Rzadko mam tak, że nie wiem co powiedzieć. Wisła po najmroźniejszej - jak do tej pory - nocy tej zimy, odjęła mi mowę, pozostawiła mnie na kolanach, płaczącego ze wzruszenia. Takie gorące łzy nie zamarzają. Są łzami poruszenia i wdzięczności, że oto znowu Rzeka, Przyroda dopuszcza mnie tak blisko, w takim momencie. Że mogę uczestniczyć w jej byciu, stanąć w obliczu potęgi Wielkiej Rzeki, jaką rzadko można oglądać.

W głownie kręciło mi się nie tylko z zachwytu ale fizycznie - tkwiłem tam bowiem, na tym wchodzącym w rzekę cypelku - jak w środku jakiejś kosmicznej karuzeli, Młyńskiego Koła Wszechświata, które kręciło się i śpiewało o potędze i odwiecznych cyklach Kosmosu, który na Planetę przyniósł lód, który dziś krążył pod moimi stopami. Młyńskie koła śryżu obracały się bez początku i końca. Stworzone z wody, mrozu i fizyki. Zatoki po obu stronach cypla opowiadają ruch wody, jego tarcia, odkładanie lodu, najdzikszą z możliwych pieśni. 

Posłuchajcie. Nie będziemy długo siedzieć bo zarówno mi jak i Frankowi zamarzało tego ranka wszystko...

To jest odcinek na miarę końcówki roku. Najkrótszy ze wszystkich nagranych od początku Słuchowisk. Nagrywam dla Was spod mojego ukochanego Wiązu, który otula mnie swoimi korzeniami od kąsającego, mroźnego wiatru, który wiał tego poranka Doliną. Przyszła Zima, i to taka prawdziwa z mrozem, wiatrem i nawet trochę śniegiem. Pochylam się więc nad tym, dlaczego warto i trzeba być w Przyrodzie cały rok a nie tylko wtedy kiedy jest zielono, ciepło i ptaszki śpiewają. Zainspirowała mnie do tego ostatnia rozmowa radiowa z Martą Hoppe z radiowej Czwórki - kto słuchał to rozpozna w tym dalszy ciąg naszej rozmowy a kto nie może spokojnie potraktować to jako samodzielną opowieść. 

Nie widzę innego sposobu, aby znaleźć się w Kręgu Życia jak tylko do niego wejść. Nie dlatego, że będzie mi tylko przyjemnie a dookoła zielono ale dlatego, że jesteśmy częścią Przyrody i to tam należymy. Chcecie o tym posłuchać? Chodźcie, przysiądźcie się pod Wiązem, który otula. Posiedźmy razem a potem idźmy w zimne, mokre, słoneczne i wietrzne, w takie, jakie akurat jest. Tego Wam życzę. Wystarczająco dobrego życia. 

Czy Narnia jest tuż za rogiem?

Idę przez mgłę, boso, bo wydaje mi się, że do mgły pasuje jeszcze bardziej niż zwykle aby iść boso. Może to kwestia ciszy, z którą mgła otula świat? Idąc boso trudniej spłoszyć i ciszę i mgłę. Idę więc przez lokalny świat, który jest tu, za rogiem, za ulicą, niedaleko. Zdziczały świat Łąk Kabackich, z którym pozostaje się już tylko żegnać. Los kilkunastu hektarów samosiejek topoli, sosny, klonów, brzóz i wiekowych dębów, która pamiętają pradawną puszczę, wydaje się przesadzony. Wyłóżmy ścieżki i zagajniki kostką bauma, zagrodzimy teren przed jego mieszkańcami, zamkniemy się za kratami i zasiekami, posadzimy tuje. Mówię o tym wprost, bo wierzę dużo bardziej w potęgę żegnania się i głębokiego przeżywania straty, niż w tzw. optymizm, który jest płytki i krótkotrwały i niczego nie zmienia. Opowiadam o nie-ludzkich mieszkańcach tego miejsca, którym ekspansja ludzka zabierze dom. Myśleliście, myślałyście kiedyś o tym? Mówię o tym, co można z tym zrobić ale dla Łąk Kabackich jest raczej dużo za późno. 

