Szyb Kultury

Zapraszamy do odsłuchania zapisu spotkania autorskiego z Kevinem Pyrkiem na temat jego książki „Tabakweg. Opowieść o upadającym świecie oczami dziecka”.

„Tabakweg” to literacki zapis świata, który niemal już zniknął – polsko-śląskiej mikrospołeczności emigrantów zamieszkujących przed laty rzeczywistą Rue du Tabac w Strasburgu. Książka jest literackim debiutem Kevina Pyrka, urodzonego i wychowanego w Alzacji syna emigrantów z Górnego Śląska. Autor zebrał i skondensował wspomnienia kilkudziesięciu osób w kilkanaście fikcyjnych, lecz niezwykle = sugestywnych życiorysów.

Pyrek sięga zarówno po własne doświadczenia z dzieciństwa, wykorzystuje także materiał z wywiadów przeprowadzonych w ostatnich miesiącach ze śląskimi emigrantami na pograniczu francusko-niemieckim. Efektem jest krótka, lecz gęsta znaczeniowo opowieść o migracji ekonomicznej przełomu lat 80. i 90., o życiu na styku kultur, języków i tożsamości oraz o ludziach balansujących na granicy proletariatu i lumpenproletariatu.

Bohaterowie „Tabakweg” posługują się własnym socjolektem, w którym mieszają się języki śląski, polski, niemiecki, francuski i alzacki. Ich codzienność wypełniają proste przyjemności oraz nieustanna walka o przetrwanie, nad którą unosi się atmosfera nieuchronnego przemijania. To literatura pozbawiona klasycznej fabuły, za to silnie osadzona w motywie pamięci i utraconego hajmatu.

Spotkanie odbyło się 7 lutego 2026 r. w Muzeum Historii Katowic Dział Etnologii Miasta w Katowicach Nikiszowcu. Spotkanie prowadziła Ewelina Muszalska. Pomysłodawcą wydarzenia był Zbigniew Przybyłka.

Wydarzenie realizowane w ramach inicjatywa lokalnej projektu Stowarzyszenie Fabryka Inicjatyw Lokalnych pn. „Nikiszowieckie Centrum Sprawiedliwej Transformacji” współfinansowanego w ramach Funduszy Europejskich dla Śląskiego 2021-2027 (Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji).

Zapraszamy do odsłuchania debaty wieńczącej nasz projekt „imPressje Górnośląskie”. W ramach imPressji powstało kilkanaście świetnych tekstów o historii i tożsamości Górnego Śląska (www.impressje.pl). Kilkoro autorów zaprosiliśmy, by wspólnie porozmawiać o jednym z najbardziej palących tematów regionalnej debaty tożsamościowej — o impasie między górnośląskimi regionalistami a polską prawicą.W dyskusji wzięli udział: – Marek Grąbczewski – architekt, członek KJ („To tu wykuwała się tożsamość architektoniczna III RP. O Śląskiej Szkole Architektury”)– Michał Muszalik – prawnik i poeta, członek KJ (cykl wierszy o Śląsku)– Barbara Szustakiewicz-Przybyłka – była członkini zarządu KJ oraz była koordynator KJ Katowice, współautorka podcastu Szyb Kultury – Zbigniew Przybyłka – moderator spotkania, koordynator KJ Katowice, współautor podcastu Szyb Kultury Spotkanie odbyło się 13.11.2025 w katowickiej siedzibie Klubu JagiellońskiegoOstatnie wybory prezydenckie były kubłem zimnej wody dla regionalistów. Załamały się nadzieje na podpisanie ustawy o śląskim języku regionalnym. Okazało się też, że setki tysięcy „zadeklarowanych” Ślązaków głosowało nie według agendy regionalistycznej, lecz zgodnie z konserwatywnymi przekonaniami. Coraz częściej pojawia się pytanie: czy możliwy jest dialog — choćby z częścią polskiej prawicy? Na prawicy słychać tylko pojedyncze głosy gotowe do rozmowy. Wszystkie główne partie po tej stronie odnoszą się do idei regionalistycznych z nieufnością, widząc w nich zagrożenie separatyzmem. Z kolei odpowiedzią regionalistów na te lęki często jest tylko szyderstwo zamiast próby zrozumienia.---Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie + Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Wśród narodowości, które współtworzyły Górny Śląsk, nie brakuje również Żydów. Obecność tej społeczności w naszym regionie została w większej mierze przerwana przez tragedię II wojny światowej, a materialnym świadectwem ich historii, na który najczęściej możemy natrafić, są cmentarze. Czy jest to symbol tego, że to tylko martwa pamięć o martwej społeczności? Niekoniecznie. O historycznym znaczeniu i specyfice, ale także współczesności górnośląskich Żydów będziemy rozmawialiśmy w ramach kolejnego spotkania z cyklu „imPressje Górnośląskie”.

