कधी तुम्ही दहा हजार लोकांच्या गर्दीत उभे आहात, आणि अचानक तिथे एक भयंकर मोठी हाणामारी सुरू झाली, तर काय होईल? समोरून खुर्च्या फेकून मारल्या जात आहेत, लोकांच्या हातात मोठमोठ्या लाठ्या-काठ्या आहेत, डोकी फुटून रक्त वाहतंय! अशा वेळी कोणत्याही माणसाची पहिली रिअ‍ॅक्शन काय असेल? साहजिकच, जीव वाचवण्यासाठी मागच्या दाराने पळ काढणे! पण मित्रांनो, एकोणीसशे सात सालच्या सुरत काँग्रेसच्या ऐतिहासिक अधिवेशनात जेव्हा असाच भयंकर राडा झाला, तेव्हा तिथे एक माणूस एखाद्या जिवंत ज्वालामुखीसारखा आणि हिमालयासारखा अविचल उभा होता! तो काळच असा होता की काँग्रेसमध्ये मवाळ आणि जहाल असे दोन कट्टर गट पडले होते. वातावरणात प्रचंड टेन्शन होतं. टिळक जेव्हा भाषण करण्यासाठी मंचावर उभे राहिले, तेव्हा मवाळ गटाच्या लोकांनी त्यांना खाली खेचण्याचा प्रयत्न केला. अचानक गर्दीतून कुणीतरी एक जड आणि भलीमोठी कोल्हापुरी चप्पल मंचावर भिरकावली! ती चप्पल सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि फिरोजशहा मेहता यांना लागली. आणि मग जे काही घडलं, ते एखाद्या ब्लॉकबस्टर सिनेमातल्या भयानक फाईट सीनपेक्षाही भयंकर होतं! हजारो लोक हातात लाठ्या घेऊन एकमेकांच्या अंगावर धावून गेले. मंचावरची तोडफोड सुरू झाली. टिळकांच्या बाजूला असणारे त्यांचे तरुण आणि धिप्पाड समर्थक वेगाने मंचावर आले. त्यांनी टिळकांच्या सभोवताली एक मानवी भिंत उभी केली आणि ते अत्यंत काळजीने ओरडले, 'लोकमान्य, खाली उतरा! ते लोक तुम्हाला ठार मारतील! आपला जीव महत्त्वाचा आहे, चला इथून!' पण टिळकांनी काय केलं असेल? त्यांनी तो बचाव पूर्णपणे नाकारला! ते त्या टेबलवर पाय रोवून, छाती काढून आणि हात बांधून अगदी ताठ मानेने उभे राहिले! त्यांच्या डोळ्यांतून अक्षरशः आगीच्या ठिणग्या उडत होत्या. ते प्रचंड खणखणीत आवाजात गरजले, 'माझा इथे बोलण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे आणि तो मी गाजवणारच! मला जर माझ्याच देशासाठी मरण येणार असेल, तर मी पाठीत वार खाऊन पळ काढणाऱ्या भ्याड माणसासारखा पळणार नाही! मी इथेच उभा राहीन!' त्यांचा तो भयंकर अवतार आणि ती नजर बघून हातात लाठ्या घेऊन मंचावर आलेल्या गुंडांचीही हवा गुल झाली आणि त्यांची पावलं तिथेच थबकली! मित्रांनो, स्वतःच्या जीवावर बेतलेलं असतानाही जो माणूस एक इंचही मागे हटत नाही, तोच माणूस खऱ्या अर्थाने देशाचा नेता बनू शकतो. संकटाच्या डोळ्यांत डोळे घालून मृत्यूलाही चॅलेंज देण्याची ही 'डेअरिंग' फक्त लोकमान्य टिळकांमध्येच होती...