A więc idę i kiedy przychodzi czas, siadam - jak ptak - na Dębie na Wygonie, który jest niemym, potężnym świadkiem dawnych czasów, i myślę o upływie czasu w innych niż ludzkie skalach, o cyklach geologicznych, odmierzaniu czasu przesileniami, pełniami i nowiami.  To dobry czas aby usiąść w koronie Dębu. Przesilenie tuż przed nami. Kiedy słuchacie tego odcinka, trwa najdłuższa noc w całym roku (zakładając, że słuchacie od razu po premierze). Już jutro narodzi się Nowe Słońce. Ponieważ spędzę ten czas ciszy i skupieniu, samotnym świtem, nagrywam Wam te słowa wcześniej. Opowieść tego odcinka idzie w rytmie spadających kropel. Mgła wtula się w krajobraz i zostawia po sobie krople - krople wszędzie. Kiedy taka kropla osiągnie swoją wagę krytyczną, poddaje się grawitacji (tak jak my) i spada z mlaśnięciem na wilgotne liście, na ziemię, na pożółkłe trawy. Na trawy spada z innym dźwiękiem niż na liście. Ziemia z kolei przyjmuje kroplę z cichym westchnieniem. To daje mi Nadzieję. Bo są sprawy, które będą się dziać bez potrzeby nas - ludzi.

Schodzę z drzewa i idę Tunelem do lokalnej Narnii. To miejsce które rzadko odwiedzają ludzie. Spontaniczny zagajnik jest gęsty a we mgle staje się tajemnicą. W dzisiejszym świecie nie lubimy tajemnic. Świat musi być prosty, przejrzysty, transparentny. Wydaje nam się wtedy, że będziemy dzięki temu wiedzieć więcej. Owszem - dostajemy ciągły, nieprzerwany, addytywny strumień informacji. Jest ich tyle, że nie jesteśmy w stanie ich przetworzyć. Mgła przypomina mi o tajemnicy i oddaje pole wyobraźni. Pokazuje też to co ważne a ukrywa nieistotne szczegóły. Ale aby to dostrzec, trzeba wejść w mgłę. Bez strachu. Z ciekawością i otwartością na Innego. 

Chodźcie. Przysiądźcie się. Posłuchajmy razem. To dobry czas aby zamilknąć i słuchać. 

W dniu ostatniej pełni księżyca, ludzkiego roku 2025, zabieram Was na moje ukochane Łąki Oborskie, i skraj rezerwatu Łęgi Oborskie. Wejdziemy na tamę bobrową, posłuchamy jej muzyki. W wyobraźni narysujemy mapę wędrówki wody przez Łąki. Zadziwimy się Wodogrzmotami Oborskimi, które powstają dzięki pracy bobrów. Pomyślimy o rozlewaniu wody, którą już zasiedlają mewy i inne ptaki. A celem naszej wędrówki będzie Kępa, gdzie brzozy i olchy czarne tulą się do siebie na wietrze a u stóp mają belę siana, która jest wyjątkowo przytulna. 

Siadam więc na sianie, pod drzewami, przy ogniu, i oddaję się staroświeckim rozmyślaniom nad życiem, które jest wystarczająco dobre (kłaniam się Rysiowi Kulikowi!). Czuję granice fizyczności swojego ciała - podkulam pod siebie nagie, zimne stopy, zwijam się w kłębek jak zwierzę, po prostu jestem. Gdzieś daleko krzyczą żurawie, znowu nie odleciały. 

Towarzyszą mi lektury:

• Ryszard Kulik, Wystarczająco dobre życie, wyd. Natuli
• Dobrosław Kot (Wit Szostak), Dorzecza i dociekania, wyd. słowo/obraz terytoria

Z Magdą Bigaj poszliśmy na Łąki Oborskie, do mojego ulubionego zagajnika, gdzie zaszyliśmy się w stóg siana aby porozmawiać o wygrywaniu życia w grze z technologiami ekranowymi, o nawykach, które są zaczynem rewolucji, o pierwszym pokoleniu i wymieraniu internetu. Przysiądźcie się do nas w naszym szałasie. 

