PIASA Archives Podcast

Colonel, At the end of September 1944, a minor incident occurred in Rio de Janeiro, which, however, had certain political consequences and contributed to the exacerbation of Polish-Jewish relations in Brazil, particularly in Rio de Janeiro. Since I have reason to believe that the echoes of this matter will reach New York and London and that you, Colonel, may encounter this issue in London in a form that, as usual in such cases, is exaggerated and untrue, I consider it appropriate to clarify it in a few words.

At the aforementioned time, an argument took place between two schoolmates: 13-year-old KRZYSZTOF, the son of the Polish envoy to Brazil, SKOWROŃSKI, and his peer WEISSMAN, the son of a Jew – a Swiss citizen (allegedly born in Tarnów, Poland). During this dispute, young Skowroński allegedly insulted Jews and "expressed his anti-Semitic views." According to the minister’s son’s version, he was merely reacting to Weissman’s offensive statements about Poland and Poles. Of course, at present, it is almost impossible to determine the exact course of the altercation between two 13-year-old boys.

The Jews, however, drew surprisingly significant and disproportionately large conclusions from this incident. They interpreted the words of the minister’s son as a reflection of the views prevailing in the envoy’s household and, in general, as indicative of the “fascist” attitude of the Legation and all Poles associated with it.

Despite the minister taking all possible steps to de-escalate the matter, certain "hidden factors" did everything in their power to give it as much publicity as possible. To clarify the situation, the Legation’s secretary, ZANIEWSKI, was sent to the school principal. The minister also sent two letters of apology to WEISSMAN, but even after the second letter, when Weissman responded that he considered the incident resolved and held no further grievances, the issue continued circulating in Brazil. It was particularly persistently spread within diplomatic circles and foreign communities.

The first consequence of this incident was the withdrawal of METRO GODWYN MEIER (where the father of the "offended" boy is an employee) from its earlier promise to donate proceeds from the pre-premiere of the film Curie-Skłodowska to aid the victims of the Warsaw Uprising.

Subsequently, the Mexican ambassador in Rio (who, among other roles, is also a shareholder of Metro Godwyn Meier) became involved in the matter. For several weeks, in conversations held within diplomatic circles, he continuously commented on the incident, condemning the fascist views of envoy Skowroński. This Mexican envoy expressed his stance in conversations with Poles, including Father Olgierd Czartoryski and Father Konstanty Czartoryski. Allegedly, the Chilean envoy to Brazil (Gabriel Gonzalez-Videla, wife Rosa Marckmann de Gonzalez) played an especially active role in inflating the affair. According to obtained information, he was the key figure responsible for amplifying the issue within diplomatic circles.

The Swiss envoy also took an interest in the matter, and it was further discussed by some members of the U.S. and British Embassies and the Brazilian Ministry of Foreign Affairs.

According to information from a senior official of the diplomatic protocol, “The Ministry of Foreign Affairs is having significant trouble with this issue.”

The facts outlined above have had a major impact on Jewish attitudes toward the Polish cause. Many of them have refrained from participating in Polish celebrations and events or visiting Polish organizations in Rio de Janeiro and São Paulo. There have also been cases of individuals withdrawing their pledges to make regular monthly contributions to support Polish prisoners of war.

I am aware that some telegrams have been sent by Jews to the U.S., including one by a wartime refugee, a certain Roman LANDAU.

In the past two weeks, tensions have slightly calmed, and some individuals have taken the position that the anti-Polish campaign has gone too far, which could lead to undesirable consequences.

However, this is not the result of a change in opinions but rather a political tactic, as evidenced by the fact that those now advocating restraint are Jews well known for their hostility toward Poland.

Despite the de-escalation of the issue, I suspect it will resurface at the Congress of Polish Jews in the U.S. scheduled for January 1945 and that it may be discussed both in the United States and in England.

For this reason, I believe that our military authorities should be informed about the potential for such actions.

Personally, I am convinced that this entire trivial incident, for which Envoy Skowroński bears no blame, was deliberately exploited by communist elements who are currently particularly keen on mobilizing Jews against us and convincing foreigners of our alleged “intolerance” and “fascist” attitudes.

The whole affair is analogous to the recently orchestrated campaign against the Government and General Sosnkowski in particular, which aimed to discredit our high-ranking officials.

I take the liberty of suggesting to you, Colonel, that you use this letter only if necessary.

I would not want my letter to be interpreted as a report against Envoy Skowroński.

Stanisław Kara, Lt. Colonel (Dipl.)

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Polish prisoner named Włodek Turczyniak, having secured a position as the SS kitchen warehouseman, began contemplating an escape. Surveying his surroundings, he concluded that, by removing certain obstacles, he could take the risk of making a break for "freedom" from the warehouse area, which was near the Soła River. One wall of the building was not secured with barbed wire on the river side, and the lower windows on that wall belonged to the building's basement. These windows were fitted with iron bars, and the basement itself had a heavy iron door with a lock, the key to which was held by the warehouse squad leader, who guarded it as if it were his own life.

Turczyniak meticulously examined all of this, and being a cunning and daring young man, he began taking action. In other words, he made an imprint of the basement door’s keyhole. With this imprint, he could commission a key from Michał Kula, a master locksmith. Kula, a sharp fellow, suspected that Włodek wanted access to some SS food supplies, which greatly motivated him to take on the job. With the promise of a share in the profits, he put in all his effort, and within two days, the key was ready.

Turczyniak tested the key and found it to be a perfect fit. He rewarded Kula generously, paying him with cigarettes, salami, and an entire loaf of bread. This generosity was a calculated move — Włodek wanted to encourage Kula to craft yet another illicit item: a key suitable for unscrewing the bolts securing the iron bars on the basement window. This was crucial to Turczyniak’s plan.

The camp’s construction management, which worked closely with the local German solders to devise all kinds of security measures to prevent escapes, had failed to check everything. As a result, the basement bars had not been embedded into the wall but merely attached to it. The squad leader was aware of this flaw but consoled himself with the thought that, in case of a fire, the bars could be removed to salvage supplies. The bars were held in place by two hinges, fastened with large screws to the masonry.

With the right key, the screws could be loosened, the bars quietly removed, and an escape made through the window toward the Soła River. Having carefully thought everything through, Włodek took measurements of the screws and gave Kula a drawing. The locksmith, who had personally installed the bars a year earlier, immediately understood Turczyniak’s plan. He stared at the drawing for a long time, silently lit one of the cigarettes given to him, then looked Włodek in the eye and finally spoke.

"I know what you’re up to; I can forge the key, but I don’t want to know anything beyond that! If you get caught, you must say you stole the key from our work detail. And even if you succeed, take both keys with you and throw them into the Soła later. Swear that you’ll do this!"

"I swear," Turczyniak replied, looking Kula straight in the eye. He then doubled the payment, which sealed the deal. The risk was enormous, but Kula, from his experience in the camp, knew that even obtaining an extra bowl of soup was a life-threatening gamble. However, those who feared taking risks ended up going up the chimney.

A few days later, once the key was ready and tested on the screws, Turczyniak began to see glimmers of freedom. Though many obstacles still lay ahead, he could hardly believe how close he was to his great moment.

The most challenging part so far had been sketching the screws, as the squad leader rarely took Włodek with him into the basement. Even when he did, he was careful and kept a close watch, but the prisoner outwitted him. He managed to make the drawing without being caught. Hiding both keys in the attic, he then began devising a way to acquire civilian clothing.

To achieve this, he needed to establish contact with someone who worked in the civilian clothing warehouse, known in camp slang as "Effects." The effects room work detail consisted of prisoners thoroughly vetted by the camp administration. Those assigned to it knew that any deviation from the rules could be dangerous. It was a relatively good job—indoors, light work, and offering a better chance of survival. Occasionally, when quietly exchanging an old striped uniform for a new one, one could receive a ration of bread, a few cigarettes, or even a can of pâté from a kapo or a block elder—without much risk.

The Effects section also had a small tailoring workshop where SS uniforms were pressed and even altered. This was where the famous Harry, a master safecracker, worked. His colleagues on the outside had once helped him escape. In addition to cracking safes, Harry was an expert at cutting and sewing military uniforms—so skilled that he had no competition in the camp.

As for Turczyniak, he planned his acquisition of civilian clothes in stages. Under the pretext of preparing for winter, he first persuaded Bastyr from Effects to procure a thick, dark woolen sweater in exchange for a piece of pâté. Bastyr knew that the SS turned a blind eye to civilian sweaters worn by kapos – the supervisors and block elders, so he made an exception for Turczyniak as well.

Finding the right sweater took time — Włodek pretended to be picky, rejecting some as too worn or too thin. In reality, he was waiting for an opportunity to discreetly snatch a civilian cap. His sneaky maneuver worked perfectly. Before Bastyr even noticed, a gray cyclist’s cap was already hidden under Włodek’s waistband. Only then did he agree to take the sweater, which he tucked under his camp jacket before returning to his work detail.

The SS kitchen attic was spacious, allowing him to hide both the sweater and the cap. Later, during another visit to Effects, under the pretext of changing his prison uniform, he managed to swipe a pair of thin gray trousers. Carefully folded, they too were hidden under his jacket. Now he had a complete civilian outfit, stashed away in the attic, though in a different hiding place than the keys. He was sure no one would find them.

But, as the saying goes, the devil never sleeps. In this case, the devil took the form of a Volksdeutscher from Żywiec, who happened to be snooping around the attic and stumbled upon Włodek’s bundle of civilian clothing. The discovery stunned the man, but fortune was on Turczyniak’s side—he happened to enter the attic at that very moment. Spotting the Volksdeutscher holding his trousers and cap in surprise, Włodek’s heart nearly stopped.

"Good God! Where did these civilian clothes come from?!" he shouted, masking his fear with feigned shock.

"I don’t know," the Volksdeutscher replied. "I was just wondering what to do with them…"

"If you don’t know, I do! Don’t you realize that for something like this, our entire work detail—including you and me—could be sent to the Penal Company? There’s only one option: put them back where they were, and later, I’ll quietly throw them in the furnace and burn them!"

"The sooner, the better," the Volksdeutscher agreed, realizing his own skin was at stake.

The performance was so convincing that the man didn’t suspect a thing. An hour later, Włodek carried a well-stuffed sack down from the attic and, in full view of the Volksdeutscher, tossed it into the roaring furnace. In reality, only a few old sacks burned, while the civilian clothes were relocated to a safer hiding place.

Now, only one month remained before his planned escape—set for an evening just before Christmas Eve. He had timed it well, knowing that the SS guards would be more distracted during the holidays, with many going on leave.

As the crucial day approached, Włodek's satisfaction grew, along with his hope for a successful escape, until finally, the long-awaited pre-New Year's Eve evening arrived. Darkness had already fallen when a truck arrived with goods for a larger unloading. Lamps were lit in front of the warehouse and the kitchen. Within a small radius around the buildings, several SS guards stood on post, but the wall of the building facing the Soła River was free of them.

Turczyniak knew this, so he discreetly carried the keys and clothing from the attic down to the basement, then quickly returned to his workers, urging them to hurry with loud shouts. The squad leader, already slightly drunk, was pleased with this enthusiasm—certain that the unloading in the warehouse was proceeding smoothly, he entrusted everything to Włodek and went to the kitchen to have "one more" drink and eat some hot ham.

Turczyniak, who had been waiting for just this moment, leaped into the basement like a lion, turned the key in the lock, opened the door, rushed to the grate, and feeling for the screws, unscrewed both. Though pulling the grate away was difficult, he used all his strength, removed the iron bars, and quietly, as best he could, placed them beside the wall. He hid both keys—the one from the lock in his pants pocket, the one from the screws inside his coat. Grabbing the small package of clothes, he unhooked the window latches and pushed it open with all his might.

Seconds later, he was already beyond the wall, darting like an arrow to the Soła River and swimming across to the other side. Though the entire operation lasted less than five minutes, the squad leader had finished his "one deep gulp," followed it with another, and slowly, while still chewing his ham, walked unsteadily into the courtyard.

For now, his mind was still clear enough, so he sharply scanned the yard. At first glance, the Kommando was busy unloading, but an unnatural silence hung in the air—Turczyniak's shouting was missing, and that puzzled him.

