PHI - Przyszłość historii i ideologii

W trzynastym odcinku podcastu "PHI" dr dr Roland Zarzycki rozmawia z dr Katarzyną Grzybowską-Walecką – politolożką i socjolożką polityki związaną z UKSW oraz Uniwersytetem Oksfordzkim, badaczką partii politycznych i trendów demokratycznych. Punktem wyjścia rozmowy jest monumentalna publikacja "The Oxford Handbook of Polish Politics", której gościni jest współredaktorką. Wspólnie podsumowujemy ponad 30 lat polskiej demokracji od 1989 roku i zastanawiamy się, czy dzisiejsza sytuacja to efekt sukcesu gospodarczego i modernizacyjnego, czy raczej koszt "odroczonej transformacji" oraz braku spajającego mitu założycielskiego.

W rozmowie poruszamy m.in. polaryzację afektywną i to, skąd wzięły się głębokie podziały między polskimi elektoratami oraz dlaczego politykom opłaca się grać emocjami i strachem. Omawiamy też tradycje myśli politycznej – podział na tradycję romantyczną, obecnie dominującą, republikańską i realistyczną/organiczną – zastanawiając się, jak instrumentalnie bywają one wykorzystywane przez współczesne partie do budowy narracji. Sporo miejsca poświęcamy patriotyzmowi na nowo: temu, jak Polacy chcą dziś wyrażać narodową dumę, i różnicy między hasłem "Bóg, Honor, Ojczyzna", zawłaszczanym przez skrajną prawicę, a "patriotyzmem banalnym", opartym na codziennej dbałości o dobro wspólne, państwo i przestrzeganie zasad. Analizujemy również, jak wytłumaczyć zachodnim naukowcom i czytelnikom specyfikę polskiej polityki – "bezwstydność" polityków, odporność obywateli na afery korupcyjne na najwyższych szczeblach oraz brak ciągłości kadr w administracji państwowej. Na koniec zwracamy uwagę na wyzwania przyszłości, od których polska debata publiczna ucieka, takie jak zmiany klimatyczne, bezpieczeństwo energetyczne, demografia czy zapaść w usługach publicznych.

Kiedy Zachód analizuje Chiny, często dostrzega w nich przede wszystkim własne projekcje — nadzieję na atrakcyjną alternatywę dla kapitalizmu albo obawę przed nowym hegemonem. Pozostaje pytanie, czy pomiędzy tymi wyobrażeniami da się jeszcze zobaczyć system taki, jakim jest w istocie.

Punktem wyjścia do rozmowy jest książka Steve'a Tsanga i Olivii Cheung o myśli politycznej Xi Jinpinga. Tytuł podcastu wyznacza oś napięcia między prowadzącym a gościem. Roland Zarzycki bada, czy krytyczna diagnoza nie okazuje się kolejną odsłoną zachodniego demonizowania Pekinu — gość, dr Michał Bogusz, konsekwentnie unika łatwych odpowiedzi. Pozostaje sceptyczny wobec zachodniej fascynacji „chińską alternatywą", lecz nie godzi się też, by realne mechanizmy władzy chować za wygodnym hasłem o uprzedzeniach.

Rozmowa pokazuje jak trudno mówić o współczesnych Chinach, nie ulegając jednej z dwóch pułapek wyznaczonych przez tytuł.

dr Michał BoguszAnalityk w Zespole Chińskim OSW. Absolwent politologii na Uniwersytecie Gdańskim (2001 r.) oraz stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Ludowym w Pekinie (2005 r.). Badacz polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej oraz polityki wewnętrznej Komunistycznej Partii Chin. W 2008 r. obronił doktorat z nauk politycznych. Blisko dziewięć lat spędził w Chinach, studiując i pracując.

Skąd biorą się narracje, które uznajemy za oczywiste? Dlaczego jedne państwa i formacje społeczne odnoszą sukces, podczas gdy inne pogrążają się w stagnacji? I co wspólnego ma osiemnastowieczna angielska gazeta z dzisiejszym algorytmem mediów społecznościowych?

W najnowszym odcinku cyklu Przyszłość historii i ideologii cofamy się do nowożytnych korzeni współczesnego myślenia — bo żeby zrozumieć teraźniejszość, trzeba najpierw zobaczyć, na jakich fundamentach została zbudowana.

Gościem odcinka jest prof. Paweł Dobrowolski, historyk nowożytności i badacz kultury mediów. Razem przyglądamy się trzem matrycom, które od wieków porządkują europejską wyobraźnię zbiorową: systemowi prawnemu wywodzącemu się z prawa rzymskiego, tradycji chrześcijańskiej — głęboko nadszarpniętej przez reformację i towarzyszące jej konflikty — oraz społeczeństwu obywatelskiemu, które dopiero po rewolucji francuskiej zyskało prawdziwy głos.