Poznaliśmy się kilka lat temu. Pierwszy raz usłyszałem ją u Pauliny Górskiej (którą także wspominamy i pozdrawiamy) opowiadającą o świadomym korzystaniu z technologii i prawach, których nie mamy w starciu z techno-gigantami. Byłem wówczas w szoku, bo nagle wiele osobistych intuicji i obaw, zmaterializowało mi się w szeregu badań i obserwacji, które przytaczała  Magda. Od razu sięgnąłem po jej pierwszą książkę Wychowanie przy ekranie i, kiedy napisałem o niej z zachwytem na instagramie (sic!), to Magda wysłała mi papierową wersję. To wtedy zaczęliśmy rozmawiać o tym, jak bardzo to co nazywamy higieną cyfrową wiąże się z głęboką ekologią. I tej rozmowy do dziś nie przerwaliśmy :) Magda już gościła na Łąkach Oborskich w czasie Święta Wody 2025 a ja poczułem się jakbyśmy po prostu kontynuowali tamte dyskusje. 

Doświadczamy z Magdą podobnej retoryki w kontekście zmian klimatu jak i zmian technologicznych. Bo ludzie mówią - zawsze tak było. Prawda. Świat zawsze się zmieniał. Klimat także. Jest jednak zasadnicza różnica między faktem zmian a ich tempem. W przypadku technologii mamy do czynienia z prawdziwym tsunami, które nas zalewa i wdziera się wszędzie. 

Szukamy więc z Magdą sposobów na to jak wygrać życie i nie dać sobie ukraść tego co najcenniejsze - czasu i prawdziwych relacji z innymi. Odkrywamy, że jesteśmy dość staroświeckie i staroświeccy bo kupujemy płyty Starego Dobrego Małżeństwa, których nie można posłuchać na Spotify. Zastanawiamy się nad tym, kiedy odejść ze świata social mediów i tłumaczymy, że nie oznacza to wcale zniknięcia z internetów. Pokazujemy, że w techno-religii nie chodzi finalnie o nic więcej jak tylko o chciwość i kasę, którą bóg-techy (pozdrawiamy Sylwię Czubkowską) wyciskają z naszego samowyzysku i samoprodukowynia się w sieci. Wreszcie znajdujemy nadzieję w pierwszym pokoleniu i nawykach, które mogą być zaczynem rebelii. 

Wielu osobom (szczególnie z VLOP-ów, very large online platform) nie spodoba się, że tego słuchacie!

Wspominamy w rozmowie następujące książki i materiały źródłowe:

• Magdalena Bigaj Wychowanie przy ekranie oraz Twój telefon, Twoje zasady, wyd Wab
• felietony Magdy w Magazynie Pismo Listy z cyfrowego roju https://magazynpismo.pl/idee/felietony/listy-z-cyfrowego-roju/
• Byung-Chul Han, Duch nadziei, wyd. Krytyka Polityczna
• Raport Fundacji Dbam o mój z@sięg https://dbamomojzasieg.pl/wp-content/uploads/2025/11/Dobre-i-zle-wiadomosci.-raport-z-badan.pdf
• Raport Instytutu Cyfrowego Obywatelstwa Internet dzieci https://higienacyfrowa.pl/publikacje/internet-dzieci/ 
• Poradnik Instytutu Cyfrowego Obywatelstwa Higiena cyfrowa w szkole i w przedszkolu https://higienacyfrowa.pl/publikacje/higiena-cyfrowa-w-szkole-i-w-przedszkolu/ 

Magda Bigaj to twórczyni i prezeska Fundacji Instytut Cyfrowego Obywatelstwa. Medioznawczyni, badaczka i działaczka społeczna.  Autorka dwóch już bestselerowych książek - Wychowanie przy ekranie oraz najnowszej Twój telefon Twoje zasady. Współautorka pionierskich Ogólnopolskich badań higieny cyfrowej oraz raportu Internet dzieci. Twórczyni i kierowniczka pierwszych w Polsce studiów z higieny cyfrowej na Uczelni Korczaka. Felietonistka miesięcznika „Pismo. Magazyn Opinii.” Laureatka Nagrody Korczaka 2024 za działania na rzecz praw dziecka w środowisku cyfrowym. Ponad dekadę spędziła, pracując dla firm ze świata nowych technologii, aktualnie bada ich wpływ na społeczeństwo i działa na rzecz praw człowieka w internecie. 