Naszymi gośćmi byli:

– Małgorzata Płoszaj – mieszkanka Rybnika i przewodniczka po tym mieście, przez lata współpracowniczka Domu Pamięci Żydów Górnośląskich w Gliwicach, pasjonatka historii Żydów górnośląskich i autorka artykułów popularyzatorskich na ich temat ( blog www.szufladamalgosi.pl). Autorka książek o rybnickich Żydach: „Piękni i młodzi” (2022) oraz „Bogaci i biedni” (2025).

– dr Sławomir Pastuszka – historyk-judaista, genealog, nauczyciel i społecznik, mieszkaniec Pszczyny i opiekun cmentarza żydowskiego w tym mieście. Porządkuje i dokumentuje inne cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku. Autor 9 książek i ponad 150 artykułów. Członek Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach (także członek jej zarządu), bractwa Chewra Kadisza oraz Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce.

Spotkanie odbyło się 22 października 2025 r. w Klubie Jagiellońskim Katowice. Moderował Michał Muszalik – prawnik i poeta , członek Klubu Jagiellońskiego.

***

Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie + Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie 🇵🇱 w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Na tę książkę trzeba było czekać 86 lat! W zeszłym roku ukazało się wznowienie „Śląska za Olzą” Pawła Hulki-Laskowskiego. Ten przedwojenny reportaż o losie Polaków na Zaolziu w Czechosłowacji bywa porównywany z „Na tropach Smętka” Wańkowicza. W okresie PRL książka Hulki była skazana na zapomnienie.

Zapraszamy do obejrzenia zapisu video z otwartego spotkania dyskusyjnego na ten temat. Naszymi gośćmi byli odpowiedzialny za redakcję wznowienia Remigiusz Okraska oraz Roman Wirth, który prowadzi jedyną polską księgarnię na Zaolziu.

Spotkanie odbyło się 16 października 2025 r. w Klubie Jagiellońskim w Katowicach. moderował Zbigniew Przybyłka, koordynator KJ Katowice.

Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie +Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

***

Z opisu wydawcy:

Paweł Hulka-Laskowski kojarzony jest współcześnie głównie z pierwszego tłumaczenia „Przygód dobrego wojaka Szwejka”. Jednakże spłycanie życiorysu tej postaci jedynie do wypromowania w Polsce epokowego dzieła Jarosława Haszka trąca ignorancją. Mowa bowiem o osobie na wskroś niebanalnej i niejednoznacznej, a zatem wyjątkowo ciekawej. Był jednocześnie polskim ewangelikiem pochodzenia czeskiego, wolnomyślicielem i jednocześnie żarliwympolskim patriotą. Będąc przedstawicielem inteligencji, walczył gorliwie o prawa robotników. Promując kulturę czeską nad Wisłą, mocno piętnował czeski nacjonalizm. Poświęconą mu notkę biograficzną można udekorować wieloma różnymifunkcjami i przymiotami. Takimi, jak: pisarz, tłumacz, intelektualista, wolnomyśliciel, religioznawca, ewangelik, bibliofil, socjalista, patriota, pedagog, społecznik. 

