Iran đóng cửa eo biển Hormuz đang tạo ra một tiền lệ nguy hiểm đối với giao thương toàn cầu, đối với ngành vận tải đường biển. Vì chiến sự ở Trung Đông, giá nhiên liệu cho một chuyến tàu chở hàng từ châu Á sang châu Âu tăng gấp đôi, cước phí vận chuyển tăng 11 %. Các hãng bảo hiểm từ chối chịu trách nhiệm đối với những tàu thuyền lui tới « vùng chiến sự này ». Đối với ngành vận tải đường biển, bảo đảm an toàn cho thủy thủ đoàn là những khó khăn khác mà vế địa chính trị đang đặt ra cho các chủ tàu.

Nhìn xa hơn, mối nguy hiểm chính là việc Teheran đe dọa đòi « thu lệ phí » ở Hormuz có thể trở thành một « tiền lệ » đối với những vùng biển quốc tế khác trên thế giới.

Định vị GPS hàng hải hôm 10/03/2026 cho thấy, 460 tàu chở dầu, 67 tàu chở khí hóa lỏng và 367 tàu chở hàng bị kẹt ở eo biển Hormuz. Trong ngày đầu tiên khi Iran bị tấn công (hôm 28/02), số tàu hiện diện trong vùng giảm 80 % so với cùng thời kỳ một tháng trước đó.

Trên bản đồ vận tải hàng hóa toàn cầu, eo biển Hormuz nơi chỉ có khoảng 2% lưu lượng vận chuyển container đi qua, nhưng hành lang hẹp này như thể đang trở thành « cái rốn » của thế giới.

Hormuz ám ảnh tổng thống Mỹ đến nỗi một ngày ông đổi ý hai lần với Iran, chỉ vì tuyến đường biển này từ khi bị đóng cửa đã làm tăng giá xăng dầu ở Hoa Kỳ, dẫn tới nguy cơ lạm phát. Bên ngoài nước Mỹ, eo biển Hormuz bị phong tỏa làm xáo trộn chuỗi hậu cần toàn cầu, ngành vận tải biển thất thu 340 triệu đô la mỗi ngày từ hôm 28/02/2026, thời hạn hàng được giao đến tay người mua bị kéo dài và các tập đoàn vận tải tìm kiếm những giải pháp thay thế …

Tình hình thêm phức tạp khi Hormuz vẫn chưa được khai thông thì đến lượt eo biển thứ nhì trong khu vực Bab el-Mandeb ở vịnh Aden, nối châu Á với Hồng Hải, có nguy cơ bị lực lượng nổi dậy Houthi ở Yemen, cánh tay nối dài của Iran, phong tỏa.

Yếu tố địa chính trị ngày càng thách thức các tập đoàn vận tải đường biển vốn là cột sống của cả hệ thống mâu dịch toàn cầu. Mời quý vị theo dõi phần phân tích của giám đốc Học Viện Kinh Tế Hàng Hải ISEMAR Paul Tourret trong cuộc phỏng vấn dành cho RFI Tiếng Việt.

Học Viện ISEMAR trụ sở tại Saint Nazaire, miền tây bắc nước Pháp, được thành lập từ năm 1997, nghiên cứu các lĩnh vực vận tải biển, thương mại đường  biển, các hoạt động khai thác hải cảng và ngành công nghiệp đóng tàu.

An toàn cho các tàu chở hàng 

RFI : Xin kính chào ông Paul Tourret, cảm ơn ông nhận lời mời tham gia chương trình hôm nay. Thưa ông, về an toàn hàng hải, vì sao xung đột ở Trung Đông lần này là bước ngoặt lớn đối với giao thương hàng hải và cũng là một thách thức đối với các tập đoàn vận tải đường biển ?

Paul Tourret : « Trong lịch sử, chúng ta đã từng thấy vận tải đường biển bị các cuộc xung đột khuấy nhiễu, do các bên liên quan nhắm vào các đội tàu thương mại của đối phương, bởi vì đấy là một phần các hoạt độnt kinh tế, thương mại mà phía bên kia khai thác để nuôi dưỡng chiến tranh.

Cuối 2024, đã có một sự thay đối lớn khi lực lượng phiến quân Houthi ở Hồng Hải tấn công tàu bè của phương Tây, nhiều công ty vận tải đường biển đã phải đổi lộ trình. Các tàu chở hàng nối liền châu Âu với châu Á đã phải đi vòng qua châu Phi. Nhưng xung đột hiện nay tại Trung Đông là lần đầu tiên một tuyến hàng hải huyết mạch bị phong tỏa và Iran không chỉ nhắm vào các lợi ích của đối phương - ở đây là lợi ích của Mỹ và Israel, mà còn bắt tất cả các quốc gia không liên quan, phải trả giá.