Z Karoliną Kuszlewicz, adwokatką zwierząt, usiedliśmy nad pełną wody Wisłą aby porozmawiać o międzygatunkowej miłości, towarzyszeniu w odchodzeniu i doświadczeniu żałoby. Później rozmawialiśmy także o wielkich zwycięstwach w imieniu małych skrawków przyrody ale to było dopiero wtedy, kiedy poczuliśmy, że duch Zi odszedł z lisicą do Prastarego Lasu na wydmach.  

Karolina zaprowadziła mnie tam gdzie przez lata chodziła z Zirką - do wiślanego łęgu na Żoliborzu. Usiedliśmy blisko brzegu. Z lewej strony huczało miasto. Z prawej dziko szumiała rzeka. Mokre drewno i wiatr nie pozwoliły rozpalić ognia więc opowieść popłynęła w ciemności. Od czasu do czasu przerywały ją bobry, które nic sobie nie robiły z rwącej wody i coraz niższej temperatury. 

Karolina  opowiadała o dobrym życiu Zirki, najbliższej Istoty, z którą dzieliła codzienność przez 18 lat. Mówiła o tym, że życie razem to nie tylko beztroskie chwile ale także towarzyszenie w odchodzeniu, kiedy przyszedł czas choroby. I że kiedy Zi odeszła, to przyjęła żałobę taką jaka była, z ciekawością a nie lękiem. I okazało się, że - mimo oczywistego smutku i łez - mrok żałoby był zaskakująco pełny życia i nowych doświadczeń. Trzeba było tylko pozwolić życiu działać i wykonywać pracę którą po prostu miało wykonać. Bez pośpiechu, ponaglania i ulegania presji otoczenia. W ciszy, dzikości, byciu w życiu takim, jakie jest. Choć opowieść o Zi jest bardzo intymna i osobista, to jednocześnie jest głęboko uniwersalna. Myślę o tym, jak bardzo dziś takich opowieści potrzebujemy. Dla mnie ta opowieść jest też o nadziei, która nie jest optymistycznym „będzie dobrze” ale jest stanem umysłu, który pozwala nam działać nawet wtedy, kiedy nie ma żadnych szans na powodzenie. I tak się stało w przypadku Lasu w Sieradzu, który rok temu miał zostać rozjechany przez koparki i zabetonowany. Dziś dalej szumi i jest schronieniem dla ptaków i innych zwierząt. Prymitywna buta urzędników trafiła na paragrafy przeplatane miłością, nadzieją i wrażliwością. 

Szukacie inspiracji do tego jak żyć i działać dla Przyrody? 

To nie jest poradnik dla tych, którzy czytają tylko nagłówki i szukają szybkich recept. 

To jest głos dla tych, które i którzy naprawdę chcą usłyszeć. 

Chodźcie. Przysiądźcie się do nas w wietrze i szumie rzeki. 

Konteksty i inspiracje dodatkowe:

• Nasza rozmowa sprzed roku gdzie definiujemy, czym są skrawki i dlaczego o nie walczymy oraz jakie metody można zastosować - gotowy poradnik dla aktywistek i aktywistów
• Cykl tekstów Liczą się skrawki, gdzie znajdziecie także tekst o Lesie Karoliny, który obroniła przed betonozą

Opowiadam o tym, co jest najważniejsze, jeśli chcecie bronić „swojego” skrawka Przyrody. 

Fundamentem są trzy sprawy: lokalność, opowieść i wspólnota. Ważna jest też nadzieja ale NIE rozumiana jako optymizm w działaniu, który szybko wyparowuje w obliczu trudności, ALE NADZIEJA jako postawa życiowa, która oznacza, że robię to, czego nie można nie zrobić. 

Lokalną przyrodę można ochronić, tylko jeśli zaangażuje się w to lokalna społeczność. Tylko lokalna społeczność może wypowiedzieć się czego chce a czego nie chce w sprawie ochrony miejsca w którym żyje. Nikt „z zewnątrz” nie ma ani takiej mocy ani legitymacji do działania. 