Not yet suspecting anything serious, he started looking around for his warehouseman, getting angrier when he couldn’t see him anywhere. The first ones to cross his path were the Kluz brothers.

" Where is Włodek? I need Włodek quickly!" he shouted at them.

The brothers obediently ran to the warehouse, calling out everywhere:

"Włodek! Włodek, report to the boss! Włodek — right now!"

Since Włodek was nowhere to be found upstairs, they ran down to the basement just in case. There, they suddenly noticed that the basement door was wide open, and a draft from the empty window proved it had been opened.

In a flash of realization, both brothers grasped what had happened.

"Oh no, Włodek ran away!" the older Kluz exclaimed excitedly.

"You know what, brother? Let’s run too! In God’s name — go!" added the younger one.

Helping each other, they climbed through the window. Moments later, the splash of the Soła greeted their plunge, followed their swimming, and when they finally emerged, dripping with freezing water onto the shore, the blackness of the night swallowed them completely in its impenetrable cloak. No one in the camp ever saw them again — they vanished like thin air, together with Włodek.

Józef Reszka

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jan Pogorzelski

From My Memoirs:

The end of April 1945 is approaching. The German extermination camp in Mauthausen is swelling with an overflow of new transports. Every day, transports of human phantoms, ravaged by hunger and disease, drag themselves in. There is no more space in Mauthausen; we sleep four to a single bunk. So they drive people further to Gusen, but since there is no room there either, they are sent back to Mauthausen. The road back and forth is strewn with the corpses of those exhausted by hunger and the march, mercilessly finished off by the SS guards.

In the camp, hunger and disease reign. In the first camp, they still give out sugar beet pulp once a day, but even that is not for everyone. The rest receive almost nothing, for hot dirty water cannot be called soup. In the second and third camps, piles of corpses lie unburied, as there is no one left to bury them. At night, like jackals in the desert, the shadows of prisoners creep toward these human remains to practice cannibalism. These are mostly Soviet prisoners from distant Asian provinces, though there are others as well—those who try to quell their hunger in this way just to survive until liberation.

And liberation seems so close that one could almost throw a stone at it, yet at the same time, it remains so far—unattainable! On the right bank of the Danube, turmoil rages day and night; the American forces, aside from gunfire, have not attempted for weeks to cross to the left bank to free the tens of thousands of people in Mauthausen and nearby Gusen. Work in the aircraft factory has already ended; we still descend into the “Vienna mines” quarries to build anti-tank barriers. “Vienna mines” – the Vienna granite mines! How much more fitting it would be to call you the “Vienna graves,” for indeed, they have become the graves and eternal resting place for hundreds of thousands of victims of both the First and Second World Wars.

On April 30, 1945, at 10 p.m., the camp authorities ordered an alleged evacuation. In reality, as the camp commandant Ziereiss later testified, we were to be driven into tunnels carved into the quarry rocks to be exterminated or blown up. After long hours filled with tension and fear, an order came to return to the barracks. The camp commandant feared that some of the guards would refuse to carry out the order and abandoned the plan. For now, we were saved.

On May 1, 1945, a police unit from Vienna took over the camp guard as the SS guards withdrew or were sent to the front. White flags were hung on the camp gates, and each of us felt that the war and our suffering were coming to an end. But would we have the strength to survive the final hours of hunger and captivity? Soviet prisoners began to threaten: ”Wait, wait, tomorrow the Russians will come, and then we'll deal with you”. These were not empty threats — if the camp were taken by Soviet forces, many people would not regain their freedom, being labeled as enemies of the people.

The American troops remained on the right bank of the Danube, showing no willingness to cross to the left. Even the artillery fire had completely died down. In this uncertainty, on the afternoon of May 5, 1945, people sitting on the camp walls began to shout: "Tanks! American tanks!" People went mad—they cried, laughed, and screamed: "Freedom! Freedom!" The camp gates opened, and three American tanks rolled onto the roll-call square. Soldiers jumped out, and the horde of doomed prisoners no longer shouted or sang—they roared with an almost insane voice. At last, they had lived to see freedom.

In one of the bunkers, seven American airmen, shot down over Mauthausen, were being held. One of the soldiers found his own brother among them. He lifted the half-alive skeleton into his arms and carried him to the tank, weeping—he had saved him at the very edge of human endurance. After a few hours, the tanks left, without leaving any guards behind. Bands of German men still roamed the area. We were defenseless, left to fate. A camp militia was formed for protection, but what kind of defense could it offer with only a few abandoned rifles left by the fleeing guards—without even any ammunition? If a crazed, vengeful SS gang stormed in, not a single soul would remain alive after liberation.

Finally, night passed—a night full of fear and uncertainty about what fate had in store for us in these final hours. During the day, in this lawless void, the camp became a scene of judgment day. After a few hours of relative calm, scores were settled among the prisoners. A hunt began for the kapos – the supervisors and their assistants — just days ago, they were the masters of life and death, yet they were slaves like us. They were beaten, trampled, and their tattered bodies were dragged across the cobblestones and gutters. It was the prisoners’ reckoning for the torture and murder of innocent victims of German barbarism.

After a few hours of massacre, a unit of American infantry arrived and pacified the enraged crowd. Once again, Poles and Russians were placed behind barbed wire, isolated from the rest of the camp—ostensibly because they had instigated the lynching. But this was merely a pretext. The real reason was the demand of Soviet liaison officers, who, citing the Yalta Agreement, insisted that Polish and Russian citizens be forcibly handed over to the authorities of their respective countries. The Russians were given up, but we were saved by an order from the Supreme Allied Commander, General Eisenhower, stating that Poles could only return voluntarily—no one could be forced.

Meanwhile, the remnants of the crematoria continued to perish, lacking any medical care, for no one had thought of it. The bodies of those exhausted by disease no longer had the strength to fight for life. It was a dreadful sight: a still-living human skeleton lay on the ground, trembling hands trying to eat corn gruel drizzled with margarine, dying over that bowl—unaware that he was dying free.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Wacek was the youngest political prisoner in the Crematorium III squad at the German Concentration Camp of Birkenau. He was no older than 11, came from the vicinity of Zamość, and despite the beautiful May weather, he constantly sniffled with a runny nose. His father and his sister Irene, who was 16, were also in Birkenau, but the fate of his mother and younger sister, who was about 6, was unknown to him.

Wacek and his family ended up in the concentration camp simply because his father’s farm, along with several other villages, was designated for German settlers. The Germans considered that the best way to pacify the area was to burn the selected villages. Sitting on a bunk after dinner, Wacek started to tell his story, sniffling as he spoke. “It was still night when our village was surrounded by a military cordon and set on fire in several places. The only way out was the nearby forest behind the hill. Some peasants tried to extinguish the fire or save their cattle, but they were shot without mercy. Others were forced to stay inside their homes to burn alive. Those who sought refuge in the forest were killed by crossfire from machine guns. Later, they were buried in a mass grave on the edge of the forest. That night, hell broke loose in our village. I saw a neighbor whose clothes were on fire, but he was trying to put out the flames on his son’s burning body. He threw himself on the ground and tried to cover him with sand, but it was too late. They both died in each other’s embrace. Our village was reduced to ashes, the remains of burned chimneys, the bellowing of homeless cattle, and the howling of orphaned dogs. As for me, I survived because my father and I jumped into a water-filled ditch and waited out the fire.”

After the Germans left, we went looking for my mother and sister, who had been in another village with a sick aunt. But we never reached our destination because we were arrested along the way and added to the hundreds of others who were promised work on the farms in the Germany. It was all a deception to blind us. At the railway ramp in German Concentration Camp of Auschwitz, where the selections were made, my father noticed my sister Irene among the women, whom we hadn’t seen for weeks. None of us knew that she had come with the same transport. We still looked around for our mother and my other sister, but it was in vain. The women were already separated from the men, and we were not allowed to approach them. But my father decided that I should deliver the bread we had saved to Irene, because she was very emaciated. Without thinking, I jumped out of the transport and ran to my sister, who managed to kiss me and hug me tightly. I thought I would never break free from her embrace, and we both cried over each other. Neither of us managed to say a word before I was pulled away, not knowing that an SS man was lurking behind me with a rifle in his hands. He struck me in the chest with the rifle, and in an instinctive attempt to grab it, I was hit harder, knocked to the ground, and beaten with the rifle butt. To this day, I suffer from chronic nosebleeds and can’t get rid of a constant cold. Sometimes the pain subsides, and sometimes it hurts a lot, but people tell me that in the summer, if I warm myself in the sun, it will go away. Though they also say I’ll die here, in this gas chamber…”

After this conversation, Wacek established contact with Irene through a secret “grip” (a coded form of communication). His sister recovered, radiated youth, and had beautiful gray eyes. She was not yet familiar with the cruelties of camp life, so she quickly gained favor with the block supervisor, who put her to work. Irene knew that Wacek was ill. She was tormented by the guilt that she might have been an indirect cause of his illness, so she did everything she could to help her brother and father recover. The biggest challenge for Irene was the lack of medicine for Wacek’s disease. Although she knew that in the men’s camp there was a black market where various medicines could be found, she had neither garlic nor onions to trade. There was also the difficulty that the men’s and women’s camps were separated by barbed wire.

In an attempt to help her brother, Irene used a simple shepherd's slingshot to send food. She fashioned a slingshot from the sleeve of a blouse she had found, tying it with a long string and using it to carry onions. Wacek and his father were waiting near the hospital block No. 7 when they saw Irene watching the front, where the onion bundle was supposed to fall. They waved to each other from a distance, but without wasting time, Irene swung the slingshot over her head. However, the string broke, and the bundle of onions landed on the electric wires. Her father, powerless, did not want to draw the attention of the SS guards by shouting. Irene, worried, stood for a moment undecided. In her mind, she saw her sick little brother—the same one who had risked his life to deliver her a piece of bread, and whom she had hugged and kissed at the time. For now, the SS man standing at the guard tower did not notice anything suspicious near the wires, which encouraged Irene to act quickly. She jumped over the warning wire to retrieve her package, but it was too high to reach easily. She jumped higher but so recklessly that the electric current from the wire caught her. Wacek and his father saw with horror the bluish smoke rising from her hand as her body fell and shook the wires, causing the SS man to hear the sound. Whether he acted to prove his zeal in service or to end Irene's suffering, he fired several shots and ended her life.

In the gas chamber of the German crematorium, we were served lunch.

Sickly Wacek sat next to me on the cold concrete of the gas chamber and, as usual, began reminiscing about Irene, often wiping his nose. So many weeks had passed, and I still thought that she was alive in the "women's" camp. I thought she had only been shocked by the electric wire, and with the right connections, she would recover. The war would soon be over, because that’s what the last transport had said, and we would all return home together. He spoke sadly and convincingly, looking me straight in the eye, waiting for me to confirm what he no longer truly believed. I agreed with him to ease his sadness, but Wacek kept thinking about Block No. 7, where Irene often waved at him from behind the wires. He also mentioned the embrace at the railway ramp, but as he did, his lips trembled and he wiped away the tears he was ashamed of, tears that were flowing from his eyes. He sniffed a couple of times and spat on the dirty cement to comfort himself. Those who saw the bloodstain on the ground shouted, "Tuberculosis… Tuberculosis..." Unfortunately, the kapo – the camp supervisor, heard these words, and since he was terrified of tuberculosis, he reported the supposed open case of tuberculosis to the SS man at the crematorium. This was a death sentence for the poor boy: " Get this dog out!" – the SS man shouted, and Wacek was already being dragged by the legs across the concrete to the western part of the gas chamber; no one wanted to stand up for the boy or help him, for in Birkenau, this was a common and routine matter, and no one wanted to risk it—everyone was just happy that they themselves were still alive. Wacek was "taken care of" in this way, as the kapo grabbed him by the legs, and the foreman threw a shovel handle around his neck, after which two "specialists," the kapo and the SS man, stomped on the handle until Wacek’s legs stopped moving. Wacek’s death didn’t end the spectacle. By order of the kapo, a cement sack was placed over Wacek’s head so that he wouldn’t spread germs after his death.