Đóng cửa eo biển Hormuz ảnh hưởng đến các nước xuất khẩu dầu khí, đến các đối tác châu Á cần nhập khẩu năng lượng từ Vùng Vịnh, tác hại luôn cả đến mọi hoạt động xuất nhập khẩu trên thế giới, ảnh hưởng đến ngành vận tải đường biển, làm đảo lộn đời sống của các thủy thủ trên tàu … »

Chính trị và vận tải đường biển

RFI : Yếu tố địa chính trị chi phối các hoạt động giao thương, nhất là giao thương hàng hải khi biết rằng đây là phương tiện bảo đảm hơn 80 % các dịch vụ xuất nhập khẩu toàn cầu. Vậy đâu là thách thức đối với các hãng vận tại đường biển, các chủ tàu và giới trong ngành phải thích nghi với tình hình mới này như thế nào ?

Paul Tourret : « Trong hai mươi năm qua, thế giới càng lúc càng xóa nhòa các đường biên giới, chúng ta sống trong một môi trường toàn cầu hóa, nghĩa là các luồng trao đổi hàng hóa được phát triển mạnh ở khắp mọi nơi. Hàng hóa, năng lượng, khoáng sản, nguyên liệu, nông phẩm … càng lúc càng được chuyển từ châu lục này sang châu lục khác bằng đường biển … Cùng lúc toàn cảnh địa chính trị càng lúc càng phức tạp.

Chiến tranh Iran là cuộc xung đột lớn thứ ba đang diễn ra trên thế giới bên cạnh chiến sự tại Ukraina, xung đột tại Gaza. Các cuộc chiến này đều cho thấy rõ yếu tố địa chính trị có thể làm gián đoạn các luồng trao đổi mậu dịch. Điều này thực sự đang đặt ra rất nhiều vấn đề cho giao thương quốc tế, cho ngành vận tải đường biển. Đặc biệt là khi mà eo biển Hormuz bị đóng cửa, bởi đây là cửa ngõ 2 chiều đưa hàng từ Vịnh Ba Tư đến với thế giới bên ngoài và hàng của thế giới xuất khẩu sang các nước vùng Vịnh.

Đông Á chịu áp lực hơn cả bởi vì vừa là khách hàng nhập nhiều dầu khí của Trung Đông, vừa xuất khẩu hàng công nghiệp cho khu vực này. Ngoài ra cũng vì eo biển Hormuz bị đóng cửa mà trong tương lai, hàng xuất khẩu từ Trung Quốc hay Việt Nam, Thái Lan … cũng đều bị ảnh hưởng. Chúng ta không có nhiều phương án thay thế, vì vậy mà ngành vận tải đường biển phần nào bị đóng băng, chờ đợi một giải pháp chính trị. Đây là một tình huống khá đặc biệt ».

RFI : Vì chiến tranh Trung Đông, các phí tổn tài chính của các tập đoàn vận tải đường biển đương nhiên tăng lên nhiều, nhưng ngoài ra, họ có thể làm những gì để tăng cường an ninh và mức độ an toàn cho mỗi chuyến tàu, cho các thuyền viên ?

Paul Tourret : « Đối với các chủ tàu trên toàn thế giới – ngoại trừ tàu thuyền đang bị kẹt ở Vùng Vịnh Ba Tư, hiện nay giá nhiên liệu đã bị đẩy lên cao. Loại dầu (VLSFO) mà các hãng tàu phải sử dụng, giá đã tăng rất mạnh và tác động đã được thấy rất rõ : Chi phí vận tải đường biển tăng lên trong ngắn hạn. Nếu xung đột kéo dài, chi phí nhiên liệu cho một container vận chuyển giữa châu Á và châu Âu có thể đang từ 100 tăng lên thành 200 đô la cho mỗi chuyến. Đây là một khoản chi tiêu phụ trội rất nặng gánh nhưng họ không thể đùn đẩy toàn bộ lên khách hàng. Không thể nói rằng, chi phí chở một container hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang châu Âu sẽ tăng giá gấp đôi hay hơn thế nữa chỉ vì giá nhiên liệu tăng. Nhưng rõ ràng đây là một yếu tố có thể gây ra lạm phát.