Z kolei nadawanie imion czy nazw drzewom, rzekom i innym miejscom, które chcemy ochronić buduje tożsamość i więź. Tożsamość miejsca jest wilgotną kieszonką oporu w której tworzą się porosty znaczeń. Na ich kanwie mogą powstać opowieści. To, co nazwane - trudniej zniszczyć. To, co opowiedziane - trudniej wymazać z pamięci. Wokół opowieści gromadzi się wspólnota. Wspólnota tworzy więzi i ma moc wywierania wpływu i oporu. 

Ta opowieść, to  jest też hołd i podziękowanie dla tych, którzy walczą w beznadziejnych  walkach o mniejsze i większe skrawki przyrody. 

Nie wyczerpuję tematu i myślę że będzie kontynuacja.

Gdzie szukać więcej inspiracji? Do kogo się zwrócić? Polecam te i tych, z którymi sprawdziłem się w działaniu i na których mogę polegać:

• Karolina Kuszlewicz (Adwokatka dla Zwierząt) polecam rozmowę, gdzie znajdziecie dużo czułości ale też bardzo praktyczne porady dotyczące działań z obszaru prawa dotyczącego ochrony przyrody: https://kuszlewiczwimieniu.pl/s02e01-w-obronie-tego-co-male-kruche-i-wazne-rozmowa-z-danielem-petryczkiewiczem/ 
• Fundacja Lasy i Obywatelki - najważniejsze miejsce dla obrońców lasów https://lasyiobywatele.pl 
• Centrum Ochrony Mokradeł - najważniejszy serwis mokradłowy w Polsce https://bagna.pl
• Fundacja Wolne Rzeki. Piotr Bednarek to człowiek legenda jeśli chodzi o polskie rzeki i  wodę i to jak nią fatalnie gospodarujemy oraz co i jak można zrobić lepiej - szczególnie w skali LOKALNEJ (ale nie tylko) https://wolnerzeki.pl
• Kolektyw Siostry Rzeki - uwielbiam dziewczyny i to co robią!  https://www.facebook.com/p/Siostry-Rzeki-100079855404249/ 
• Anna Kolińska i Fundacja Alarm Dla Klimatu - łapcie od nich inspiracje - https://www.facebook.com/profile.php?id=100070086630916 
• Pracownia Na Rzecz Wszystkich Istot - nie da się w krótkim zdaniu opisać ogromu działań i też sukcesów osiąganych już przez prawie 40 lat! https://pracownia.org.pl 
• Trzy teksty z cyklu „Liczą się skrawki” opublikowane w Krytyce Politycznej https://krytykapolityczna.pl/multimedia/daniel-petryczkiewicz-licza-sie-tylko-skrawki/ 
• Tekst o dewastacji użytku ekologicznego rzeki Małej, za którą - po jej nagłośnieniu - usunięto nadleśniczego Nadleśnictwa Chojnów https://krytykapolityczna.pl/kraj/dolina-rzeki-malej-zdewastowana-nadlesniczy-zdymisjonowany-polityczki-zawiadamiaja-prokurature/ 

Usiedliśmy z dr Magdą Budziszewską nad rozlewiskiem jednej z ostatnich dzikich rzek Mazowsza aby porozmawiać o tym, jak opowiadać o zmianie klimatu bez doprawiania jej męczącej otoczki ideologicznej ale skończyliśmy na elfach, Ursuli LeGuin oraz afrofuturyźmie.

Krążyliśmy wokół tematu żałoby, starzenia się oraz towarzyszenia w odchodzeniu oraz tego jak te procesy mogą nas uczynić lepszymi ludźmi. Bo okazuje się, że Ci którzy już przeżyli koniec świata patrzą w przyszłość dużo śmielej i optymistycznie niż my, którzy na niego czekamy.

A wszystko to okraszone wspaniałymi dźwiękami żyjącej rzeki: szumem wody spadającej z tam bobrowych, gwizdami zimorodków i szumem jesiennego wiatru w koronach złotych buków. Dosiądźcie się. Zapraszamy.