W rozmowie pojawia się też temat Europy wielu prędkości: dlaczego Niderlandy i Anglia potrafiły zbudować sprawne imperia handlowe, podczas gdy Hiszpania i Rzeczpospolita — dysponując podobnymi zasobami i ambicjami — ugrzęzły w strukturalnych problemach? Profesor Dobrowolski stawia pytania o polskie mity narodowe — o przedmurze i spichlerzu Europy — i zastanawia się, jaką funkcję pełniły w kształtowaniu naszego stosunku do własnej historii.

Paweł Dobrowolski — historyk nowożytności, profesor oraz badacz kultury mediów, globalizacji i opinii publicznej. W swojej karierze łączył pracę naukową z dyplomacją: pełnił funkcję konsula generalnego w Szkocji, a następnie ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Kanadzie i na Cyprze. Przez wiele lat był rzecznikiem prasowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jest autorem książek poświęconych wpływowi prasy na społeczeństwo oraz historycznym procesom globalizacji.

W tym odcinku 70-minutowej rozmowy z dr hab. Ewą Majewską przyglądamy się krytycznie współczesnym zjawiskom politycznym i społecznym — z perspektywy teorii krytycznej i pytań o to, co dziś blokuje (albo uruchamia) wyobraźnię emancypacyjną.

Punktem wyjścia jest „tyrania asekuranctwa”: analiza postaw unikających ideowego ryzyka, które coraz częściej dominują w debacie publicznej. Wątki te splatają się z rozmową o napięciu między radykalnym centrum a autorytaryzmem — oraz o zjawisku liberalnego autorytaryzmu, które potrafi współkształtować dzisiejszą rzeczywistość polityczną mimo pozornej odległości od „twardych” form władzy. Pytamy też o narzędzia emancypacji: jak tworzyć język i praktyki, które kierują społeczną wyobraźnię w stronę oporu wobec dominujących struktur — i co może to znaczyć w czasie, gdy „bezpieczne” pozycje często okazują się najbardziej opresyjne.

Rozmowa osadzona jest w szerokim kontekście teorii krytycznej, łączącej klasyczne prace szkoły frankfurckiej ze współczesnym feminizmem socjalistycznym.

Ewa Majewska — polska filozofka i feministka, doktor habilitowany nauk humanistycznych; specjalizuje się w filozofii społecznej i polityki oraz problematyce płci w kulturze i filozofii. Studiowała na Uniwersytecie Warszawskim; doktorat obroniła w 2007 roku (filozofia), habilitację uzyskała w 2021 roku (kulturoznawstwo). W latach 90. i na początku lat 2000. była zaangażowana w działania ruchów anarchistycznych, antygranicznych, ekologicznych i kobiecych.

Czy kapitalizm to maszyna, która wymknęła się spod kontroli, czy raczej jedyny silnik zdolny naprawdę przyspieszyć historię i przeprowadzić nas przez mrok, przed którym i tak nie ma ucieczki? W kolejnym odcinku PHI z Patrickiem Leftwichem rozmawiamy o akceleracjonizmie i politycznych fantazjach przyszłości, eksplorując te rewiry bardzo współczesnej myśli politycznej, w których mroczne oświecenie dotyka praktyki ideologii.Patrick LeftwichTeoretyk, tłumacz Nicka Landa i Marka Fishera, poeta, należy do jednostki badawczej HOMAR. Laureat Nagrody Kraków Miasto Literatury UNESCO

Ósmy odcinek PHI to rozmowa o tym, jak szukać porozumienia ponad skrajnościami i na czym polega postsekularyzm – jako gotowość do chwilowego „zawieszenia” własnych przekonań, by usłyszeć racje drugiej strony.

W odcinku: co łączy wiarę i ideologię (religia instytucjonalna jako ideologia), od czego zależy to, w co wierzymy (socjalizacja, kultura, emocje i lęk; koncepcja 3B: behaving–belonging–believing) oraz jaka może być przyszłość religii do ok. 2050 roku (odejście od twardych tożsamości, możliwy wpływ AI, „imperatyw heretycki” jako krytyczne, niezależne myślenie).

Gość: prof. Stanisław Obirek – polski teolog, historyk i antropolog kultury, profesor nauk humanistycznych i profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, były jezuita.