Wacek’s father had such a peculiar way of walking that they called him the circus horse because he lifted his legs as if marching, and those legs became both his good luck and misfortune in Birkenau. He was a man of few words but very sociable. After the tragic death of Irene and Wacek, he became sad and avoided people. He worked for two men, for only in work did he find solace, and he feared getting into trouble, knowing that he wouldn’t survive another beating, just like Wacek didn’t. He wanted to live at all costs, to return to his wife and daughter, about whom he knew nothing. He was ready to make any sacrifices if he thought they would lead to something. He also longed for revenge for the children he had lost in Birkenau, but to take revenge, one had to survive the camp.

The courtyard of Crematorium III was overgrown with forest, which we had to clear, roots and all. It was done in such a way that we placed wire around the crown of a tree, and then the tree was pulled down. The prisoner who had come down from the tree announced that he had seen a new transport. This news piqued the interest of our command, but we didn’t immediately learn who had arrived. Clouds of dust were rising above the transport; the SS men surrounded it with guns ready to shoot, and the exhausted people, despite constant shouting—“ fast, fast”—moved at a snail’s pace, simply because women and children were walking among them. The unknown people from the transport had already reached the main gate of Birkenau, and cries could be heard from the camp: “Camp lock!” Meanwhile, in our command, we were hurried to work so that no one had time to observe the newcomers. The transport had reached the women’s blocks, passed the bathhouse and the camp kitchen, reached the men’s camp (later the women were transferred here), and began to walk toward the road that led directly to Crematorium II and III.

Suddenly, a whistle cut through the air and a wild shout: “Stop! Stop! Stop!” The shouting SS man did not shoot at the small girl who had broken away from the transport, as he didn’t want to make a bad impression on the hundreds of women and children who were being fooled into thinking they were going to the baths. A shot at the child could have caused them to scatter, and it would have been difficult to herd them back into the gas chamber. The girl, whose features could already be distinguished, did not run away outside the patrol’s range, but ran straight toward our command at Crematorium III. Not everyone could see her, as we were forbidden from looking at the transport, but people whispered about it, and the child kept running. She fell into a muddy puddle, stumbled, and, not remembering anything, kept running toward us. Wacek’s father, who had faithfully adhered to the rule of always working and never "getting into trouble," didn’t know anything, turned around, and then suddenly, a familiar voice: “Daddy! Daddy!” It came from right next to him. Overjoyed, the father embraced his daughter, and she continued chirping:

“We are with mommy, and we’ll be here with you too.”

“But how did you find me?” the father asked. “Who told you?”

The happy child didn’t hide anything: “Daddy, no one told me, but I recognized you by your walk. I saw you pushing that cart, and I knew immediately it was my daddy.”

The distraught father broke down in tears and stood frozen, for he knew that the transport was headed for the gas, but the poor child had no idea about any of it and kept asking, “Daddy, why are you crying? Don’t you like that I’m here with you? Aren’t you happy like I am?” The father couldn’t answer. He cried like a child, and I cried too. I looked around the command... they were all crying. Everyone felt sorry for the child, who thought she was at the height of happiness. The father took his daughter by the hand as the SS man approached to herd the child into the column. The father tried to lift the little girl onto his back, but he didn’t have the strength. He stood there for a moment, trying to extend the child’s life, then looked up at the blue sky of the German concentration camp of Birkenau, covered with thick clouds of burned bodies, raised his hand, said something, but no one understood if he was praying or cursing God.

I saw enough to know that the German soldier struck him with the rifle butt and ordered him to march. He went with his daughter along the same road she had run, but I saw how he reached the little shoes his daughter had lost, picked them up from the mud, and then joined the transport, disappearing into the depths of the gas chamber.

Strangely enough, I saw him once again, but already dead, in a wheelbarrow used to carry soil, and he was brought back to the camp for roll call, as the camp regulations required.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Before I found myself on the death train, I was properly arrested on May 3, 1943, and then transported by the Germans to Miechów. There, I was interrogated under torture—beatings and the "pole" method. Since I was tough, the infamous sadist known as Ivan the Terrible and the deputy head of the Gestapo, Retinger, personally tried to break me. During the investigation, they proved that I had escaped three times from my previous arrests.

As a specialist in escaping, I was transported to the heavily guarded prison in Kraków on Montelupih Street. After a week of torture, my health was so ruined that I was passing blood instead of urine. No one treated me, and in this state, I arrived in German Concentration Camp of Auschwitz on June 17, 1943. At first, life in the camp was bearable because an influential prisoner, whom I knew from before, took care of me. However, after a month, the camp Gestapo found information about my three escapes in my records. One day, they pulled me from the labor unit, brought me back to the camp, sewed a red escapee circle onto my striped uniform, and permanently assigned me to the Penal Company.

I hoped that being transferred to another camp would free me from this ordeal, but when I was transported to Neuengamme, I was also placed in the Penal Company there. In the autumn of 1944, all prisoners with red escapee circles from various camps were gathered in Buchenwald and forced into an underground aircraft factory in Langenstein. Because the factory was deep underground, frequent bombings did not damage it, but the gases from the explosions often knocked down entire work units.

Although the food consisted of starvation rations, there was at least the relief that the work was indoors, and by the end of the war, the SS terror had slightly eased. On April 1, 1945 (Easter Sunday), the factory was shut down, supposedly due to the approaching front. That day, without kapos – the supervisors or block leaders, we were driven on a forced march to Buchenwald. Each of us received a quarter loaf of bread and a single blanket. We spent one night, surrounded by dogs and SS men, in an open field. The second night, due to rain, we were allowed to stay in a church. The next morning, the first victims fell—several Russians who had hidden in the church tower were found and immediately executed by the SS.

Upon reaching Buchenwald, we spent the night in barracks. Around 10 a.m. on April 5, we were driven out of our blocks, and an exceptionally brutal gang of SS men took us into their clutches. The direction of our march led towards the crematorium, with the path marked by numerous corpses of previously murdered prisoners. The Germans yelling made it clear that something terrible was about to happen. Sensing that death was near, the column began to pray in Polish and in various other languages. The closer we got to the crematorium, the more fervent the prayers became.

As the leading fives were directed to the right towards the crematorium, a sigh of relief swept through our long column. "So it’s not death yet," everyone thought. We marched tightly packed, as even a slight deviation to the side meant being shot. No one doubted it—there was proof before our eyes. Among the greening grass, white and yellow flowers, fresh red blood stood out starkly, and the bodies of murdered prisoners lay in various positions along the march route.

The sight was grim, and to avoid looking at it, we walked briskly. After seven kilometers, we reached the station in Weimar, where a train with cattle cars was waiting for us. Amidst the SS men’s shouts, a hundred people were crammed into each car, forced into a sitting position with knees under their chins, forming a tangled mass of human bodies. Standing was forbidden. Two SS men sat on benches in the middle, rifles loaded and ready to shoot anyone who dared to rise.

Each prisoner received a quarter loaf of bread, but there was no water. Only at stops were two prisoners from each wagon allowed to fetch water. Using the toilet depended on the whims of the SS men—sometimes a hundred from one wagon were let out at once.

During the journey, gunshots rang out from different wagons. Every time the doors were opened, corpses of shot prisoners were removed and placed in the last wagon, which had been turned into a morgue.

Our train was headed towards Austria. I was fortunate in that I had no appetite when given my bread, so I crumbled it and put it in my pocket—it became my primary sustenance for the first week of the journey. Another valuable possession was a bucket, which I used to draw water from streams for my fellow prisoners. The SS escorts changed along the way, but they must have had strict orders concerning us, as there were still several deaths in each wagon daily—both from shootings and exhaustion.

As the weather warmed, the corpses began to decompose, so under a large, beautiful forest, a stop was ordered to bury them. Hunger grew, and strength faded. After about a week of travel, we learned we were in Austria. There, not only was the escort changed, but also the closed train cars were swapped for open ones. We suffered from both cold and unimaginable hunger. Already emaciated before, as the journey dragged on, we turned into skeletal specters—skin stretched over protruding bones. Those with strength looked at the green landscapes passing by, but hunger and immobility brought a general numbness, interrupted only by the groans and rattles of the dying.

Before long, the new morgue filled with corpses of those who, desperate for food, ate grass and leaves, only to die of intestinal blockage. Bodily functions had nearly ceased—most prisoners could urinate, but their stomachs had nothing to digest.

After about ten days, our transport arrived in a large city. It was around seven in the morning when conductors shouted, “Pilsen! Pilsen!” as a crowd of Czech workers spilled out of the stopped train.

“Oh God! Jesus, Mary!” voices cried out at the sight of our transport—half-alive skeletons. Whoever could, threw us pieces of bread and whatever meager factory rations they had. The SS violently suppressed this outpouring of Czech generosity, but some of us managed to grab food. I was among the lucky ones. However, I couldn’t keep much—my neighbors, starving, reached out with desperate hands, so I shared as best I could and managed to eat a little. For the moment, I was saved from starvation.

As our train remained at the station, we, dazed and barely alive, did not understand what was happening. But something extraordinary was taking place—an act of humanity worthy of being recorded in golden letters in history.

The Czechs who had been stopped by the Germans did not give up. They quickly devised a brilliant plan. Not just workers but likely railwaymen too played a role. They took a train to a nearby station, rallied others who had not yet seen us, and returned to Pilsen in another train, urging new passengers to help us. As the train passed us, it showered us with bread and whatever food people had. The SS plan to starve us had been undermined. Though not everyone got food, this act of Czech compassion lifted our spirits—it was proof that good, selfless people still existed. Everyone blessed them.

After this event, our transport quickly left the station. For now, I thanked God that I was still alive. But what was happening around me was a hell created by our SS tormentors. They kept us in our cramped positions, shooting anyone who tried to move.

A man next to me—once a journalist from Grudziądz—lost his mind from the horror and started babbling nonsense. Another prisoner, Henryk Piasecki from Warsaw, and I, though barely alive ourselves, covered his mouth so the SS wouldn’t notice—because in the camps, the insane were killed.

At one point, I reflexively stood up due to unbearable pain in my bones. An SS man screamed “Sit!” and aimed his rifle at me. Unable to sit back down, I made the sign of the cross and whispered, " Ready." A shot rang out.

I was sure I was dead.

But when morning came and I saw trees, flowers, and grass outside, I muttered, "Dear God… is this the afterlife?" Slowly, I realized I was alive. Joy and gratitude overwhelmed my hunger and pain.

But the journey was far from over. Death continued its harvest.

One day, at the end of April, the train stopped at a station unknown to us. The weather was pleasant, and to our surprise, the SS guards left the wagons, leaving us alone. After some time, we saw prisoners in striped uniforms, and from them, we learned that we had arrived in Dachau. The prisoners of that camp took care of us as best they could. Most of us were too weak to move on our own, so some were carried out of the wagons on stretchers, while others were helped down to the ground. Since everyone was severely weakened, many of us clung together and supported each other as we made our way toward the camp. This was how I managed to get out of the wagon. I stretched my legs with relief, but I did not get far before collapsing onto the grass beside others who were barely alive.

It must be said that the Dachau prisoners also thought to feed us with the camp’s watery soup, which was our first meal since Pilsen. We were so weak that they had to feed us like infants. For the time being, we simply lay there, happy to give our bones some relief. Thanks to the good weather, we spent the entire day and night on the camp's grounds. The next day, we witnessed the arrival of the Americans, who took over the guard posts at the gate and on the watchtowers.

Then the rain began to fall. Finding some kind of shelter became an urgent matter, but it was only in the evening that we were placed in a barrack previously used for typhus patients. There was so little space that four people had to share one bed. I do not know why, but neither the camp’s doctors nor the American ones came to take care of us. To make matters worse, one of the Americans distributed a can of German meat ration to each of us. This thoughtless act soon wreaked havoc among us, as not everyone knew the dangers of eating meat after such extreme starvation. Some, more cautious, refrained from eating it, but others consumed everything immediately and soon suffered from severe diarrhea, while some died from intestinal torsion. The only latrine in the barrack was constantly overcrowded and gradually turned into a filthy cesspool. Over the next two days, people kept dying, so the healthier and stronger prisoners took it upon themselves to remove the bodies, which piled up into a large heap in front of the barrack.