W przeróżnych biografiach tego autora niewiele wspomina się o jego niezwykłej przenikliwości i umiejętności zarówno obserwacji życia codziennego, jak i dostrzegania problemów zwykłych ludzi oraz większych społeczności. Te cechy możemy zauważyć dzięki lekturze „Śląska za Olzą” -wznowionej właśnie publikacji, której premierowe wydanie ukazało się w 1938 roku. Po wojnie uznana za nieprawomyślną, skazana została na zapomnienie. Wznowienie pozwoli czytelnikom delektować się tylko barwnymi, interesującymi i intrygującymi opisami pejzażu Śląska Cieszyńskiego lat trzydziestych. Dzięki wyjątkowemuzmysłowi reporterskiemu Hulki-Laskowskiego, mamy możliwość wspólnej wędrówki z autorem po wioseczkach, wioskach i miasteczkach Śląska po drugiej stronie Olzy.Poznajemy problemy mieszkańców, pozyskujemy kompleksową wiedzę na temat skomplikowanych stosunków społecznych, panujących na Zaolziu. Jest to więc idealna lektura, wprost skrojona zarówno dla miłośników dobrej literatury, jak i miłośników historii pogranicza polsko-czeskiego.

Eduard Pant (1887–1938). Niemiec, Ślązak, chadek. Lidermniejszości niemieckiej, a jednocześnie Poseł na Sejm Śląski i Senator RP w okresie międzywojennym. Konsekwentny antynazista wbrew brunatnej fali lat 30. To on był tematem naszego kolejnego spotkania dyskusyjnego.

O tej zapomnianej, a nietuzinkowej postaci opowiedzieli nasi goście:

– dr Sebastian Rosenbaum (Instytut Pamięci Narodowej wKatowicach)

– Łukasz Giertler (Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Niemców Woj. Śl. i Stowarzyszenie Regios).

Wspólnie zastanawialiśmy się nad tym, dlaczego 87 lat pośmierci Panta warto o nim pamiętać, oraz nad ekumeniczną rolę, którą mógłby pełnić w panteonie wybitnych mieszkańców naszego regionu.

Spotkanie odbyło się 8 października 2025 r. w KlubieJagiellońskim Katowice. Moderował Zbigniew Przybyłka.

***

Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie + Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Największy rynek muzyki rozrywkowej w Europie? Śląsk! No,prawie chociaż pewnie takiej odpowiedzi udzieliłby każdy, kto chociaż raz zetknął się z fenomenem śląskich szlagrów.

Zapraszamy na obejrzenie zapisu video ze spotkania dyskusyjnego poświęconego książce „Radio Familok. Historia śląskich szlagierów”. Naszymi gośćmi byli autor książki, Paweł Klica, oraz muzyk szlagierowy Edward Sikora. Z widowni w dyskusję włączyli się inni przedstawiciele branży, w tym Kazimierz Sas i Izabela Kopiec. Rozmowę moderowała Barbara Szustakiewicz-Przybyłka. Spotkanie odbyło się  27 sierpnia w katowickim oddziale Klubu Jagiellońskiego.

„Radio Familok. Historia śląskich szlagierów” to pierwszapublikacja opowiadająca o powstawaniu i rozwoju szlagierowego przemysłu rozrywkowego, który (pomimo swoich gigantycznych rozmiarów) dla ludzi mieszkających poza Górnym Śląskiem jest zupełnie nieznany.

W ramach gatunku wymyślonego w latach 90. przez kilkuprzedsiębiorczych producentów założono kilkaset zespołów, których albumy sprzedawały się w olbrzymich nakładach: między 2005 a 2009 rokiem z Super Expressem i Dziennikiem Zachodnim sprzedano łącznie około dziesięć milionów krążków ze śląskimi hitami. Zagrano tysiące koncertów dla milionów słuchaczy. Rozwijały się spektakularne kariery; hutnicy, rzeźnicy i piłkarze naglezaczynali grać po sto koncertów rocznie a zespoły śląsko-niemieckich emigrantów do dziś regularnie wyprzedają po półtora tysiąca miejsc w zabrzańskim Domu Muzyki i Tańca.

Książka została napisana w oparciu o kilkadziesiąt wywiadów z artystami, radiowcami i producentami regionalnych wytwórni muzycznych, a także osobami bezpośrednio zaangażowanymi w tworzenie śląskiej estrady od ponad trzech dekad.

