Üçüncü Bürhan'ın üç nüktesi var:

Birinci Nükte:Otuzikinci Söz'ün Üçüncü Mevkıfında gayet güzel bir tafsil ve kuvvetli hüccetlerle beyan edilen bir hakikattır.

Tafsilini ona havale ederek burada kısa bir işaretle ona bakacağız; şöyle ki:

Bu masnuata, hususan hayvanat ve nebatata bakıyoruz, görüyoruz ki: Kasd ve iradeyi gösteren ve ilim ve hikmeti bildiren daimî bir tezyin, bir süslemek ve tesadüfe hamli imkânsız bir tanzim, bir güzelleştirmek hükmediyor.

Hem kendi san'atını beğendirmek ve nazar-ı dikkati celbetmek ve masnuunu ve seyircilerini memnun etmek için her şeyde öyle bir nazik san'at ve ince hikmet ve âlî zînet ve şefkatli bir tertib ve tatlı vaziyet görünüyor; bedahet derecesinde anlaşılır ki, kendini zîşuurlara bildirmek ve tanıttırmak isteyen perde-i gayb arkasında öyle bir san'atkâr var ki, herbir san'atıyla çok hünerlerini ve kemalâtını teşhir ile kendini sevdirmek ve medh ü senasını ettirmek ister.

Hem zîşuur mahlukları minnettar ve mesrur ve kendine dost etmek için tesadüfe havalesi imkân haricinde ve umulmadığı yerden leziz nimetlerin her çeşidini onlara

04.şualar (sh-79)

ihsan ediyor.

Hem derin bir şefkati ve yüksek bir merhameti ihsas eden manevî ve kerimane bir muamele, bir muarefe ve lisan-ı hal ile ve dostane bir mükâleme ve dualarına rahîmane bir mukabele görünüyor.

Demek bu güneş gibi zahir olan tanıttırmak ve sevdirmek keyfiyeti arkasında müşahede edilen lezzetlendirmek ve nimetlendirmek ikramı ise, gayet esaslı bir irade-i şefkat ve gayet kuvvetli bir arzu-yu merhametten ileri geliyor.

Ve böyle kuvvetli bir irade-i şefkat ve rahmet ise, hiçbir cihette ihtiyacı olmayan bir Müstağni-i Mutlak'ta bulunması elbette ve herhalde kendini âyinelerde görmek ve göstermek isteyen ve tezahür etmek, mahiyetinin muktezası ve tebarüz etmek, hakikatının şe'ni bulunan nihayet kemalde bir cemal-i bîmisal ve ezelî bir hüsn-ü lâyezalî ve sermedî bir güzellik vardır ki; o cemal kendini muhtelif âyinelerde görmek ve göstermek için merhamet ve şefkat suretine girmiş, sonra zîşuur âyinelerinde in'am ve ihsan vaziyetini almış, sonra tahabbüb ve taarrüf -yani kendini tanıttırmak ve bildirmek- keyfiyetini takmış, sonra masnuatı zînetlendirmek, güzelleştirmek ışığını vermiş.

İkinci Nükte:Nev-i insanda, hususan yüksek tabakasında, meslekleri ayrı ayrı hadsiz zâtlarda, gayet esaslı bir surette bulunan şedid bir aşk-ı lahutî ve kuvvetli bir muhabbet-i Rabbaniye, bilbedahe misilsiz bir cemale işaret, belki şehadet eder.

Evet böyle bir aşk, öyle bir cemale bakar, iktiza eder.

Ve öyle bir muhabbet, böyle bir hüsn ister.

Belki bütün mevcudatta lisan-ı hal ve lisan-ı kal ile edilen umum hamd ü senalar, o ezelî hüsne bakıyor, gidiyor.

Belki Şems-i Tebrizî gibi bir kısım âşıkların nazarında bütün kâinatta bulunan umum incizablar, cezbeler, cazibeler, cazibedar hakikatlar; ezelî ve ebedî bir hakikat-ı cazibedara işaretlerdir.

Ve ecramı ve mevcudatı mevlevî-misal pervane gibi raks u semaa kaldıran cezbedarane harekât ve deveran, o hakikat-ı cazibedarın cemal-i kudsîsinin hükümdarane tezahüratı karşısında âşıkane ve vazifedarane bir mukabeledir.