It was only after two days that a team of doctors and nurses finally arrived. They cut off our lice-infested underwear, then thoroughly scrubbed and disinfected us in the bathhouse. The final stage of our recovery took place in a hospital outside the camp, where we lay in clean beds, received a proper diet, and were given medicine. Slowly, we began to recover…

Later calculations showed that out of the three thousand prisoners taken onto the train in Weimar by Germans, only about seven hundred survived the death train. The plan to exterminate us in this transport was largely successful, and today, few remain of those who endured this ordeal.

The recording was created as part of the project "Preservation, Development, Digitalization, and Promotion of the PIASA Collections – Stage V," co-financed by the Ministry of Culture and National Heritage of the Republic of Poland.

Nagranie powstało w ramach zadania: „Zabezpieczenie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap V”. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jan Pogorzelski

Z teki moich wspomnień:

Ostatnie Dnie:

Zbliża się koniec kwietnia 1945 roku. Vernichtung Lager (obóz wyniszczenia) w Mathausen pęcznieje od nadmiaru nowych transportów. Wloką się co dzień transporty widm ludzkich, zżartych przez głód i choroby. W Mathausen nie ma już miejsca, śpimy po czterech na pojedynczej pryczy. Pędzą więc ludzi dalej do Gusen, ponieważ jednak i tam nie ma miejsca – z powrotem do Mathausen. Droga w jedną i drugą stronę usiana trupami wycieńczonych głodem i marszem ludzi, dobijanych bezlitośnie przez warty SS. W obozie głód i choroby, na pierwszym obozie jeszcze dają raz na dzień wytłoki z buraków cukrowych, lecz i to nie wszystkim. Reszta ludzi nie dostaje prawie nic, bo gorącej brudnej wody nie można nazwać zupą. Na obozie drugim i trzecim leżą stosy trupów, których nie ma kto grzebać, w nocy do tych szczątków ludzkich skradają się jak szakale na pustyni cienie więźniów, by uprawiać kanibalizm. Są to przeważnie jeńcy sowieccy, z dalekich prowincji azjatyckich, chociaż nie brak i innych, którzy w ten sposób starają się zaspokoić głód, by doczekać się wyzwolenia. A wyzwolenie zdaje się tak bliskie, że kamieniem można do niego dorzucić, a jednocześnie jakże dalekie – nieosiągalne! Na prawym brzegu Dunaju kotłuje się dzień i noc, wojska amerykańskie poza strzelaniną od kilku tygodni nie próbują przejść na lewy brzeg, by uwolnić kilkadziesiąt tysięcy ludzi w Mathausen i pobliskim Gusen. Praca w fabryce samolotów już się skończyła, schodzimy jeszcze do kamieniołomów „Wiener Gruben”, by budować zapory przeciwczołgowe. „Wiener Gruben” – wiedeńskie kopalnie granitu! jakże was powinno się raczej nazywać – „wiedeńskie groby”, bo rzeczywiście tam znalazły groby i wieczny spoczynek setki tysięcy ofiar pierwszej i drugiej wojny światowej.

Trzydziestego kwietnia 1945 roku o godzinie 10 wieczorem władze obozowe zarządzają rzekomą ewakuację, a właściwie jak zeznał później komendant obozu Ziereiss – miano nas zapędzić do sztolni, wykutych w skałach kamieniołomów by nas wytruć lub wysadzić w powietrze. Po długich godzinach pełnych napięcia i lęku, przychodzi rozkaz powrotu do baraków. Komendant obozu obawiał się, że część warty odmówi wykonania rozkazu i zrezygnował z tego. Jesteśmy na razie uratowani.

Pierwszego maja 1945 roku wartę nad obozem przejmuje oddział policji z Wiednia, warta SS się wycofała czy została zabrana na front. Na bramach obozu wywieszono białe chorągwie, każdy z nas czuje, że kończy się wojna i poniewierka. Czy wystarczy nam sił, by przetrwać ostatnie godziny głodu i niewoli? Więźniowie sowieccy zaczynają grozić: „padażdzi, padażdzi, zawtra prydut ruskije, tak paguljamy z wami”. To nie są strachy bezpodstawne, w razie zajęcia obozu przez wojska sowieckie dużo ludzi nie wyjdzie na wolność – jako wrogowie ludu …

Wojska amerykańskie w dalszym ciągu stoją na prawym brzegu Dunaju, nie przejawiając zupełnie chęci przejścia na jego lewy brzeg – nawet i kanonada artyleryjska zupełnie przycichła. W tej niepewności w godzinach popołudniowych piątego maja 1945 roku ludzie siedzący na murach obozu zaczynają wołać: Czołgi! Czołgi amerykańskie! Ludzie szaleją, płaczą, śmieją się i krzyczą: „Wolność! Wolność!”. Otwierają się bramy obozu, na plac apelowy wjeżdżają trzy czołgi amerykańskie! Wyskakują z nich żołnierze, chmara straceńców już nie krzyczy, nie śpiewa – lecz ryczy obłędnym jakimś głosem. Nareszcie doczekali się wolności, w bunkrze siedzi siedmiu lotników amerykańskich, zestrzelonych nad Mathausen, jeden z żołnierzy znajduje w nim swego brata. Bierze na ręce wpół żywy szkielet i niesie do czołgu płacząc, uratował go u kresu sił i ludzkiej wytrzymałości. Po kilku godzinach czołgi odjeżdżają nie zostawiając żadnej straży. Bandy SSmanów włóczą się jeszcze w okolicy, jesteśmy bezbronni, zdani na łaskę losu. Tworzy się milicja obozowa do obrony, lecz jaka to może być obrona z kilku porzuconymi karabinami, porzuconymi przez zbiegłą wartę, do których i naboi brak. Jak wpadnie jakaś obłąkana, żądna zemsty banda SS, żywa dusza nie zostanie już po wyzwoleniu. Nareszcie mija noc, noc pełna lęku i niepokoju, co też los nam zgotuje w tych ostatnich godzinach? W czasie dnia, w tych bezpańskich godzinach nastaje w obozie istny sądny dzień. Po kilku godzinach względnego spokoju zaczynają się porachunki pomiędzy więźniami. Następuje polowanie na kapów i ich pomocników, jeszcze przed kilku dniami panów życia i śmierci, takich samych jak oni niewolników. Biją ich, tratują i wloką strzępy ludzkiego ciała, ciągnąc po bruku i rynsztokach. Był to rozrachunek współwięźniów za katowanie i mordowanie niewinnych ofiar hitlerowskiego barbarzyństwa. Po kilku godzinach masakry nadjechał oddział piechoty amerykańskiej i uspokoił rozjuszony tłum i znów Polaków i Rosjan wsadzono za druty kolczaste izolując od reszty obozu rzekomo za to, że to Polacy i Rosjanie rozpoczęli ten samosąd, co było jedynie pretekstem, bo powodem było żądanie sowieckich oficerów łącznikowych powołujących się na umowę w Jałcie, iż polscy i rosyjscy obywatele mieli być przymusowo wydani w ręce władz zainteresowanych państw, tj. Polski i Rosji. Rosjan wydano, zaś nas uchronił rozkaz głównodowodzącego armią sprzymierzoną gen. Eisenhower’a, że Polacy tylko dobrowolnie maja wracać, kto nie chce, nie może do tego być zmuszony siłą.

Tymczasem niedopałki krematoriów dalej konały z braku jakiejkolwiek opieki lekarskiej, bo o tym nikt nie pomyślał, a organizm wycieńczonego chorobami sam już nie miał siły walczyć o życie. Straszny to był widok jak na ziemi leżał żyjący jeszcze szkielet ludzki i trzęsącą się ręką próbował jeść mannę z kukurydzy polaną margaryną i konał nad tą miską nie świadom, że kona już wolny.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV.

Włodek Turczyniak dochrapawszy się posady magazyniera kuchni SS zamyślił ucieczkę. Rozejrzawszy się w otoczeniu doszedł do wniosku, iż po usunięciu niektórych przeszkód może zaryzykować skok na „wolność” z rejonu magazynu, który był w pobliżu rzeki Soły. Jedna ze ścian budynku nie była strzeżona od rzeki drutami, zaś dolne okna tejże ściany należały do piwnicy budynku. Okna te zaopatrzone były w żelazne kraty, ponadto sama piwnica mała ciężkie żelazne drzwi z zamknie, od którego klucz posiadał scharführer magazynu, pilnujący owego klucza jak oczka w głowie. Wszystko to zbadał Turczyniak dokładnie, a że był chłopcem cwanym i śmiałym, zaczął działać, inaczej mówiąc zrobił odcisk otworu od żelaznych drzwi piwnicy. Mając odcisk mógł zamówić u Michała Kuli, majstra ślusarni, odpowiedni klucz. Kula, chłop bystry, domyślał się, iż Włodek chce mieć dostęp do jakiejś esesmańskiej żywności i to było jego wielkim bodźcem do tej roboty. Mając obietnicę, iż będzie miał udział w zysku, dołożył zaraz wszelkich starań i klucz po dwu dniach był gotowy. Turczyniak sprawdziwszy, iż klucz pasuje jak ulał, uiścił Kuli królewską zapłatę, w skład której wchodziły papierosy, salami i cały bochenek chleba. Hojność ta obliczona była przez Włodka na zachęcenie Kuli do zrobienia jeszcze jednej trefnej rzeczy w postaci innego klucza zdatnego do odkręcania śrub trzymających kratę w piwnicznym oknie. W planach Turczyniaka miało to ogromne znaczenie. Obozowy Bauleitung współpracujący ściśle z miejscowym gestapem na obmyśleniem wszelkich zabezpieczeń wykluczających ucieczki więźniów, nie potrafił dopilnować i sprawdzić wszystkiego, dzięki czemu i krata w piwnicy nie była wmurowana w ścianę, a tylko przylegała do niej. Scharführer znał ten mankament, lecz pocieszał się, iż w wypadku pożaru tędy po zdjęciu kraty da się ratować zapasy. Krata trzymała się ściany dwoma zawiasami przykręconymi wielkimi śrubami do muru.

Mając klucz można było śruby odkręcić, odjąć kratę od ściany, odłożyć cicho na bok i pryskać przez okno ku rzece Sole. Obmyśliwszy wszystko dokładnie, zdjął Włodek wymiar śrub owej okiennej kraty i wręczył rysunek Kuli. Majster ślusarni, który przed rokiem osobiście przyśrubowywał kratę, od razu zrozumiał zamysł Turczyniaka; długo patrzył na rysunek śruby nic nie mówiąc, zapalił jeden z ofiarowanych mu papierosów, potem spojrzał klientowi głęboko w oczy nim wyrzekł. Wiem o co ci chodzi; klucz do śruby mogę wykuć, ale nie chcę wiedzieć o niczym! Jak ci się nie uda, masz powiedzieć, że klucz ukradłeś w naszym komandzie, a nawet gdy ci się uda, to oba klucze weź ze sobą i wrzuć później do Soły. Przysięgnij, że tak zrobisz! Przysięgam, że tak zrobię, powtórzył Turczyniak, patrząc Kuli prosto w oczy, a potem podwoił ilość zapłaty i tym chwycił Kulę. Ryzyko roboty było wielkie, ale Kula wiedział z obozowej praktyki, iż każda prywatnie zdobyta miska zupy jest nadstawieniem gardła, ale ci co się bali ryzykować ulatywali kominem. Za kilka dni, gdy klucz był gotowy i sprawdzony na śrubach, w głowie Turczyniaka zaświtały jaśniejsze przebłyski wolności, a choć jeszcze ogrom przeszkód leżał przed nim, sam sobie nie wierzył, iż wszystko zbliża go do wielkiej chwili.