(opis wydawcy)

---

Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie +Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Zapraszamy do objerzenia zapisu video ze spotkania autorskiego z Krzysztofem Lewandowskim na temat jego najnowszej książki „Reden. Zdrajca z pomnika”.

Książka jest beletryzowaną biografią niezwykłej i ważnej dla Śląska postaci – Friedricha Wilhelma von Redena, budowniczego wielkiego europejskiego przemysłu.

Krzysztof Lewandowski jest polskim adwokatem, działaczem samorządowym, autorem książek prawniczych i historycznych. W latach 2006–2024 był wiceprezydentem Zabrza.

Rozmowę prowadził Michał Muszalik, śląski prawnik i poeta,członek Klubu Jagiellońskiego. Spotkanie odbyło się 13.08.2025 w Klubie Jagiellońskim Katowice.

Projekt finansowany przez Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Korpusu Solidarności – Program Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Długoterminowego na lata 2018–2023.

Zapraszamy do obejrzenia zapisu video ze spotkania autorskiego z Andrzejem H. Wojaczkiem na temat jego trylogii „Wrzeciono Boga”. To przejmująca, wielowątkowa saga zainspirowana prawdziwymi losami śląskiej rodziny.

Spotkanie odbyło się 30.07.2025 w Klubie Jagiellońskim Katowice.

Prowadzenie: Zbigniew Przybyłka

Andrzej H. Wojaczek jest z wykształcenia i pierwszego zawodu polonistą, a ponadto muzykiem, instrumentalistą, instruktorem teatralnym, scenarzystą i autorem tekstów. Debiutował w 2021 r. powieścią „Kłosy” ze śląskiego cyklu „Wrzeciono Boga”, inspirowanego pamiętnikiem wuja Teofila. W 2022 r. ukazały się kolejne części: „Wdowi grosz” i „Jutrznia”. Komponował muzykę dla Teatru Polskiego im. Józefa Ignacego Kraszewskiego w Żytomierzu na Ukrainie.

T. 1 „Kłosy”

Jesień 1915 roku. W Europie szaleje wielka wojna, ale do Brzozowa – niewielkiej wioski na Górnym Śląsku – szczęśliwie docierają tylko jej odległe echa. Trzynastoletni Teofil Kłosek zakrada się do okien mieszkania kierownika pruskiej szkoły, stając się świadkiem sceny będącej początkiem serii dramatycznych wypadków.

T. 2 „Wdowi grosz”

Dwudziestolecie międzywojenne. Teofil Kłosek – weteran powstań śląskich, zaprawiony w boju ułan i zasłużony działacz niepodległościowy – jest rozczarowany rzeczywistością wolnej Polski. Nuży go praca szarego robotnika, nie wystarcza spokojne życie u boku ukochanej żony Klary, pali ogień ideałów...

T. 3 „Jutrznia”

W wyniku nieudanej akcji wymierzonej w niemieckich konspiratorów Teofil Kłosek, trzydziestotrzyletni weteran walk o powrót Górnego Śląska do Polski, trafia za kratki. Upokorzony, dręczony poczuciem winy i skazany na samotność przez najbliższych, z okruchów wspomnień odtwarza mozaikę dawnego życia. Tymczasem Niemcy stawiają jego żonę przed dramatycznym wyborem. Czy Klara poświęci małżeństwo w zamian za życie Teofila?

[na podstawie opisu wydawcy]

Spotkanie było częścią projektu „imPressje Górnośląskie + Śląsk sztuką pisany vol. 2”. Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

W naszym cyklu „Kulturalnie o…” rozmawiamy  z Adamem Miklaszem na temat jego najnowszej książki „Jakby spał. W labiryncie polskich fraz”.

„Jakby spał” to opowieść o pozornie zwykłych, codziennychpolskich powiedzeniach, frazach i zdaniach. Pozornie zwykłych, kiedy bowiem weźmiemy je pod lupę, zwykłymi być przestają. Dla nieświadomych użytkowników języka polskiego mogą stanowić pułapkę semantyczną, są ponadto swoistym wytrychem do poznania duszy ich użytkowników – czyli Polaków.

„Jakby spał” to 33 czasem zabawne, czasem refleksyjne quasi felietony o języku polskim, Polakach, współczesnym świecie.

