Trzeci odcinek podcastu stawia przed nami wyzwanie analizowania filmu nagrodzonego Srebrnym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie i Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. „Matka Królów”, adaptacja prozy Kazimierza Brandysa, to pierwszy omawiany przez nas półkownik, wyjątkowe i bardzo zniuansowane dzieło Janusza Zaorskiego. Rozmawiamy o literackim pierwowzorze będącym rozliczeniem z stalinowskim okresem PRL-u, o znakomitej obsadzie, o Zaorskim jako jednym z najciekawszych głosów kina lat 70. i 80., a także o tym, gdzie kończy się kino moralnego niepokoju. Oczywiście nie zabraknie też opowieści o politycznej recepcji dzieła, kolaudacji, materiałach archiwalnych oraz krytyce filmowej. Bibliografia:

Adam Mielczarek, „Matka Królów”, „Więź” 1987, nr 6.

Andrzej Smulski [kierownik produkcji], List do redakcji,„Pogląd” 1987, nr 1

Anita Michnik, Przypadek Łucji K., „Ład” 1987, nr 3–4.

Anna Szczepańska, Do granic negocjacji. Historia ZespołuFilmowego „X” Andrzeja Wajdy (1972–1983), Kraków 2017.

Błażej Brzostek, Życie codzienne kobiet w PRL, Warszawa 2025

Elżbieta Sawicka, Inni mieli cięższe życie, „Tygodnik Polski” 1987, nr 24.

Emil Sowiński, Pod upadającym nadzorem. Cenzura filmówpolskich w latach 1986–1989, „Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication” 2024, nr 37 (46).

Gustaw Herling-Grudziński, Spowiedź dziecięcia stalinizmu,„Kultura” 1957, nr 9

Henryk Słabek, Intelektualiści i Wielki Strach (na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych), „Dzieje Najnowsze” 1996

Henryk Słabek, Spór o zachowania intelektualistów (1945–1956), „Dzieje Najnowsze” 1995, nr 1.

Janusz Zaorski, „Jestem nietypowy” [wywiad przeprowadziła Dorota Ziemiańska], „Przegląd Powszechny” 1988, nr 6.

Janusz Zaorski, Robię filmy z pobudek osobistych [wywiad], „Trybuna Ludu” 1987, nr 267.

Jerzy Durnatt, Półprawdy i fałsze, „Tygodnik Polski” 1987, nr 24.

Jolanta Gomółka, Recepcja krytyczna Obywateli i MatkiKrólów Kazimierza Brandysa, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” 2005, nr 5.

Kazimierz Brandys, Matka Królów, Warszawa 2010.

Krystyna Duniec, Joanna Krakowska, Polskie kino. Obywatela służba bezpieczeństwa, „Kwartalnik Filmowy” 2012, nr 77–78.

Marcin Adamczak, Rashomon: kinematografia okresu PRL, „Człowiek i społeczeństwo” 2012, nr 34.

Rafał Roykiewicz, Z szuflady, „Itd.” 1986, nr 50.

Zdzisław Pietrasik, Świat według Łucji Król, „Polityka”1987, nr 13.

Prowadzenie: Maciej Kędziora i Kamil Walczak

Identyfikacja wizualna: Zuzanna Małaszuk

Postprodukcja dźwięku: Daniel Walczak

W drugim odcinku tego sezonu – sezonu o kinie stanu wojennego – pokazujemy mniej znane oblicze polskiej komedii. Zapraszamy na „Wyjście awaryjne”.

Rozmawiamy m.in. o rozpoznawalnych nazwiskach, które stoją za projektem. Roman Załuski, reżyser, był później współautorem żelaznych klasyków komediowych przełomu ustrojowego, czyli serii „Kogel-mogel” i „Komedii małżeńskiej”. Z kolei Andrzej Mularczyk już wcześniej stworzył dzieło bez mała kultowe, czyli „Samych swoich”. Bożena Dykiel, wcielająca się w naczelniczkę Jadwigę Kolędę, zalicza z kolei swoje aktorskie tour de force. A my zastanawiamy się, czy opowieść o naczelniczce gminy ma w sobie więcej z antyfeministycznej reakcji, antygierkowskiej satyry czy uniwersalnego szyderstwa z politycznych układów.

Bibliografia: Jacek Artowski, Średnia krajowa, „Tu i teraz” 1983, nr 8.

Tomasz Hellen, W rytmie sloganu, „Fakty” 1982, nr 42.

Adam Horoszczak, Żywioł komedii, „Perspektywy” 1983, nr 11.

Maurycy Kotowski, Nie do śmiechu, „Tygodnik Polski” 1983, nr 15.

Teresa Krywow, Wyjście Awaryjne, „Perspektywy” 1983, nr 2.

Dorota Skotarczak, Próby rozliczeń z ekipą Edwarda Gierka w komedii filmowej lat 80., „Pleograf” 2021, nr 4. Link:https://pleograf.pl/index.php/proby-rozliczen-z-ekipa-edwarda-gierka-w-komedii-filmowej-lat-80/.

Dorota Skotarczak, Społeczeństwo polskie w kinie PRL : studia i szkice, Poznań 2025

Klemens Stępniak, Słownik gwar środowisk dewiacyjnych, Warszawa 1986.

Mały Rocznik Filmowy 1982, Warszawa 1983

Mały Rocznik Filmowy 1983, Warszawa 1984

Monika Talarczyk, PRL się śmieje! Polska komedia filmowa lat 1945–1989, Warszawa 2007.

Bożena Wójcicka, Awaria, „Film” 1983, nr 15

wp, Nie do śmiechu, „Polityka” 1983, nr 6.

Piotr Zwierzchowski, Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80., „Kwartalnik Filmowy” 2018, nr 103.

Janusz Zaporowski, Film fabularny, w: Mały rocznik filmowy 1983, Warszawa 1984.

Prowadzenie: Maciej Kędziora i Kamil Walczak

Identyfikacja wizualna podcastu: Zuzanna Małaszuk

Postprodukcja dźwięku: Daniel Walczak

Pierwszy odcinek naszej opowieści o rodzimej kinematografii przenosi nas do świata „Austerii”. W odcinku omawiamy kulisy powstawania scenariusza, różnice między filmem Jerzego Kawalerowicza a powieścią Juliana Stryjkowskiego, analizujemy role aktorskie (doceniając zwłaszcza Franciszka Pieczkę) i konstrukcję świata przedstawionego, przedstawiamy polityczne kulisy losów „Austerii”, a także zastanawiamy się, gdzie jest jej miejsce w kanonie polskiego kina lat 80. i w bogatej twórczości Jerzego Kawalerowicza.

Bibliografia:

Andrzej Wajda, Notesy. Tom II: 1979–1988, oprac. Tadeusz Lubelski i Agnieszka Morstin, Kraków 2024.

,,Austeria”. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Filmów Fabularnych, „Pleograf” 2022, nr 3. Link: https://pleograf.pl/index.php/austeria-stenogram-z-posiedzenia-komisji-kolaudacyjnej-filmow-fabularnych/.

Barbara Sierszuła, Sztuka stwarza możliwość wyboru… [Wywiad z Jerzym Kawalerowiczem], „Tygodnik Demokratyczny” 1983, nr 5.

Czesław Dondziłło, Nowe filmy polskie: Austeria, „Trybuna Ludu”, 5 maja 1988.

Daria Mazur, Paradoks i topika judajska Austeria Jerzego Kawalerowicza, [w:] Gefilte film. Wątki żydowskie w kinie, red. Joanna Preizner, Kraków 2008.

Jerzy Kawalerowicz, Więcej niż kino, oprac. Seweryn Kuśmierczyk, Stanisław Zawiśliński, Warszawa 2001.

Julian Stryjkowski, Austeria, Warszawa 1993.

Karol Samsel, Literacko-filmowy „problem” z „Austerią” (roztrząsania na granicy błędu, rozważania na granicy słuszności), „Pleograf” 2022, nr 3. Link: https://pleograf.pl/index.php/lite/.

Krzysztof Kornacki, Po pierwsze sztuka. Kawalerowicza cenzura, w: Kadry Kawalerowicza, red. Rafał Syska, Anna Wróblewska, Łódź–Warszawa 2022.

Krzysztof Teodor Toeplitz, Krajobraz przed zagładą, „Miesięcznik Literacki” 1983, nr 6.

Michał Boni, Przed dniem ostatnim, „Kino”, 1983, nr 4.

Mieczysław F. Rakowski, Dzienniki polityczne, 1981–1983, Warszawa 2004.

Przemysław Czapliński, Julian Stryjkowski, przybysz z Galicji. 20. rocznica śmierci pisarza (1905–1996), „Gazeta Wyborcza“, 17 września 2016.

Przemysław Kaniecki, Austeria na czarnej wodzie: film Jerzego Kawalerowicza według powieści Juliana Stryjkowskiego, [w:] Od Mickiewicza do Masłowskiej: adaptacje filmowe literatury polskiej, red. Tadeusz Lubelski, Kraków 2014.

Przemysław Kaniecki, Niezrealizowana „Podróż” Jerzego Kawalerowicza, „Pleograf” 2022, nr 1. Link:https://pleograf.pl/index.php/niezrealizowana-podroz-jerzego-kawalerowicza/.

Przemysław Kaniecki, Z archiwum KC PZPR: sprawa „Austerii” Jerzego Kawalerowicza, „Studia Filmoznawcze” 2009, t. 30, ss. 203–209.

Stanisław Zawiśliński, Gigant, w: Kadry Kawalerowicza, red. Rafał Syska, Anna Wróblewska, Łódź–Warszawa 2022.

Tadeusz Sobolewski, Austeria, „Tygodnik Powszechny” 1983, nr 4.

Tomasz Romanowicz, Uchwycić nastrój świata, który odszedł… Komentarz do kolaudacji „Austerii” Jerzego Kawalerowicza, „Pleograf” 2022, nr 3. Link: https://pleograf.pl/index.php/uchwycic-nastroj-swiata-ktory-odszedl-komentarz-do-kolaudacji-austerii-jerzego-kawalerowicza/.

WIK, Karczma i austeria, „Tak i nie” 1983, nr 23.

Zygmunt Kałużyński, Pół dnia w Chicago [relacja z festiwalu], „Polityka” 1982, nr 41.

Materiały archiwalne pochodzą ze zbiorów Archiwum Akt Nowych (zespół KC PZPR i NZK), Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualnego oraz oddziału w Milanówku Archiwum Państwowego w Warszawie.

Identyfikacja wizualna: Zuzanna Małaszuk.

Postprodukcja dźwięku: Daniel Walczak.