Największą jak dotąd trudnością było odrysowanie śrub, gdyż scharführer rzadko kiedy zabierał Włodka ze sobą do piwnicy, ale choć był ostrożny i patrzał na ręce, więzień go prześcignął w sprycie, rysunek zrobił i esman nie złapał go na tym. Ukrywszy dobrze oba klucze na strychu, zaczął obmyślać sposób zdobycia cywilnego ubrania. Aby to osiągnąć trzeba było zawrzeć znajomość z kimś kto pracował w magazynie cywilnych ubrań, czyli po obozowemu w Efektach. Komando Efektenkamer składało się z ludzi bardzo sprawdzonych przez administrację obozu i ci, którzy w nim pracowali, wiedzieli czym pachnieć może jakiekolwiek odejście od przepisów. Praca tam była dobra, bo pod dachem i przy tym lekka i dająca szansę przeżycia obozu. Zdarzało się tutaj, iż przy cichej zamianie starego pasiaka na nowy, można było zafasować od kapy bądź blokowego, porcje chleba, kilka papierosów, a nawet pasztetówkę i to bez wielkiego ryzyka. W Efektach była też i podręczna pracownia krawiecka, gdzie prasowano esmańskie mundury i nawet je przerabiano. To tutaj pracował słynny Harry, międzynarodowy kasiarz, któremu koledzy po fachu z wolności pomogli do ucieczki. Harry poza kasiarstwem umiał szyć i kroić wojskowe mundury w sposób tak mistrzowski, iż w tym fachu konkurenta w obozie nie miał.

Co do Turczyniaka, to sprawę cywilnego ubrania rozłożył na raty w ten sposób, iż najpierw pod pozorem zbliżającej się zimy za połeć pasztetówki, namówił Bastyra z Efektów do postarania się o gruby ciemny wełniany sweter. Bastyr wiedział, iż esmani na te cywilne swetry u kapów i blokowych patrzą jakby przez palce i dla Turczyniaka zrobił również ten ciepły wyjątek. Szukanie swetra trwało dość długo, gdyż Turczyniak grymasił; to sweter był już zniszczony, to nie dość gruby, więc niby pomagał Bastyrowi w szukaniu, a w rzeczywistości szło mu o to, by cicho i całkiem niewidocznie utrafić w cywilną czapkę.

Złodziejski ten manewr udał mu się zupełnie i zanim Bastyr się obejrzał, szara cyklistówka była już ukryta pod pasem od spodni. Uporawszy się z tak ważnym dziełem, raczył się dopiero zgodzić na pulower, który mu Bastyr podał, nałożył go pod bluzę i z tymi skarbami wrócił do Komanda. Strych SS kuchni był bardzo duży i mógł w jego zakamarkach ukryć i sweter, i czapkę, więc uczynił to zaraz. Za drugą bytnością swoją w Efektach, pod pozorem zmiany pasiaka, zwędził cienkie szare portki, które złożył starannie i ukrył pod bluzą. W ten sposób miał cywilny komplet ubrania, zamelinowany na strychu, choć nie w tej skrytce, gdzie już były klucze. Co do obu skrytek to miał pewność, iż nikt do nich nie trafi. Ale niestety przysłowiowy diabeł nie spał i przybrawszy postać volksdeutscha z Żywca, zaczął się kręcić po strychu kuchni SS i natrafił na zawiniątko z cywilnym ubraniem. Odkrycie oszołomiło znalazcę zupełnie, ale traf szczęśliwy chciał, iż Turczyniak właśnie wszedł w tym momencie na poddasze. Rozejrzawszy się w mroku, dostrzegł, iż volksdeutsch trzyma jego spodnie i cyklistówkę w ręce kiwając przy tym ze zdziwieniem głową. Włodkowi przejściowo pociemniało w oczach.

Rany boskie! skąd te cywilne ciuchy tu się wzięły? krzyknął natychmiast, doskonale maskując swoje zdumienie i trwogę.

Nie wiem, odparł volksdeutsch i właśnie myślę co z tym fantem zrobić …?

Jeżeli ty nie wiesz, to ja wiem! Czy nie rozumiesz, że za taką rzecz całe nasze komando razem z tobą i ze mną może pójść do Karnej Kompanii? Tu nie ma innego wyjścia, tylko schować to tam, gdzie było, a ja potem wsadzę ciuchy do worka i spalę po cichu w piecu!

Im prędzej, tym lepiej, przyświadczył volksdeutsch, gdy pojął, iż chodzi tu i o jego skórę.

Komedia ta zagrana była przez Turczyniaka w sposób tak naturalny, iż w tamtym nie powstał ani cień podejrzenia. W godzinę później zniósł Włodek ze strychu dobrze wypchany worek, który demonstracyjnie na oczach volksdeutscha wrzucił w czeluść buzującego się pieca.

W ten sposób spłonęło kilka starych worków, a cywilne ubranie zostało ukryte gdzie indziej i lepiej. Na razie od daty ucieczki dzielił Turczyniaka jeden miesiąc, a miało to nastąpić w któryś wieczór przed wigilijny. W tym czasie czujność esmanów była mniejsza, choćby przez to, iż co najmniej połowa załogi esmańskiej wyjeżdżała na świąteczne urlopy.

Turczyniak znał ten przedświąteczny bałagan z poprzedniego roku i ocenił, iż tym razem będzie to samo. W międzyczasie do swoich cywilnych łachów w skrytce dołączył cztery paczuszki lotniczej czekolady o bardzo wzmocnionych odżywczych składnikach, dwie puszki sardynek i dwa blaszane pudełka papierosów. Ponieważ miał w projekcie przepływanie rzeki, cywilne ubranie włożył w wodoszczelny plastik, ważną bowiem rzeczą było zmienić po mroźnej kąpieli, odzież.

W oczekiwaniu swojej daty dwoił się i troił, by nie podpaść szefowi w niczym, albowiem wiedział, iż małe potknięcie może spowodować zmianę komanda i zatratę szans ucieczki. Z wielkim zniecierpliwieniem liczył Turczyniak dnie i godziny dzielące go od wielkich chwil wolności, które się do niego zbliżały, wreszcie gdy już tylko jeden wieczór dzielił go od wybranego momentu, stwierdził, iż warunki do ucieczki są tak dobre, iż lepszych nie potrafił sobie wymarzyć. W ruchu, który powstał, do magazynu napływała żywność z różnych stron, pracownicy kuchni SS mieli mnóstwo roboty nie tylko w dzień, lecz i wieczorami, przy załadowywaniu i rozładowywaniu ciężarówek z wszelkim esmańskim dobrem. Noc i bieganina wokoło zabudowań stworzyły doskonałe warunki dla Turczyniakowych planów. Mając pewność, iż stanie się „to” jutro pogwizdywał z uciechy. Wśród tych jego radości zaszła tegoż wieczoru rzecz nieprawdopodobna i kładąca na obie łopatki jego plany. Po rozładowaniu ostatniej dużej ciężarówki i przeliczeniu więźniów Komanda, wyszedł na jaw brak jednego. Zdziwienie wszystkich stało się jeszcze większe, gdy przekonano się, iż tym który uciekł jest Wąsik, chłopczyna mały, niepozorny, tak na śmiałka nie wyglądający, iż wierzyć się nie chciało, iż go nie ma.

W jaki sposób Wąsik uciekł nikt nigdy się nie dowiedział, tyle tylko było później wiadomo, iż jeszcze w 1944 r. figurował na gestapowskiej liście poszukiwanych. Turczyniak, który miał tak piękną wizję spędzenia świąt na wolności, klął tymczasem brzydko, bo natychmiast wokoło kuchni SS kosztem innych komand zdwojono warty. Niewesołe miał Turczyniak Boże Narodzenie owego czterdziestego drugiego roku. A marzył o tym, iż w wigilijny wieczór zapuka gdzieś po drodze w okna jakiejś odludnej wiejskiej chaty, z nieznaną polską rodziną połamie się opłatkiem i zaśpiewa kolędę „Wesołą nowinę bracia słuchajcie”. Jedyną pociechą była tylko dobra świąteczna wyżerka, choć w oba dni wszyscy z SS kuchni musieli pracować i to nawet więcej niż zwykle, albowiem esmani mieli otrzymać w święta „ekstra” wyżerkę. Dobre było i to, że z powodu nawału robót, za ucieczkę Wąsika nie było w komandzie żadnej kary, a posterunków po trzech dniach została zdjęta. Volksdeutsch z Żywca dwa dni po ucieczce, wziął Turczyniaka na bok, zrobił minę Gucia detektywa z Psiej Wólki, a potem obejrzawszy się na boki szepnął „Wiesz Włodek co? Te łachy na strychu to chyba ten Wąsik schował; mądrze bardzo zrobiłeś, żeś to spalił”. Turczyniak kryjąc wesołość przyświadczył mu chętnie. „Mądry z ciebie spekulant – że mnie to do głowy nie przyszło …” „Myślisz, że go złapią?” „Trudno powiedzieć, bo taka cicha woda, to ludziom nie wpada w oczy”. Po tej rozmowie na Włodkową pociechę, w komandzie kuchni SS zaczął narastać nowy przedświąteczny bałagan; tym razem z powodu Nowego Roku. Włodek stopniowo nabierał animuszu.

W miarę zbliżania się do ważnego dnia, zadowolenie Włodka rosło, nadzieja na pomyślną ucieczkę również, aż wreszcie nadszedł ów upragniony przedsylwestrowy wieczór. Zapadły już ciemności, gdy nadjechała ciężarówka z towarem do większego wyładunku. Przed magazynem i przed kuchnią paliły się lampy. W małym promieniu wokół zabudowań stało kilku esmańskich postów, ale ściana budynku od strony Soły była od nich wolna.

Wiedział o tym Turczyniak, więc niespostrzeżenie zniósł ze strychu klucze z ubraniem do piwnicy, a potem szybko jak tylko mógł wrócił do swych robotników i wielkim krzykiem zaganiał ich do pośpiechu. Scharführer lekko już pijany, rad był z tej gorliwości – pewien, iż układanie towaru w magazynie idzie sprawnie, zdał się całkiem na Włodka i ruszył do kuchni wypić „jednego” i zjeść gorącą szynkę. Turczyniak który tylko na to czekał, we lwich skokach wpadł do piwnicy, przekręcił klucz w zamku, otwarł drzwi, skoczył ku kracie i namacawszy śruby odkręcił obie. Choć odciągnięcie kraty szło opornie, użył całej siły, zdjął żelastwo i cicho, jak tylko umiał, postawił obok ściany. Oba klucze, ten od zamku i ten od śrub schował, jeden do kieszeni spodni, drugi za pazuchę, chwycił paczuszkę z ubraniem, odjął haczyki okna i pchnął je z całej siły. W następnych sekundach był już za murem, lotem strzały dopadł Soły i popłynął na drugą stronę. Choć wszystko to trwało niecałe pięć minut, lecz i scharführer załatwił się z „jednym głębszym”, poprawił drugim i zwolna dojadając szynkę, na lekko chwiejących się nogach, wkroczył na dziedziniec. Na razie w głowie miał jeszcze jasno, więc spojrzał bystro po majdanie. Na pierwszy rzut oka Komando krzątało się przy rozładunku, lecz panowała nienaturalna cisza; brak było Turczyniakowego krzyku i to szefa zdziwiło.

Nic złego jeszcze nie podejrzewając zaczął się rozglądać na prawo i lewo za swym magazynierem i nie widząc go nigdzie zaczął się złościć. Pierwszymi, którzy mu się nawinęli przed oczy byli dwaj bracia Kluzowie. „Wo ist Włodek? Ich brauche schnell Włodek”. wrzasnął na Kluzów, którzy posłusznie pobiegli do magazynu nawołując wszędzie: „Włodek!!! Włodek do szefa! Włodek – ale już!” Ponieważ w górnych częściach budynku Włodka nie było, na wszelki wypadek zbiegli do suteryny i tu nagle dojrzeli, iż drzwi do piwnicy stoją otworem, a powiew z pustego okna dowodził, iż jest otwarte. W błyskawicach olśniewającej sytuacji, obaj bracia połapali się w tym co zaszło. Ojej Włodek nawiał! rzekł w podnieceniu starszy Kluz. – Wiesz bracie co? Wiejmy i my! W imię Boże jazda! dodał młodszy i obaj pomagając sobie wzajemnie, przeskakiwali okno. Za chwilę plusk Soły witał ich zanurzenia, szedł za ich pływaniem, a gdy ociekając mroźną wodą wyskoczyli na brzeg, czerń nocy spowiła ich zupełnie nieprzeniknionym płaszczem i nikt ich potem w lagrze nie widział – znikli jak kamfora razem z Włodkiem.

Józef Reszka

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV.