(opis wydawcy)

Adam Miklasz jest prozaikiem, dziennikarzem i scenarzystą. Pochodzi z Nowej Huty, ale od lat mieszka w Cieszynie. Wśródjego wcześniejszych książek można wymienić „Ostatni mecz”, „Wszyscy jesteśmy foliarzami” oraz „Řezaný świat – osobisty przewodnik po Śląsku Cieszyńskim”. Z okazji tej ostatniej książki gościliśmy go w KJ Katowice w 2023 r.

Spotkanie odbyło się 27.06.2025 w Klubie JagiellońskimKatowice. Rozmowę prowadzili Michał Muszalik i Zbigniew Przybyłka.

Projekt finansowany przez Narodowy Instytut Wolności –Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Korpusu Solidarności – Program Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Długoterminowego na lata 2018–2023.

Reupload odcinka opublikowanego pierwotnie 6.04.2023

Elisabeth Grabowski. Pierwsze słyszycie? Pora to zmienić, a przy okazji poznać fascynujący świat górnośląskich obrzędów wielkanocnych sprzed 100 lat. Tematyka wielkanocno-folkorystyczna stała się dla nas impulsem dla zaskakujących odkryć i zwierzeń. Po raz pierwszy w naszym podcaście gości kącik kulinarny, a Basia ujawnia, czego boi się najbardziej na świecie... Naszym gościem jest Marcin Szymczyński, germanista.

E. Grabowski była niemiecką Górnoślązaczką. Żyła i tworzyła na przełomie XIX i XX w., a zasłynęła jako pionierka etnografii i regionalistyki na Górnym Śląsku. Niestrudzenie podróżowała po swojej małej ojczyźnie (niem. Heimat) i utrwalała ludowe zwyczaje, na jej oczach wygasające pod naporem cywilizacji epoki przemysłowej. Jej sztandarowymi dziełami są „Land und Leute in Oberschlesien” („Kraj i ludzie na Górnym Śląsku”) oraz „Die Volkstrachten in Oberschlesien” („Stroje ludowe na Górnym Śląsku”). Tłumaczenie na język polski doczekały się „Podania i baśnie z Górnego Śląska”, które zdobyły jej sławę Märchentante („ciotki od bajek”). Grabowski utrwaliła również górnośląskie ludowe zwyczaje i obrzędy związane z Wielkim Tygodniem i to one są głównym tematem naszego odcinka. Innymi etnografami, o których wspominamy, są K. F. Mainka oraz E. Czmok.

Naszym przewodnikiem po zapomnianym niemiecko-górnośląskim świecie folklorystyki i dawnej obrzędowości jest germanista Marcin Szymczyński, który pracowicie przebija się przez dawne, zapisane niemiecką frakturą książki i gazety i wydobywa dla nas najprzeróżniejsze regionalistyczne smaczki. Jeżeli chcecie go posłuchać na żywo, to zapraszamy do nikiszowskiego Centrum Zimbardo, gdzie prowadzi cykl spotkań „Obraz Górnego Śląska w twórczości pisarzy i pisarek niemieckojęzycznych”.

W odcinku wykorzystano informacje i fragmenty z następujących utworów:

– E. Grabowski, Podania i Baśnie z Górnego Śląska/Sagen und Märchen aus Oberschlesien, tłum. T. Janikowski, wyd. Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Opole–Gliwice 2020

– E. Grabowski, Obrzędy ludowe w Wielkim Tygodniu, tłum. J. Rostropowicz, „Zeszyty Eichendorffa” 2007 nr. 18, s. 55–63

– E. Grabowski, Land und Leute in Oberschlesien. Heimatbilder, Breslau 1913

– K. F. Mainka, Bräuche der Karwoche, „Oppelner Heimatblatt” 1927, r. 3, nr. 1

– E. Czmok, Zur Volkskunde der Gleiwitzer Gegend, „Der Oberschlesier”, 1929, r. 11, zes. 11, s. 764–768

...oraz, dla niedomyślnych, fragmenty wypowiedzi Roberta Makłowicza i Jerzego Urbana... ;)