O mojej gościni:

dr Magdalena Budziszewska naukowo zajmuje się analizą narracji, metodami jakościowymi w psychologii, emocjami, tożsamością i rozwojem w biegu życia. Prowadziła badania m.in. z zakresu psychologii rodzin, tożsamości społecznej, psychologii szkolnej i edukacji ekologicznej. Pracowała także, jako praktyk, psychoterapeutka i psycholog szkolny z dziećmi i młodzieżą. Współzałożycielka inicjatywy UW dla Klimatu. Współredaktorka podręcznika do edukacji klimatycznej: Klimatyczne ABC. Interdyscyplinarne podstawy współczesnej wiedzy o zmianie klimatu. Obecnie zajmuje się także emocjami, jakie czują ludzie wobec zmiany klimatu, lękiem i depresją klimatyczną oraz psychologią działania na rzecz ochrony klimatu i środowiska naturalnego. Miłośniczka gór i wszystkiego dzikiego.

Polecane lektury:

• Ursula LeGuin - Czarnoksiężnik z Archipelagu (oraz tak naprawdę wszystko inne)
• Klimatyczne ABC - pod red. A. Kardaś, M. Budziszewska, Z. Bohdanowicz

W tym odcinku zabieram Was do Środkowej Doliny rzeki Małej, gdzie rzeki nie ma. Zniknęła i znika coraz bardziej, w miarę jak jej dolina zarasta sucholubną roślinnością a torfowiska wysychają. Idąc dnem rzeki tłumaczę dlaczego tak się dzieje, skąd bierze się rzeka i dlaczego mimo, że odludzka zmiana klimatu powoduje, że pada więcej deszczu to mamy coraz głębszą suszę. Na koniec rozważam też świat, w którym ekrany, maszyny i technologia oddzielają nas zupełnie od Przyrody. Trochę zajawiam tym kolejny odcinek ale ciekaw też jestem Waszych refleksji po przesłuchaniu.

Lektury do przeczytania:

- Magda Bigaj, Twój telefon, Twoje zasady, wyd WAB 2025

- Byung-Chul Han, Duch nadziei, wyd Krytyka Polityczna 2025

- felietony Magdy Bigaj w Magazynie Pismo

To jest poranek w bocznej uliczce mojego miasta, gdzie wszyscy się znają. Gdzie w dźwiękach poranka przeplatają się ludzkie i nie-ludzkie. Są tu miejsca, gdzie człowiek zrobił pół kroku wstecz i oddał kawałek ogrodu ptakom i innym istotom. Szczekają psy, sąsiedzi się pozdrawiają. Jadą samochody, kłócą się szpaki. Otwierają się bramy i wiewiórki rzucają orzechami. Wszystko to tworzy lokalny krajobraz dzwiękowy.

Wyjeżdżam stąd coraz mniej chętnie i coraz rzadziej. Coraz trudniej mi zostawić te miejsca, które dla mnie są całym światem. Coraz mniej potrzebuję świata który wydaje się coraz bardziej oddalać od człowieka, staje się coraz mniej ludzki a coraz bardziej betonowo-cyfrowy. A ja czuję, że też żywy - także w sensie ludzkim świat, jest tu - obok, za rogiem. Idźcie zobaczyć bo może dawno tam nie byłyście, nie byliście. 

Publikuję ten odcinek w czasie, kiedy sam jestem daleko od domu. Kilka dni spędzę w naprawdę wielkim mieście, gdzie trudno znaleźć nawet dziko rosnący mech. W betonowej, wielonarodowej dżungli napędzanej kapitalizmem. Mimo, że jestem tu tylko na kilka dni to już tęsknie za bosymi stopami marznącymi na trawie, za czerwonym z jesieni drzewami, za sprzeczkami szpaków i połajankami srok i sójek. 

Rozmyślam w Słuchowisku o tym, że coś co dziś nazywamy „podróżowaniem”, jest już tylko przemieszczaniem się z miejsca w miejsca aby zrobić zdjęcie tam gdzie milion innych instagramerów. Nikogo to nie kształci, nikogo nie rozwija. Jest zwykłym kolekcjonerstwem i kolejnym sposobem na konsumpcję i pokazywanie i produkowanie siebie samego na ekranowych mediach. 

Rozważam także myśl, że dzikość to stan umysłu. Jeśli ktoś nie potrafi jej odnaleźć w bocznej uliczce gdzie żyje stado szpaków to, choćby go wysadzić w sercu Alaski nie odnajdzie jej także tam.

Chodźcie ze mną w ten poranek.