W najnowszym odcinku „Przyszłości Historii i Ideologii” dr dr Roland Zarzycki rozmawia z prof. Pawłem Frelikiem o fantastyce i science fiction w kontekście historii oraz ideologii, a także o ich wielowymiarowym znaczeniu dla zrozumienia otaczającej nas rzeczywistości. Postaramy się odpowiedzieć na pytania: co fantastyka mówi nam o nas samych jako gatunku, jak fikcja może powiedzieć nam więcej o świecie niż nauka oraz czy samo science fiction ulega starzeniu i jak zmienia się wraz z naszymi fantazjami o rzeczywistości.Paweł Frelik to badacz i krytyk kultury popularnej, specjalizujący się w science fiction, mediach audiowizualnych i grach wideo. Współpracuje z czasopismami naukowymi jak Science Fiction Studies, Extrapolation i Journal of Gaming and Virtual Worlds, a także współredaguje serię monografii New Dimensions in Science Fiction. W latach 2013–2014 był pierwszym prezydentem spoza Ameryki Północnej w historii Światowego Stowarzyszenia Badań nad Science Fiction. Jego dorobek akademicki i publicystyczny czyni go jednym z najważniejszych głosów w globalnej dyskusji o kulturze spekulatywnej.

W kolejnym odcinku podcastu „Przyszłość Historii i Ideologii” dr Roland Zarzycki rozmawia z dr hab. Elżbietą Korolczuk – socjolożką, badaczką ruchów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego, profesorką Uniwersytetu Södertörn w Sztokholmie i wykładowczynią w Ośrodku Studiów Amerykańskich UW – o tym, jak anty-gender stał się jedną z kluczowych ideologii napędzających projekty illiberalne.

Skąd wziął się „straszak gender” i dlaczego tak dobrze działa? Jak anty-genderowe kampanie łączą Kościół, skrajną prawicę i część konserwatywnych liberałów? W jaki sposób hasła o „obronie rodziny”, „praw rodziców” i „wolności religijnej” przykrywają demontaż praw kobiet, osób LGBTQ+ i instytucji liberalnej demokracji? Co odróżnia tradycyjny konserwatyzm od zorganizowanej ofensywy anty-gender – i dlaczego ta druga jest tak skuteczna w przejmowaniu języka praw, emancypacji i obywatelskości?

To odcinek dla osób, które chcą lepiej zrozumieć, jak spór o gender staje się narzędziem przebudowy porządku politycznego – i co z tego wynika dla przyszłości demokracji, praw człowieka oraz codziennego życia rodzin i wspólnot.

W najnowszym odcinku dr dr Roland Zarzycki rozmawia z dr Barbarą Markowską-Marczak o tym, jak populizm kształtuje narracje o przeszłości. Na podstawie jej koncepcji populizmu historycznego przyglądamy się temu, jak obrazy historii stają się narzędziem w budowaniu tożsamości zbiorowych, wytwarzaniu afektów i legitymizowaniu działań politycznych.

Czym różni się logika różnicy od logiki ekwiwalencji Ernesta Laclaua? Jak „Lud-w-Narodzie” funkcjonuje jako fantazmatyczny podmiot populistycznych narracji? I dlaczego przeszłość coraz częściej staje się areną wojen kulturowych?

To rozmowa o tym, jak historia w rękach populistów zamienia się w polityczną broń – i jakie ma to konsekwencje dla demokracji.

dr Barbara Markowska-Marczak

Filozofka i socjolożka, adiunkt w Instytucie Socjologii Collegium Civitas. Absolwentka Szkoły Nauk Społecznych przy IFiS PAN. Jej badania koncentrują się na krytycznej perspektywie w socjologii kultury i teorii społecznej, socjologii wiedzy, pamięci zbiorowej oraz filozofii polityki.

Doświadczenie zdobywała m.in. w projektach dotyczących analizy mowy nienawiści (Fundacja Batorego), mechanizmów partycypacji publicznej („Decydujmy razem”), diagnozy kapitału kulturowego w Białowieży, a także badań nad pamięcią i tożsamością w Europie Środkowo-Wschodniej.

W najnowszym odcinku podcastu „Przyszłość Historii i Ideologii” rozmawiamy z prof. Andrzejem Lederem – filozofem, psychiatrą, jednym z najważniejszych współczesnych myślicieli zajmujących się przemianami kultury, społeczeństwa i pamięci zbiorowej.Tematem rozmowy jest kondycja człowieka w świecie późnej nowoczesności. Czy największym zagrożeniem staje się dziś nadmiar – informacji, możliwości, bodźców – czy przeciwnie: dotkliwy brak sensu, więzi, struktury? Jakie są psychiczne i społeczne skutki kapitulacji wobec reguł ekonomii i logiki zysku?Poruszamy też tematy związane z wojną, kryzysem liberalnego porządku i narastającym lękiem egzystencjalnym. Prof. Leder analizuje, jak współczesna kultura perwersji i odwracania sensów wpływa na nasze relacje ze światem, sobą i innymi ludźmi.To rozmowa, która nie daje prostych odpowiedzi – ale pomaga lepiej zrozumieć, w jakim momencie historii się znaleźliśmy.