ในสังสารวัฏนี้มีหกธาตุ (ดิน/น้ำ/ไฟ/ลม/อากาส/วิญญาณ) หกธาตุแปรผันเป็นอายตนะหก และทำให้เกิดขันธ์ห้า

ทั้งหมดในฝั่งนี้เป็นเพียงสังขตธรรม อันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขาที่แท้จริง

กามภพ

รูปภพ

อรูปภพ

โอกกันตสังยุต

จิต เกิดจาก ปรุงแต่ง(สังขาร)ขึ้นจาก เวทนา และ สัญญา

จิตตสังขาร คือ การปรุงแต่งให้เกิดจิต

มโน คือ อายตนะภายใน ที่เป็นนามธรรม หรือ นามกาย

วิญญาณ มีสองนัยยะ

๑.ถ้าเป็นวิญญาณาหาร (อาหาร) อาหารนี้เกิดจากตัณหา ทำหน้าที่เป็นปัจจัยให้มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป

๒.ถ้าเป็นวิญญาณขันธ์ (ขันธ์) ขันธ์นี้เกิดจากนามรูป หรือ อายตนะภายในภายนอกกระทบกัน ทำหน้าที่รู้แจ้งทางตา/หู/จมูก/ลิ้น/กาย/ใจ

ต้อนรับคณะหนองคาย (๔)

ต้อนรับหนองคาย (๒) ด้วยการสนทนา อริยสัจสี่

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๗ หน้าที่ ๓๒๐

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๖ ประการนี้ อินทรีย์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. จักขุนทรีย์ 

๒. โสตินทรีย์

๓. ฆานินทรีย์ 

๔. ชิวหินทรีย์

๕. กายินทรีย์ 

๖. มนินทรีย์

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และเครื่องสลัดออกจากอินทรีย์ ๖ ประการนี้ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า ‘เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า”

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๖ ประการนี้ อินทรีย์ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. จักขุนทรีย์ 

๒. โสตินทรีย์

๓. ฆานินทรีย์ 

๔. ชิวหินทรีย์

๕. กายินทรีย์ 

๖. มนินทรีย์

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และเครื่องสลัดออกจากอินทรีย์ ๖ ประการนี้ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น อริยสาวกนี้เรากล่าวว่า ‘เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า”

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๖ ประการนี้

๒. โสตินทรีย์

๔. ชิวหินทรีย์

๖. มนินทรีย์

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๒ หน้าที่ ๑๑๒

ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน