Rachunek myśli

Czy przyjaciel jest kimś, kto spełnia nasze pragnienia, czy raczej lustrem, dzięki któremu możemy nie tylko dowiedzieć się prawdy o sobie, ale też ją unieść? W "Lizysie" Platon nie daje nam jednej definicji przyjaźni. Prowadzi nas przez kolejne możliwości i pokazuje, jak każda z nich okazuje się niewystarczająca. Czego więc dowiadujemy się od niego od przyjaźni? Platon pyta o... przyjaźń – to pierwsze z cyklu spotkań z dr. Janem Tokarskim, autorem książki "Platon od nowa".

Czy prywatność jest jedynie przywilejem jednostki? Totalitaryzm pokazał, że człowieka można podporządkować m.in. przez odebranie mu miejsca, w którym pozostaje sam ze sobą. Dziś problem wraca w nowej postaci - publikujemy w internecie to, co dawniej chroniliśmy. Czy stoi za tym rezygnacja z prywatności? Niekoniecznie. Prawo do prywatności nie sprowadza się tylko do tego, aby nie być śledzonym, fotografowanym czy podsłuchiwanym, lecz do czegoś o wiele istotniejszego: do możliwości zachowania części siebie, która pozostanie dla innych niedostępna, niewyjaśniona i nieprzejrzysta. Rozmawiamy z prof. Piotrem Domerackim.

Gnuśność ma złą prasę. Od dzieciństwa uczymy się, że nie wolno być leniwym, że trzeba się starać, pracować, rozwijać. Gnuśny człowiek wydaje się podejrzany. Nie optymalizuje własnego życia. Ale czym właściwie jest gnuśność? O gnuśności można mówić językiem moralności, filozofii, psychologii, religii, ekonomii i polityki. Gościem audycji był prof. Marcin T. Zdrenka z UMK, autor książki "O gnuśności. Studium lenistwa i jego kontekstów".

W pewnym sensie odpoczynek stał się dziś kolejnym wyzwaniem, zadaniem do wykonania. Czy jednak człowiek, który nie umie przestać działać, jest wolny? W jaki sposób nie poddać się przymusowi produktywności, a jednocześnie godziwie spędzić czas wolny od pracy?

O sztuce nic-nie-robienia rozmawiamy z prof. Andrzejem Waśkiewiczem z Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei".

Od niemal trzech tysięcy lat opuszcza Troję i wraca na Itakę, choć każda epoka wyznacza mu inną trajektorię. Raz jest człowiekiem niezłomnym, innym razem oszustem. Bywa uosobieniem rozumu, ale i pychy. Dla jednych jest symbolem ludzkiej ciekawości, dla innych patronem przebiegłości. O Odyseuszu jako jednej z najbardziej fascynujących, a zarazem wieloznacznych postaci kultury europejskiej rozmawiamy z prof. Tomaszem Mojsikiem z Uniwersytetu w Białymstoku, autorem książki "Odyseusz. Biografia nieautoryzowana".

Jest jedną z najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. Szukamy go w rodzinie, wspólnocie, państwie, technologii i ekonomii. Jednocześnie właśnie w jego imię najczęściej ograniczana bywa wolność. Gdzie przebiega granica między ochroną a kontrolą? Czy współczesny świat produkuje więcej zagrożeń, czy raczej więcej lęku?

Dlaczego poczucie bezpieczeństwa nie zawsze idzie w parze z rzeczywistym bezpieczeństwem? I czy społeczeństwo całkowicie bezpieczne byłoby jeszcze społeczeństwem ludzi wolnych?

Z pozoru wydaje się czymś przejrzystym, łatwo zrozumiałym, oczywistym. Tymczasem przez ponad dwieście lat była polem sporów filozofów, socjologów, rewolucjonistów, chrześcijańskich myślicieli, feministek i polityków. Bywała językiem emancypacji, ale także narzędziem wykluczenia.

Ludzie wszystkich kultur śpiewają, tańczą i kołyszą się do muzyki. W tym sensie jest ona szczególnym fenomenem, który nie tylko angażuje niemal cały organizm, ale też otwiera przestrzeń pozajęzykowej komunikacji. Czy zatem człowiek jest po prostu istotą słuchającą, potrafiącą drgania powietrza przełożyć na sens, wspólnotę i wzruszenie? W "Rachunku myśli" rozmawialiśmy z prof. Anną Chęćką, pianistką i filozofką z Uniwersytetu Gdańskiego.

Jest taki rodzaj rozumu, który nie pyta "po co", lecz wyłącznie "jak". Nie interesuje go sens, lecz procedura; nie dba o dobro, lecz o zgodność; nie rozważa celu, lecz sprawdza poprawność wykonania. O ambiwalencji rozumu proceduralnego rozmawialiśmy w "Rachunku myśli" z prof. Piotrem Domerackim – filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Żyjemy w świecie, w którym obrazy nie tyle do nas przemawiają, ile nas zalewają. Podczas tegorocznej Nocy Muzeów zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób obraz na nas oddziałuje i na ile istotna jest tu rola warsztatu artystycznego. Rozmawialiśmy także o sposobach kształtowania spojrzenia i warunkach spotkania ze sztuką, które nie musi kończyć się szybkim werdyktem.