾ। ਵੋਟਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਪੈਂਤੜੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਉਹ ਹਨ:

• ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ

• ਸਮਾਜਿਕ ਗੱਠਜੋੜ

• ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ

• ਬੀਤੇ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ

• ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ

• ਨਿੱਜੀ ਰਸੂਖ

• ਵਿਰੋਧੀ ਵੋਟਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ/ਪਾੜਨਾ

• ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਵਾਇਦ

• ਵਿਰੋਧੀ ’ਚ ਡਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ (ਗਲਬਾ ਪਾਉਣਾ)

• ਚੋਣ ਲੜਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ

ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ: ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 15% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਓਥੇ ਭਾਜਪਾ ਉੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਕਾਸਟ (ਐਸ. ਸੀ.), ਸ਼ਡਿਊਲਡ ਟਰਾਈਬਸ (ਐਸ. ਟੀ.), ਅਤੇ ਬੈਕਵਰਡ ਕਲਾਸਿਸ (ਬੀ.ਸੀ.) ਤੇ ਅਦਰ ਬੈਕਵਰਡ ਕਲਾਸਿਸ (ਓ.ਬੀ.ਸੀ.) ਦੇ ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਵਰਗ (ਮੱਧਵਰਗੀ ਹਿੱਸੇ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਜਪਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਖਿਲਾਫ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਬ ਸਵਾ ਸੌ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20% ਤੋਂ 90% ਹੈ। 65 ਸੀਟਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 40% ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਕਰੀਬ 30-35 ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵੱਸੋਂ 30% ਤੋਂ 40% ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 30-35 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਸੋਂ 20% ਤੋਂ 30% ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੈ। ਇੰਝ ਇਹ ਕਰੀਬ 130 ਸੀਟਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਸੋਂ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦਾ ਉਲਟ ਅਸਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵੋਟ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਉਹ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਪਈ ਹੈ।

2019 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਲਧਾ ਉੱਤਰ, ਮਾਲਧਾ ਦੱਖਣ, ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ ਅਤੇ ਰਾਏਗੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਮੁਸਲਿਮ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ, ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ. ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।

ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਿਛਲੀਵਾਰ ਜਿਹੜੀਆਂ 44 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 29 ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਚੋਂ 26 ਸੀਟਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁਸਲਿਮ ਵੱਸੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਸਲਿਮ ਵਸੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 2019 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਸਬਕ’ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਵਾਇਦ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਤਰਕ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਹ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਗਏ।

ਸਮਾਜਿਕ ਗੱਠਜੋੜ: ਉੱਤਰੀ-ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ (ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਗਠਜੋੜ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵੋਟਾਂ ਵੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ਸਮਾਜਿਕ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਪੈਤੜੇ ਨੂੰ ਵਰਤਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਪੂਰਬੀ-ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ (ਐਸ.ਟੀ. ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ) ਦਰਮਿਆਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਐਸ. ਟੀ. ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਲੀਆ, ਬਾਂਕੁਰਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬਰਧਮਾਨ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਪੱਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ (ਐਸ.ਸੀ. ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾਦੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ 24 ਪਰਗਨਾ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਐਸ.ਸੀ. ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਖਾਸ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤ ਅਧਾਰਿਤ ਪਛਾਣਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ, ਅਲੀਬਰਦਾਰ, ਜਲਪਾਈਗੁੜੀ ਅਤੇ ਦਾਰਜਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਵੋਟ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਪਈ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਰਗਾਂ (ਭੱਦਰਲੋਕਾਂ) ਵੱਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵਿਹਾਰ ਪਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਗਲੇ ਨੁਕਤੇ ’ਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ)।

ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ: ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਣਾ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਪੈਂਤੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਬੰਗਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜਿਲਿਆਂ- ਹੁਗਲੀ, ਹਾਵੜਾ, ਪੂਰਬੀ ਬਰਧਮਾਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ 24 ਪਰਗਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ 24 ਪਰਗਨਾ ਜਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਲਕੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਵਰਗਾਂ (ਭੱਦਰਲੋਕਾਂ) ਦੀ...