Zanim znalazłem się w pociągu śmierci, zostałem prawidłowo aresztowany w dniu 3 maja 1943 r., po czym przewiozło mnie gestapo do Miechowa. Tu przeprowadzono ze mną przesłuchy przy zastosowaniu tortur, czyli bicia i słupka, a że byłem twardy, więc osobiście mnie zmiękczał sławny sadysta zwany Iwanem Groźnym oraz zastępca szefa gestapo Retinger. Na śledztwie udowodniono mi trzy ucieczki z trzech poprzednich moich aresztów.

Jako specjalista uciekinier, zostałem przewieziony do dobrze strzeżonego więzienia w Krakowie, przy ulicy Montelupich. Stan mego zdrowia po tygodniu tortur był tak opłakany, że oddawałem krew zamiast moczu. Nikt mnie z tego nie leczył i w takim stanie przybyłem dnia 17 czerwca 1943 r. do Oświęcimia. Początkowo życie obozowe ułożyło się dla mnie znośnie, gdyż zaopiekował się mną wpływowy więzień, którego znałem z wolności, lecz po miesiącu, obozowe gestapo odnalazło w moich aktach wiadomość o trzech ucieczkach i pewnego dnia ściągnięto mnie z komanda, sprowadzono do obozu, naszyto mi na pasiaku czerwone kółko uciekinierskie i wtłoczono do Karnej Kompanii na stałe. Łudziłem się, iż zmiana obozu uwolni mnie od tej katorgi, lecz po jakimś czasie, gdy przetransportowano mnie do Neuengamme, tam również wcielono mnie do S.K. (Straff Kompanii). W jesieni 1944 r. wszyscy karniacy z czerwonymi kółkami, z różnych obozów zostali ściągnięci do Buchenwaldu, przy czym wtłoczono nas do podziemnej fabryki budowy samolotów w Langeszeitz. Ponieważ fabryka była głęboko pod ziemią, więc częste bombardowania nie szkodziły jej, ale gazy z eksplozji niejednokrotnie zwalały z nóg całe komanda.

Choć jedzenie składało się z głodowych porcji, ale była też i ta ulga, że praca była pod dachem i pod koniec wojny terror esmański nieco zelżał. W dniu 1 kwietnia (Wielkanoc) 1945 r. fabryka została zamknięta, podobno z powodu zbliżającego się frontu. W tym dniu już bez kapów i bez blokowych, popędzono nas pieszym marszem do Buchenwaldu. Na drogę otrzymaliśmy po ćwiartce chleba oraz po jednym kocu. Jedną noc obstawieni psami i esmanami spędziliśmy w otwartym polu, drugi kolejny nocleg z powodu deszczu mieliśmy w jakimś kościele. Tu następnego ranka padły pierwsze ofiary, gdyż kilku Rosjan, którzy ukryli się na wieży zostało znalezionych i tych na miejscy rozstrzelali esmani. Po przyjściu do Buchenwaldu przenocowaliśmy w barakach. Około 10-ej z rana 5-go kwietnia wypędzono nas wszystkich z bloków i wyjątkowo bandycko dobrana banda esmanów wzięła nas w swoje łapy. Kierunek zarządzonego przez nich marszu wiódł w stronę krematorium, którego trasę znaczyły liczne zwłoki poprzednio zamordowanych heftlingów. Ryk SSmanów dowodziła, że coś się stanie, więc kolumna czując, że śmierć się zbliża, zaczęła się żegnać i modlić jak kto umiał i po polsku i w różnych językach, a im bliżej było do krematorium, tym modlitwy stawały się żarliwsze.

Gdy w niesamowitym strachu czołowe piątki skierowano do krematorium w prawo, westchnienie ulgi przemknęło po całej długiej naszej kolumnie. A więc jeszcze nie śmierć, myślał każdy. Szliśmy ściśnięci, gdyż zapowiedziano, iż nawet małe odchylenie na bok, grozi rozstrzelaniem. Nikt w to nie wątpił, bo naoczne dowody mieliśmy przed oczyma. Wśród zieleniejącej się już murawy, białych i żółtych kwiatów, czerwieniła się świeża krew, a zwłoki więźniów zabitych leżały w różnych pozach wzdłuż marszowej trasy.

Widok był ponury i aby na to nie patrzeć szliśmy żwawo. Po siedmiu kilometrach doszliśmy do stacji w Weimarze, gdzie czekał już na nas pociąg z bydlęcymi wagonami. Wśród wrzasków esmanów, wtłoczono do każdego wagonu setkę ludzi, zmuszając wszystkich do zajęcia siedzącej wprawdzie pozycji, ale z nogami pod brodę, chodziło bowiem o to, aby wytworzyć z naszych ciał coś w rodzaju splecionej ze sobą masy. Powstanie było zakazane. Dwaj SS-mani siedząc pośrodku na ławkach mieli ostro naładowane karabiny i strzelali do każdego, kto by się odważył powstać.

Na drogę otrzymał każdy po ćwiartce chleba, do picia nie było nic i dopiero na postojach wypuszczano po dwóch więźniów z każdego wagonu po wodę. Za naturalną potrzebą pozwalano wychodzić zależnie od SS-mańskiej fantazji, przy czym jednorazowo wypuszczano po setce z jednego wagonu.

W ciągu jazdy z coraz to innego wagonu rozlegały się strzały SSmanów. Za każdym otwarciem wagonu wynoszono trupy zastrzelonych więźniów, składając je w ostatnim wagonie zamienionym na kostnicę.

Kierunek naszej trasy szedł w stronę Austrii. Ja byłem w tym szczęśliwym położeniu, że po otrzymaniu chleba nie zjadłem go zaraz, gdyż nie miałem apetytu; skruszywszy go wsadziłem do kieszeni sporni i to było moim podstawowym pożywieniem w pierwszym tygodniu podroży. Inną cenną rzeczą jaką miałem było wiadro, którym czerpałem wodę z potoków, rzeczek przydrożnych dla kolegów z transportu. Nasi eskortanci zmieniali się w ciągu drogi, ale musieli mieć jakieś co do nas twarde rozkazy, gdyż nadal codziennie w każdym wagonie było kilka trupów, tak zastrzelonych, jak też i zmarłych z wycieńczenia. Ponieważ robiło się nieco cieplej i trupy zaczęły się rozkładać, zarządzono pod dużym, pięknym lasem postój, by je tam zakopać. Głód wzrastał, a siły opadały. Chyba po tygodniu podróży dowiedzieliśmy się, że jesteśmy w Austrii. Tutaj też była nie tylko zmiana eskorty, ale zmiana pociągów zamkniętych na otwarte. Dokuczało nam i zimno i niewyobrażalny głód. Już i tak chudzi poprzednio, w miarę przedłużania się podroży zamieniliśmy się w ludzkie widziadła, obleczone skórą na wystających kościach. Kto miał siły ten patrzał na mijane zielone okolice, ale głód i bezruch w siedzącej pozycji wywoływały ogólne otępienie, przerywane jękiem i charkotem konających. Wnet nowa kostnica zapełniła się trupami tych, którzy idąc za naturalną potrzebą rwali trawę, liście z krzaków i łykając je, umierali na skręt kiszek. Co do naturalnej potrzeby, to właściwie ograniczała się do oddawania moczu, gdyż żołądki nie miały niczego do trawienia.

Chyba po dziesięciu dniach przybył nasz transport do jakiegoś dużego miasta. Była może siódma rano: Pilzno! Pilzno! Wołali konduktorzy zatrzymanego pociągu, z którego zaczął się wysypywać tłum czeskich robotników.

O sakra! O Jezusie, Maryjo! Rozlegały się głosy na widok transportu półżywych ludzkich kościotrupów, więc kto żyw rzucał nam pajdki chleba, różnych marnych porcji całodziennego posiłku w fabryce bądź innym miejscu pracy. Ostre protesty eskorty wstrzymały z miejsca ten zbiorowy zapał ofiarności czeskiej, ale pomimo to jakaś mała nasza część zdołała poratować się chlebem i o radości – ja byłem wśród tych szczęśliwców. Nie skorzystałem wprawdzie wiele, gdyż moi sąsiedzi rzucili się w moją stronę z wyciągniętymi rękoma, więc podzieliłem się jak mogłem i sam pożywiłem się. Na razie byłem uratowany od głodowej śmierci.

Tymczasowo pociąg nasz stał na stacji, a my otępieli i ledwo żywi, nie myśleliśmy o tym co się dzieje. A działy się rzeczy wzniosłe, godne zapisu złotymi zgłoskami w historii piękna ludzkich uczuć.

Ci z Czechów, którzy nas chcieli poratować, a zatrzymani zostali bandycką esmańską postawą, nie mogli pozostawić nas bez ratunku i obmyślili naprędce plan niebyle jaki. W tym wszystkim działali nie tylko robotnicy, lecz i zapewne kolejarze, odwożąc zacnych naszych samarytan do pobliskiej stacji, po czym wszyscy zawrócili innym pociągiem do Pilzna, agitując za pomocą dla nas wśród tych, którzy nas nie widzieli, a jechali do pracy. Pociąg ten, ku naszej radości, a wściekłości SSmanów, przejeżdżając koło nas sypnął ku nam chlebem i czym kto miał. Niecny plan wygłodzenia nas podczas drogi został nadszarpnięty i choć nie wszyscy się pożywili, to czeski odruch litości podniósł nas na duchu, bo był dowodem, że są jeszcze na świecie ludzie dobrzy i ofiarni, toteż każdy ich błogosławił. Po tym wydarzeniu nasz transport szybko ruszył ze stacji. Na razie dziękowałem Bogu, że jeszcze żyłem, ale co się działo wokół mnie, było rodzajem piekła wytworzonego przez naszych katowskich konwojentów, którzy trzymając nas w skostniałej pozycji strzelali do każdego, kto chciał ją zmienić. Trzeba wiedzieć, że oprócz głodu dręczyła nas plaga wszy, a było ich tyle, że zgarnialiśmy je z siebie garściami.

Koło mnie usadowił się inteligent, który był przed wojną dziennikarzem w Grudziądzu, ale to co przeżywał nie mieściło mu się w głowie, chwycił go obłęd i mówił od rzeczy. Z drugiej strony miałem Henryka Piaseckiego z Warszawy, więc obaj choć ledwie żywi, zatykaliśmy biedakowi usta, by SS-man nie zauważył niczego, albowiem wariatów zabijano w obozach.

W międzyczasie zmieniono nam pociąg, wagony były i otwarte, i zamknięte, przy czym ja trafiłem do zamkniętego z lampką elektryczną u sufitu. Było już może około północy, któregoś z tych strasznych dni, gdy od stałego skurczenia uczułem tak wielki ból w kościach, że zapominając o zakazie wstawania, odruchowo zupełnie dźwignąłem się zwolna w górę. Na ten widok SS-man siedzący pośrodku na wygodnej ławie, wrzasnął groźnie: zitcen! I wycelował wprost we mnie karabin.

Wiedząc czym grozi nie posłuchanie rozkazu, starałem się usiąść, lecz było to niemożliwym, gdyż ciżba ludzka w chwili mego powstania natychmiast wykorzystała powstałą lukę, aby ulżyć zmęczonym kościom. Nie mogąc spełnić rozkazu, a pewien tego, że zaraz będę zabity, przeżegnałem się, westchnąłem do Boga jak mogłem najpotężniej i gotowy potem na śmierć, rzekłem jedno w moim pojęciu ostatnie głośne obce słowo „Fertig”. Ledwo to wypowiedziałem padł strzał. Moment tego wypadku był tego rodzaju, że wszelki jego opis nie może go oddać; pewny, że już zapadam się w niebyt, pozbawiony całkiem poczucia rzeczywistości, usunąłem się w dół i trafiłem zapewne w ramiona obu moich najbliższych sąsiadów. Ci obmacując moją głowę i tułów, a nie natrafiając na krew, zaczęli mnie pocieszać. Wicuś, nie przejmuj się, on chybił, nie masz dziury, przez którą byś krwią broczył, więc dziękuj Bogu, bo żyjesz … Pomimo tych zapewnień, tak byłem przekonany o swojej śmierci, że rano, gdy SS-man otwarł drzwi wagonu, na widok zielonych drzew, kwiatów i trawy, mamrotałem do siebie – Boże kochany, więc to taki ten drugi świat? Czy to jest możliwym, aby i tu byli Niemcy i ten wagon naładowany pół trupami? Myśląc początkowo w ten sposób, stopniowo trochę sam, a trochę słowami współczujących mi kolegów zrozumiałem, że żyję i niezmierna radość i wdzięczność dla Tego, Który mnie od śmierci uchronił, stłumiła we mnie i głód i inne męki dalszej podróży. A męki były nie do uwierzenia. Śmierć kosiła gęste żniwo, jedni umierali po zjedzeniu trawy na skręt kiszek, innych strzelali SS-mani w wagonach. Jakiś wysokiego wzrostu Rosjanin miał ze sobą ręcznie robiony kozik; strugał nim z ułamanej gałązki korę, chcąc nasycić się jej sokiem i za to został zastrzelony na moich oczach. Kostnica zapełniała się szybko. W górze codziennie huczały samoloty alianckie, ale być może lotnicy rozpoznawali więźniów i rzucali bomby gdzie indziej. Gdybyśmy byli w lepszej kondycji, ten zwiększony ruch w powietrzu byłby może dla nas zwiastunem końca wojny, lecz wszystko było nam już obojętne, bo wiedzieliśmy tylko to, że końcem naszej drogi będzie masowy grób.

Któregoś dnia, a był to już koniec kwietnia, pociąg stanął na jakiejś nieznanej dla nas stacji. Pogoda była ładna i o dziwo SS-mani opuścili wagony i zostaliśmy sami. Po jakimś czasie ujrzeliśmy pasiaste mundury heftlingów i od nich dowiedzieliśmy się, iż jesteśmy w Dachau. Więźniowie tego obozu zaopiekowali się nami jak mogli. Większość z nas nie miała siły, by poruszać się samodzielnie, tych więc brano na nosze wyciągając z wagonów, innym pomagano zejść na ziemię, a że wszyscy byli nad miarę osłabieni, więc wielu łączyło się po kilku i trzymając się nawzajem kroczyło w stronę obozu. W ten sposób i ja wydostałem się z wagonu. Z ulgą prostowałem nogi, ale nie uszedłem daleko i runąłem na trawę obok podobnych do siebie półumrzyków. Trzeba przyznać, że heftlindzy z Dachau pomyśleli też i o pożywieniu nas obozową wasserzupką, która od Pilzna była naszym pierwszym posiłkiem. Byliśmy tak słabi, że karmiono nas niczym niemowlęta. Na razie leżeliśmy, szczęśliwi, że możemy dać ulgę kościom. Dzięki pogodzie spędziliśmy tak cały dzień oraz noc na majdanie obozu. Następnego dnia doczekaliśmy się przyjścia Amerykanów, którzy objęli warty na bramie i na wieżyczkach.

Zaczął padać deszcz. Sprawa znalezienia jakiegoś dachu nad głową stała się dla nas paląca, lecz dopiero wieczorem umieszczono nas w bloku po tyfusie, gdzie miejsca było tak mało, że jedno łóżko wypadało na czterech. Nie wiem dlaczego, ale nie zaopiekował się nami ani żaden lekarz obozowy, ani amerykański. Na dobitek ktoś spośród Amerykanów wydał każdemu z nas po jednej niemieckiej mięsnej konserwie. Nieopatrzny ten czyn zaczął zaraz robić wśród nas niesamowite spustoszenie, gdyż nie wszyscy wiedzieli o tym czym grozi zjedzenie mięsa po tak straszliwym głodzie; niektórzy opanowani wstrzymali się od jedzenia, lecz część spożyła natychmiast wszystko i tacy zapadali zaraz na durchwal, inni marli na skręt kiszek. Jedyny ustęp bloku oblegany bez przerwy, zmieniał się stopniowo w obrzydliwe gnojowisko. W ciągu dwóch dni ustawicznie ktoś umierał, więc co zdrowsi i silniejsi heftlindzy zajęli się usuwanie zwłok, z których powstał duży stos przed blokiem. Dopiero po dwóch dniach przybyła nareszcie ekipa lekarzy i pielęgniarek, która cięła na nas bieliznę z rojami wszy, po czym w łaźni szorowano nas i dezynfekowano fachowo. Ostateczna kuracja odbyła się w szpitalu, poza obozem, gdzie leżeliśmy w czystych łóżkach, otrzymaliśmy i dietę, i lekarstwa i powoli przychodziliśmy do siebie…

Jak późniejsze obliczenia wykazały, to z trzech tysięcy zabranych do pociągu w Weimarze, pociąg śmierci przeżyło około siedmiuset; plan wytracenia nas w tym transporcie został w większości osiągnięty, ale dziś mało pozostało z tych, którzy tą mękę przeżyli.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV.

Wacek był najmłodszym więźniem politycznym komanda Krematorium III Birkenau. Miał lat najwyżej 11, pochodził z okolic Zamościa i mimo pięknej majowej pogody ustawicznie pociągał usmarkanym nosem. Ojciec jego i siostra Irena lat 16 byli również w Birkenau, lecz los jego matki i młodszej siostry, lat około 6, był dla niego nieznany.

Wacek dostał się z rodziną do obozu koncentracyjnego, dlatego tylko, że gospodarstwo jego ojca razem z innymi wsiami zostało przeznaczone dla kolonistów niemieckich. Naziści niemieccy uznali, że najlepszym sposobem pacyfikacji tych okolic będzie spalenie wytypowanych wiosek. Siedząc po kolacji na wyrku, Wacek pochlipując, zaczął swoje opowiadanie. Wszyscy spali jeszcze, gdy nasza wieś została otoczona kordonem wojska i podpalona w kilku miejscach. Jedyną drogą ucieczki był pobliski las za wzgórzem. Niektórzy chłopi próbowali gasić pożar, lub ratować bydło, lecz do tych strzelano bez pardonu, innych zmuszano do pozostawania w środku mieszkań, by spalili się żywcem. Ta część ludności, która szukała ratunku w lesie została wybita ogniem krzyżowym broni maszynowej. Później na przedpolu lasu usypano im wspólną mogiłę. Owej nocy działo się we wsi piekło. Widziałem sąsiada, którego ubranie objęte było ogniem, a mimo to gasił pożar na ubraniu swego syna, który płonął jak żagiew; choć przewrócił go na ziemię i zaczął rzucać na niego piasek, ale brakło mu sił, więc chwycił w objęcia syna i tak objęci uściskiem zamienili się we wspólną spaloną bryłę. Z naszej wsi pozostały tylko zgliszcza, kikuty spalonych kominów, ryk bezdomnego bydła i wycie osieroconych psów. Co do mnie, to ocalałem w ten sposób, że obaj z ojcem wpadliśmy pod pełne wody koryto i tam przeczekaliśmy pożar. Po odejściu Niemców, ruszyliśmy szukać siostry z matką, które były w tym czasie w innej wiosce u chorej ciotki, ale nie doszliśmy do celu, bo po drodze zostaliśmy aresztowani i dołączeni do setek innych, którym obiecywano pracę na roli w Rzeszy. Było to zwykłe oszustwo dla zamydlenia naszych oczu. Na rampie kolejowej w Oświęcimiu, gdzie przeprowadzano segregację, ojciec mój zauważył wśród kobiet moją siostrę Irenę, której nie widzieliśmy od kilku tygodni i nikt z nas nie wiedział, że ona przybyła z nami tym samym transportem. Oglądaliśmy się jeszcze za matką i drugą siostrą, ale daremnie. Kobiety były już rozdzielone od mężczyzn i nie wolno było się zbliżać do mich, lecz ojciec postanowił, że zaoszczędzony chleb w transporcie mam dostarczyć Irenie, gdyż była bardzo wymizerowana. Bez namysłu wyskoczyłem z piątki i już byłem przy siostrze, która zdążyła mnie ucałować i mocno przytulić do siebie. Myślałem, że nie wyrwę się z jej uścisku i oboje rozpłakaliśmy się nad sobą. Ani ja, ani ona nie zdążyliśmy wypowiedzieć żadnego słowa, bo już gnałem z powrotem nie wiedząc, że jakiś esman poluje na mnie z karabinem w łapach, którym uderzył mnie w piersi. Aby nie upaść odruchowo chwyciłem za jego karabin, i to mnie zgubiło, bo on myślał może, że chcę mu wyrwać ten karabin, więc skopał mnie na ziemi i zbił kolbą tak, że do dziś dnia miewam krwotoki i nie mogę się pozbyć chronicznego kataru. Czasem ból mija, a czasem boli mnie bardzo, lecz mówią mi ludzie, że latem jak się wygrzeję na słońcu, to mi to przejdzie, choć mówią też i to, że muszę tu umrzeć w tej gazowni …

Wnet po tej rozmowie Wacek nawiązał kontakt „grypsowy” z Ireną. Siostra przyszła do siebie , tryskała młodością, miała piękne siwe oczy, nie znała jeszcze podłości łagrowego życia, więc przypadła do gustu blokowej, która ją zatrudniła. Irka wiedziała, że Wacek jest chory. Dręczyło ją sumienie, że była poniekąd pośrednią przyczyną jego choroby, dlatego robiła co mogła, aby brata i ojca postawić na nogi. Najgorszą trudnością dla Irki był brak lekarstw na chorobę Wacka – wprawdzie wiedziała, że w męskim obozie na czarnym rynku można dostać różne środki lecznicze, lecz nie miała ani czosnku, ani cebuli na zamianę; istniała też i ta trudność, że męski obóz i żeński rozdzielone były drutami. Chcąc pomóc bratu, do przerzutów żywności używała Irka zwykłej pasterskiej procy. Procę taką zmajstrowała z rękawa znalezionej bluzki, w który włożyła cebulę i zawiązała ją długim sznurkiem. Wacek z ojcem czekali już koło bloku szpitalnego Nr 7, gdy wnet spostrzegli Irkę obserwującą przedpole, na którym miała upaść cebula. Pozdrowili się z dala kiwnięciem ręki, ale Irena nie tracąc czasu rozhuśtała nad głową procę, lecz jej sznurek się urwał i zawiniątko z cebulą padło na elektryczne druty. Przerażony ojciec był bezradny, lecz krzykiem nie chciał zwracać uwagi esmanów. Zmartwiona dziewczyna stała przez chwilę niezdecydowana. Przed oczami miała małego chorego brata, tego samego, który naraził swoje życie, by doręczyć jej kawałek chleba i którego uścisnęła i ucałowała wtedy. Na razie esman stojący na strażnicy nie zauważył niczego podejrzanego koło drutów, co zachęciło Irkę do szybkiej decyzji. Skoczyła przez drut ostrzegawczy, by chwycić swój skarb, lecz okazało się, że ten wisi za wysoko, by mogła go ściągnąć bez przeszkód. Podskoczyła wyżej, lecz tak nieostrożnie, że prąd drutu ją złapał. Wacek z ojcem ujrzeli z przerażeniem jak niebieskawy dymek z jej ręki uniósł się w powietrze, ciało dziewczyny padając w dół wstrząsnęło drutami i ich brzęk dosłyszał esman w wartowniczej budce. Trudno odgadnąć czy dla wykazania się gorliwością w służbie, czy chciał zakończyć męki Irki, dość na tym, iż kilkoma strzałami zakończył jej życie.

W komorze gazowej hitlerowskiego krematorium wydano nam obiad.