Üçüncü Nükte:Bütün ehl-i tahkikin icmaıyla vücud hayr-ı mahzdır, nurdur; adem şerr-i mahzdır, zulmettir.

Bütün hayırlar, iyilikler, güzellikler, lezzetler -tahlil neticesinde- vücuddan neş'et ettiklerini ve bütün fenalıklar, şerler, musibetler, elemler -hattâ masiyetler- ademe raci' olduğunu ehl-i akıl ve ehl-i kalbin büyükleri ittifak etmişler.

04.şualar (sh-80)

Eğer desen: Madem bütün güzelliklerin menbaı vücuddur, vücudda küfür ve enaniyet-i nefsiye dahi var?

Elcevab: Küfür ise hakaik-i imaniyeyi inkâr ve nefy olduğundan ademdir.

Enaniyetin vücudu ise, haksız temellük ve âyinedarlığını bilmemek ve mevhumu muhakkak bilmekten ileri geldiğinden, vücud rengini ve suretini almış bir ademdir.

Madem bütün güzelliklerin menbaı vücuddur ve bütün çirkinliklerin madeni ademdir.

Elbette vücudun en kuvvetlisi ve en yükseği ve en parlağı ve ademden en uzağı vâcib bir vücud ve eze

3004.ders

Birinci Söz-3.ders

Madem

her şey manen Bismillah der.

Allah namına

Allah'ın nimetlerini

getirip bizlere veriyorlar.

Biz dahi Bismillah demeliyiz.

Allah namına vermeliyiz.

Allah namına almalıyız.

Öyle ise,

Allah namına vermeyen

gafil insanlardan almamalıyız...

Sual:

Tablacı hükmünde olan insanlara

bir fiat veriyoruz.

Acaba

asıl mal sahibi olan Allah,

ne fiat istiyor?

Elcevab:

Evet o Mün'im-i Hakikî,

bizden

o kıymettar nimetlere, mallara

bedel istediği fiat ise;

üç şeydir.

Biri: Zikir.

Biri: Şükür.

Biri: Fikir'dir.

Başta "Bismillah" zikirdir.

Âhirde

"Elhamdülillah" şükürdür.

Ortada, bu kıymettar

hârika-i san'at olan nimetler

Ehad-i Samed'in

mu'cize-i kudreti ve hediye-i rahmeti olduğunu

düşünmek ve derketmek fikirdir.

Bir padişahın

kıymettar bir hediyesini

sana getiren bir miskin adamın

ayağını öpüp,

hediye sahibini tanımamak

ne derece belâhet ise,

öyle de;

zahirî mün'imleri

medih ve muhabbet edip,

Mün'im-i Hakikî'yi unutmak;

ondan bin derece daha belâhettir.

Ey nefis!

böyle ebleh olmamak istersen;

Allah namına ver,

Allah namına al,

Allah namına başla,

Allah namına işle.

Vesselâm.

mehazler

mehaz-1

İkinci Mektub

Eski Said minnet almazdı.

Minnetin altına girmektense,

ölümü tercih ederdi.

Çok zahmet ve meşakkat

çektiği halde, kaidesini bozmadı.

Eski Said'in

senin bu bîçare kardeşine

irsiyet kalan şu hasleti ise,

tezehhüd ve sun'î bir istiğna değil,

belki

dört-beş ciddî esbaba istinad eder.

İkincisi:

Neşr-i hak için

Enbiyaya ittiba' etmekle mükellefiz.

Kur'an-ı Hakîm'de, hakkı neşredenler:

اِنْ اَجْرِىَ اِلاَّ عَلَى اللَّهِ

اِنْ اَجْرِىَ اِلاَّ عَلَى اللَّهِ

diyerek,

insanlardan istiğna göstermişler.

Sure-i Yâsin’de

اِتَّبِعُوا مَنْ لاَ يَسْئَلُكُمْ اَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ

cümlesi,

mes'elemiz hakkında çok manidardır...

Üçüncüsü:

Birinci Söz'de beyan edildiği gibi:

Allah namına vermek,

Allah namına almak lâzımdır.

Halbuki

ekseriya ya veren gafildir;

kendi namına verir,

zımnî bir minnet eder.

Ya alan gafildir;

Mün'im-i Hakikî'ye ait

şükrü, senayı,

zahirî esbaba verir, hata eder.

Dördüncüsü:

Tevekkül, kanaat ve iktisad

öyle bir hazine ve bir servettir ki,

hiçbir şey ile değişilmez.

İnsanlardan ahz-ı mal edip

o tükenmez hazine ve defineleri

kapatmak istemem.

Rezzak-ı Zülcelal'e

yüzbinler şükrediyorum ki, küçüklüğümden beri

beni minnet ve zillet altına girmeye mecbur etmemiş.

Onun keremine istinaden,

bâkiye-i ömrümü de

o kaide ile geçirmesini

rahmetinden niyaz ediyorum.

Beşincisi:

Bir-iki senedir

çok emareler ve tecrübelerle

kat'î kanaatım oldu ki;

halkların malını,

hususan

zenginlerin ve memurların

hediyelerini

almağa me'zun değilim.

Bazıları bana dokunuyor..

belki dokunduruluyor, yedirilmiyor.

Bazan bana

zararlı bir surete çevriliyor.

Demek gayrın malını almamağa

manen bir emirdir

ve almaktan bir nehiydir.

Hem bende bir tevahhuş var;

herkesi, her vakit kabul edemiyorum.

Halkın hediyesini kabul etmek,

onların hatırını sayıp

istemediğim vakitte

onları kabul etmek lâzım geliyor..

o da hoşuma gitmiyor.

Hem

tasannu' ve temelluktan

beni kurtaran

bir parça kuru ekmek yemek

ve yüz yamalı bir libas giymek,

bana daha hoş geliyor.

Gayrın en a'lâ baklavasını yemek,

en murassa' libasını giymek

ve

onların hatırını saymağa mecbur olmak, bana nâhoş geliyor.

mektubat (sh-14)

mehaz-2

17.lem’a-başı üstünde

Esbab-ı zahiriye eliyle

gelen nimetleri,

o esbab hesabına

almamak gerektir.

Eğer o sebeb

ihtiyar sahibi değilse

-meselâ hayvan ve ağaç gibi-

doğrudan doğruya

Cenab-ı Hak hesabına verir.

Madem o,

lisan-ı hal ile Bismillah der,

sana verir.

Sen de Allah hesabına olarak

Bismillah de, al.

Eğer o sebeb

ihtiyar sahibi ise;

o Bismillah demeli,

sonra ondan al, yoksa alma.

Çünki

وَلاَ تَاْكُلُو مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ

âyetinin mana-yı sarihinden başka

bir mana-yı işarîsi şudur ki:

"Mün'im-i Hakikî'yi hatıra getirmeyen

ve onun namıyla verilmeyen

nimeti yemeyiniz!"

3003.ders

1.söz-2.kısım

Birinci Söz-2.kısım

Başta demiştik:

Bütün mevcudat,

lisan-ı hal ile Bismillah der.

Öyle mi?

Evet, nasılki görsen: Bir tek adam geldi.

Bütün şehir ahalisini

cebren bir yere sevketti

ve

cebren işlerde çalıştırdı.

Yakînen bilirsin;

o adam

kendi namıyla, kendi kuvvetiyle

hareket etmiyor.

Belki o bir askerdir.

Devlet namına hareket eder.

Bir padişah kuvvetine istinad eder.

Öyle de her şey,

Cenab-ı Hakk'ın namına

hareket eder ki;

zerrecikler gibi tohumlar, çekirdekler başlarında

koca ağaçları taşıyor,

dağ gibi yükleri kaldırıyorlar.

Demek herbir ağaç, Bismillah der.

Hazine-i Rahmet meyvelerinden

ellerini dolduruyor,

bizlere tablacılık ediyor.

Her bir bostan, Bismillah der.

Matbaha-i Kudret'ten bir kazan olur ki: Çeşit çeşit pekçok

muhtelif leziz taamlar,

içinde beraber pişiriliyor.

Herbir inek, deve, koyun, keçi gibi mübarek hayvanlar

Bismillah der.

Rahmet feyzinden bir süt çeşmesi olur.