Chorowity Wacek usiadł przy mnie na zimnym betonie gazowni i jak zwykle zaczął wspominać Irkę, często pociągając nosem. Tyle tygodni minęło, a ja ciągle myślę, że ona jeszcze żyje na „babskim” obozie. Myślę, że ją tylko poraziło, a mając znajomości ona się z tego wyliże. Wojna niedługo się skończy, bo tak mówił ostatni transport i na pewno razem wrócimy do domu. Mówił smutnie i przekonująco patrząc mi prosto w oczy czekał potwierdzenia tego, w co sam nie bardzo już wierzył. Choć przyznałem mu rację, by ulżyć mu w smutku, ale Wacek stale wracał myślami do bloku Nr 7, gdzie często Irka kiwa mu ręką zza drutów. Wspominał też o uścisku na rampie kolejowej, lecz przy tym zadrżały mu wargi i wytarł łzy, których się wstydził, a które spływały mu z oczu. Pociągnął nosem raz i drugi i splunął na brudny cement, by sobie ulżyć. Ci, którzy ujrzeli krwawą plamę na ziemi zakrzyknęli: Tuberkuloza … Tuberkuloza … Pech chciał, że słowa te usłyszał kapo, a że gruźlicy bał się jak ognia, zameldował esmanowi krematorium o tej to niby otwartej gruźlicy. Był to wyrok śmierci na biednego chłopca: - Raus mit deise hunde – krzyknął SSman, a Wacka już ciągnięto za nogi po betonie na zachodnią część gazowni; nikt nie chciał wstawić się za chłopca, ani też pomóc w jego błaganiach o życie, gdyż w Birkenau było to sprawą zwykłą i powszechną i nikt nie chciał się narażać – rad był, że sam jeszcze żyje. Wacka „załatwiono” w ten sposób, iż kapo złapał go za nogi, zaś vorarbeiter rzucił mu na gardło drążek od szpadla, po czym dwaj „specjaliści”, kapo z esmanem, deptali po drążku tak długo, aż Wacek przestał ruszać nogami. Sama śmierć Wacka nie zakończyła widowiska. Rozkazem kapy, założono Wackowi worek z cementu na głowę, by nie roznosił zarazków po śmierci.

Ojciec Wacka miał tak specyficzny sposób chodzenia, iż nazywano go cyrkowym koniem, ze względu na to, że podnosił nogi do góry tak jak gdyby defilował i te nogi stały się dla niego w Birkenau szczęściem i nieszczęściem. Był małomównym, ale bardzo koleżeńskim. Po tragicznej śmierci Irki i Wacka posmutniał i unikał ludzi. Pracował za dwóch, bo tylko w pracy znajdował zapomnienie, a ponadto bał się podpaść, wiedząc, że z bicia już by się nie wylizał, tak jak i jego Wacek. Chciał żyć za wszelką cenę, by wrócić do żony i córki, o których nic nie wiedział. Był gotów do wszelkich poświęceń, gdyby wiedział, że te poświęcenia dadzą mu cokolwiek. Pragnął też zemsty za swoje dzieci wymordowane w Birkenau, ale żeby się zemścić, trzeba przeżyć lager.

Dziedziniec krematorium III był porośnięty lasem, który karczowaliśmy z korzeniami. Odbywało się to w ten sposób, iż zakładano drut na koronie drzewa, po czym drzewo ściągało się na dół. Więzień, który zszedł z drzewa oznajmił, że ujrzał nowy transport. W Komandzie naszym wzbudziła ta sprawa zaciekawienie, ale nie od razu dowiedzieliśmy się kto przybył. Tumany kurzu unosiły się nad transportem, esmani otaczali go wokoło z bronią gotową do strzału, a zmęczeni ludzie mimo ustawicznego krzyku – schnelle, schnelle, szli żółwim krokiem z tego prostego powodu, że z kobietami szły i dzieci. Nieznani ludzie z transportu doszli już do głównej bramy Birkenau, z obozu dochodziły krzyki – Lager Schperre, a w komandzie naszym popędzano do pracy, żeby nikt nie miał czasu na obserwowanie nowoprzybyłych. Transport znalazł się już na wysokości bloków kobiecych, minął łaźnię i kuchnię obozową, doszedł do obozu męskiego (później przeniesiono tu kobiety) i zaczął wchodzić na drogę wiodącą wprost do krematorium II i III.

Nagle gwizd przeszył powietrze i dziki ryk … Halt! Halt! … Halt! Wrzeszczący esman nie strzelał jednak do odbiegającej od transportu małej dziewczynki, gdyż nie chciał robić złego wrażenia na setkach kobiet z dziećmi, których łudzono, że idą do kąpieli, a przez strzał do dziecka, mogły się rozpierzchnąć i wtedy trudno by było zagnać je do gazowni. Dziewczynka, której rysy już można było rozróżnić nie uciekała w ogóle poza zasięg patroli, lecz biegła prosto do naszego komanda krematorium III. Nie wszyscy mogli ją spostrzec, bo nie wolno było się patrzeć w stronę transportu, więc ludzie szeptali tylko o tym, a dziecko biegło dalej, padło w kałużę błota, przewróciło się i nie pomne na nic gnało ku nam. Ojciec Wacka, który wiernie trzymał się zasady, by zawsze pracować i nie „podpaść” nie wiedział odwrócony o niczym, aż znany głos: Tatusiu! Tatusiu! – odezwał się tuż przy nim. Uradowany ojciec objął córkę rękoma, a ona szczebiotała dalej:

- Jesteśmy razem z mamusią i tu będziemy z tobą również.

- Ale jak trafiłaś do mnie? – dopytywał ojciec. Kto ci powiedział?

Szczęśliwe dziecko ni taiło niczego: - Tatusiu, mnie nikt nie mówił, ale ja ciebie poznałam po „chodzie”, widziałam jak pchałeś ten wózek i zaraz wiedziałam, że to mój tatuś.

Zrozpaczony ojciec wybuchnął płaczem i stanął jak skamieniały, wiedział bowiem, że transport idzie do gazu, lecz biedne dziecko nie miało pojęcia o niczym i pytało: - Tatusiu – a czemu płaczesz? Czy ty nie lubisz, że ja tutaj jestem? Czy ty się nie cieszysz jak ja? Ojciec nic nie odpowiadał. Płakał jak dziecko, płakałem i ja. Spojrzałem po komandzie … płakali wokoło. Wszystkim było żal dziecka, które myślało, że jest u szczytu szczęścia. Ojciec wziął córkę za rączkę, gdyż esman konwojent zbliżał się, by dziecko zagnać do kolumny. Ojciec próbował wziąć małą na plecy, ale brakło mu sił, stał więc jeszcze chwilę, by przedłużyć dziecku życie, a potem spojrzał na błękitne niebo Birkenau zasnute tłustymi chmurami spalonych ciał, wzniósł rękę do góry, coś wypowiedział, lecz nikt nie zrozumiał czy prosił, czy wyzywał Boga.

Widziałem tyle, iż esman kolbą karabinu popędził go do marszu, szedł więc z córką tą samą drogą, którą przybiegła. Dostrzegłem jeszcze jak doszedł do zgubionych przez córkę bucików, podniósł je z błota, a potem dołączył do transportu i zniknął w czeluści gazowni.

Dziwnym trafem ujrzałem go jeszcze raz, ale już martwym w taczce używanej do przewożenia ziemi i w niej przywieziono go do obozu na apel, ponieważ lagrowy przepis wymagał tego.

Nagrania przygotowano w ramach zadania: Zabezpieczanie, opracowanie, digitalizacja i promocja zbiorów PIASA – etap IV.

KONSULAT GENERALNY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

CORITIBA, 23 sierpnia 1940 r.

Do Pana Ministra Dr. Tadeusza Skowrońskiego Posła R.P. w Rio de Janeiro.

Stosownie do polecenia Pana Ministra w sprawie przyjazdu poetów Tuwima i Lechonia, pozwalam sobie rzucić kilka uwag odnośnie formy wykorzystania ich przewidzianego pobytu w Paranie.

Biorąc pod uwagę, pod względem narodowościowym -  eksponowane tereny stanów południowych Brazylii, szczególnie Parany, a znacznie mniej Rio Grande do Sul, trzeba pogodzić się z tym, że przyjazd tak wybitnych osób do Parany, z punktu widzenia interesów nacjonalistycznych, zapewne nie bardzo będzie na rękę tutejszym nacjonalizatorom, którzy w osobach tak wybitnych przedstawicieli naszego świata literackiego uważać będą te jednostki jako żywe antytezy ducha nacjonalizacyjnego. Dlatego trzeba będzie zachować odpowiednią ostrożność, jakkolwiek przyjazd ich na teren, z punktu widzenia zainteresowań polskich, my znów uważać musimy za konieczny. Tak się zarysowują sprzeczności zainteresowań naszych i Brazylian w tutejszych stronach Brazylii.

Pozwalam sobie zakomunikować Panu Ministrowi, że na pierwszą wiadomość o przyjeździe do Brazylii naszych poetów Tuwima i Lechonia, jako też prof. Lednickiego i możliwością przyjazdu ich do Parany, miałem już dawniej (rozmowy orientacyjne z rektorem uniwersytetu, dyrektorem Amarel, dyrektorem Loureiro Fernandes’em, dyrektorem tzw. fakultetu filozofii, uniwersytetu przy gimnazjum Marystów, jako też z wybitnym intelektualistą tutejszym dyrektorem David Carneiro, którzy w rozmowie na temat możliwości urządzenia prelekcji i wykorzystania ich pobytu dla tutejszego świata intelektualnego, wykazali wprawdzie dużo życzliwego ustosunkowania się i zainteresowania, poza którymi jednakże – jak zauważyłem – ukrywało się pewne zaniepokojenie w angażowaniu się wobec reżimu „Estado Novo”. Uroczyste ich przyjęcie przez Brazylijską Akademię Literatury w Rio, o czym Pan Minister w ostatnim piśmie wspomina, będzie naturalnie kluczem do złagodzenia trudności w zaproszeniu ich do Parany. Na tej podstawie trzeba będzie w Kurtybie przelansować do prasy brazylijskiej, głosy rioskiej prasy stołecznej, o których przysłanie uprzejmie proszę, wraz z biograficznymi danymi odnośnie ich twórczości, gdyż na miejscu rozporządzam skąpym materiałem (Encyklopedia Trzaski, Everta i Machalskiego).

PP. Lechoń i Tuwim po pobycie w S. Paulo i Porto Alegre, zgodnie z projektem Pana Ministra, powinni przyjechać do Parany, gdzie traktowani będą jako goście. Wiem, że w pierwszym rzędzie zainteresują ich tereny emigracyjne, dlatego wykorzysta się rozmaite okazyjne uroczystości jak wesela, chrzty, odpusty itp., dla zetknięcia się ich z wychodźctwem, co z punktu widzenia naszych zainteresowań może im dać niejedną myśl do twórczości poetyckiej przy obserwacji życia wychodźcy polskiego w Paranie.

Trudno mi się dzisiaj wypowiedzieć, czy w obecnej dobie da się uzyskać zezwolenie władz brazylijskich na publiczne urządzenie prelekcyj polskich.

Mając to na widoku, z chwilą przybycia ich do Kurytyby, nawiązane zostaną kontakty z prezesem tut. Akademii Literatury, jako też ze wspomnianym intelektualistą Carneiro. Może uda się uzyskać przy ich pośrednictwie zaproszenie tut. „Clubu Curitibano” na urządzenie prelekcji w języku francuskim lub innym romańskim. W podobnych wypadkach zwykle „Club Curitibano” płaci 1.000 reali brazylijskich, przy czym wstęp dla członków jest bezpłatny. Takie imprezy odbywają się tylko w ramach Klubu.

Na dochodowość przez polskie prelekcje trudniej liczyć, tym więcej, że pozostaną one w zależności od zezwolenia władz.

Nie mając punktu oparcia w żadnej organizacji polskiej, wobec niezarejestrowania ich jeszcze, trudno zrealizować prelekcje dla szerszego ogółu polskiego, a wykorzystanie dla tej sprawy Konsulatu, ograniczy się do zaproszenia kilkudziesięciu osób i to jako gości, wskutek czego odpadnie znów strona finansowa.

Jestem przekonany, że w czasie pobytu w Kurytybie, wyżej wspomniani otrzymywać będą zaproszenia od nielicznych wprawdzie, ale istniejących w interiorze domów inteligencji polskiej, stosunkowo mało zamożnych i przesiąkniętych prymitywem interioru, gdzie jako goście zetkną się z życiem wychodźctwa i atmosferą w jakiej ono żyje.

Przewidując mały dochód z tytułu ich polskich prelekcji, a mając jednocześnie na uwadze konieczność ich pobytu, a przynajmniej przyjazdu poety Lechonia na teren Parany uważam, że na miejscu uda się wśród tutejszych wybitniejszych Polaków, anonimowo, zebrać na ten cel kilkaset milrejsów z tytułu prelekcyj w Konsulacie, którą to kwotę wręczyłbym dyskretnie prelegentowi.

W tym wypadku, jednakże musiałaby być pomoc Komitetu w Rio w opłaceniu kosztów podróży.

Uprzejmie proszę Pana Ministra o wypowiedzenie się w tej sprawie.

Józef Gieburowski