Bizlere,

Rezzak namına

en latif, en nazif,

âb-ı hayat gibi bir gıdayı

takdim ediyorlar.

Herbir nebat ve ağaç ve otların

ipek gibi yumuşak kök ve damarları,

Bismillah der.

Sert olan taş ve toprağı deler geçer.

Allah namına, Rahman namına der,

her şey ona müsahhar olur.

Evet

havada dalların

intişarı ve meyve vermesi gibi,

o sert taş ve topraktaki köklerin

kemal-i sühuletle intişar etmesi

ve

yer altında yemiş vermesi;

hem şiddet-i hararete karşı

aylarca nazik, yeşil yaprakların

yaş kalması;

tabiiyunun ağzına

şiddetle tokat vuruyor.

Kör olası gözüne

parmağını sokuyor ve diyor ki:

En güvendiğin

salabet ve hararet dahi,

emir tahtında hareket ediyorlar ki;

o ipek gibi yumuşak damarlar,

birer asâ-yı Musa (A.S.) gibi

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ

emrine imtisal ederek

taşları şakk eder.

Ve o sigara kâğıdı gibi

ince nazenin yapraklar,

birer aza-yı İbrahim (A.S.) gibi

ateş saçan hararete karşı

يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلاَمًا

âyetini okuyorlar.

Birinci Söz

Bismillah her hayrın başıdır.

Biz dahi başta ona başlarız.

Bil ey nefsim, şu mübarek kelime İslâm nişanı olduğu gibi, bütün mevcudatın lisan-ı haliyle vird-i zebanıdır.

Bismillah ne büyük tükenmez bir kuvvet, ne çok bitmez bir bereket olduğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeciğe bak dinle.

Şöyle ki:

01.sözler (sh-5)

Bedevi Arab çöllerinde seyahat eden adama gerektir ki, bir kabile reisinin ismini alsın ve himayesine girsin.

Tâ şakilerin şerrinden kurtulup hacatını tedarik edebilsin.

Yoksa tek başıyla hadsiz düşman ve ihtiyacatına karşı perişan olacaktır.

İşte böyle bir seyahat için iki adam, sahraya çıkıp gidiyorlar.

Onlardan birisi mütevazi idi.

Diğeri mağrur...

Mütevazii, bir reisin ismini aldı.

Mağrur, almadı...

Alanı, her yerde selâmetle gezdi.

Bir katı-üt tarîke rast gelse, der: "Ben, filan reisin ismiyle gezerim." Şaki defolur, ilişemez.

Bir çadıra girse, o nam ile hürmet görür.

Öteki mağrur, bütün seyahatinde öyle belalar çeker ki, tarif edilmez.

Daima titrer, daima dilencilik ederdi.

Hem zelil, hem rezil oldu.

İşte ey mağrur nefsim!

Sen o seyyahsın.

Şu dünya ise, bir çöldür.

Aczin ve fakrın hadsizdir.

Düşmanın, hacatın nihayetsizdir.

Madem öyledir; şu sahranın Mâlik-i Ebedî'si ve Hâkim-i Ezelî'sinin ismini al.

Tâ, bütün kâinatın dilenciliğinden ve her hâdisatın karşısında titremeden kurtulasın.

Evet, bu kelime öyle mübarek bir definedir ki: Senin nihayetsiz aczin ve fakrın, seni nihayetsiz kudrete, rahmete rabtedip Kadîr-i Rahîm'in dergâhında aczi, fakrı en makbul bir şefaatçı yapar.

Evet, bu kelime ile hareket eden, o adama benzer ki: Askere kaydolur.

Devlet namına hareket eder.

Hiçbir kimseden pervası kalmaz.

Kanun namına, devlet namına der, her işi yapar, her şeye karşı dayanır.

Ey kardeş!

Benden birkaç nasihat istedin.

Sen bir asker olduğun için askerlik temsilâtıyla, sekiz hikâyecikler ile birkaç hakikatı nefsimle beraber dinle.

Çünki ben nefsimi herkesten ziyade nasihata muhtaç görüyorum.

Vaktiyle sekiz âyetten istifade ettiğim sekiz sözü biraz uzunca nefsime demiştim.

Şimdi kısaca ve avam lisanıyla nefsime diyeceğim.

Kim isterse beraber dinlesin.