Cũng cần lưu ý rằng đây là một cuộc xung đột mang tính tạm thời. Vịnh Ba Tư sẽ không bị đóng cửa trong nhiều năm. Hiện tại thì giá dầu tăng 30 % trên thị trường quốc tế và chưa tăng lên gấp 4 lần như trong các cuộc khủng hoảng trước đây. Một khi chấm dứt chiến tranh, có thể là trong vài ngày, vài tháng hoặc nửa năm, tình hình sẽ trở lại bình thường. Nhưng trong ngắn hạn, rõ ràng đã có chi phí phát sinh do dầu mỏ và các vấn đề về nguồn cung. Điều này gây khó khăn không chỉ cho kinh tế hàng hải mà còn cho toàn bộ nền kinh tế toàn cầu ».

RFI : Vâng với điều kiện là các giếng dầu, các cơ sở năng lượng trong khu vực không bị thiệt hại quá lớn. Ngoài ra, Iran tuyên bố muốn thu lệ phí mỗi khi tàu thuyền quốc tế đi qua eo biển Hormuz. Thưa ông giám đốc Học Viện Kinh tế Hàng Hải Paul Tourret, ông đánh giá thế nào về tính khả thi của tham vọng này ?

Paul Tourret : « Iran thực ra đang chơi một ván cờ lớn, dùng chiêu bài này để gây sức ép với Hoa Kỳ và thậm chí là với phần còn lại của thế giới. Teheran cho phép tàu thuyền đi qua, miễn phí hoặc có thu phí (người ta nói khoảng 2 triệu đô), đối với các tàu hàng của những quốc gia không thù địch, thậm chí có quan hệ gần gũi với Iran, như là tàu của Pakistan, Ấn Độ, Trung Quốc. Rồi gần đây là tàu của Malaysia, Thái Lan...

Do vậy, vì nhu cầu kinh tế cấp thiết, một số quốc gia chấp nhận nộp cho Iran, một dạng ‘tiền mãi lộ’, để có thể đi qua eo biển Hormuz.  

Tuy nhiên, sẽ rất khó để hoàn toàn kiểm soát eo biển Hormuz, bởi vì theo luật biển của Liên Hiệp Quốc - công ước Montego năm 1982 về quyền tự do đi lại, không ai có thể đóng cửa một eo biển quốc tế.

Ngay cả Thổ Nhĩ Kỳ, dù kiểm soát một eo biển còn lớn hơn cả Hormuz, cũng không thể đóng hoàn toàn. Vì vậy, về mặt pháp lý, lập trường của Iran là không hợp pháp, cho dù, ở một mức độ nào đó, bản thân cuộc chiến hiện nay mà Mỹ và Israel tiến hành mang tính không hợp pháp. Eo biển Hormuz cũng không phải là một công trình xây dựng như các kênh đào, nên Iran cũng không thể quản lý.

Ngoài ra thì các tập đoàn bảo hiểm hàng hải cũng gây sức ép rất lớn đòi các tàu thuyền tránh xa những vùng khói lửa. Cho nên hiện chỉ có rất ít tàu chở hàng chịu hay được phép trả lệ phí cho Iran. Thực ra trả lệ phí cũng không là một giải pháp quá tệ bởi vì một số quốc gia như Indonesia và ngay cả Việt Nam muốn duy trì nguồn cung nhiên liệu nhất định, phần nào giúp giảm căng thẳng trước mắt, nhưng không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Sau cùng giảm nhẹ các biện pháp phong tỏa eo biển Hormuz cũng là một quyết định cho phép Iran giảm bớt tác động của khủng hoảng hiện tại…».

Từ eo biển Hormuz đến Malacca

RFI :  Paul Tourret, xin một câu hỏi chót : Việc thu lệ phí ở eo biển Hormuz - dù mới chỉ là một đe dọa còn mơ hồ và như vừa nói, không thể kiểm soát hoàn toàn eo biển này, nhưng liệu tuyên bố của Teheran có tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, tại những eo biển còn mang tính « chiến lược hơn » nữa ? Chẳng hạn như biển Malacca.  

Paul Tourret : « Nguyên tắc cơ bản quyền tự do giao thương trên biển và các vùng biển quốc tế không thuộc chủ quyền của quốc gia nào, tàu thuyền phải được tự do di chuyển. Ngay cả ở bên trong hải phận của một quốc gia thì cũng vẫn tồn tại quyền ‘đi qua vô hại’.

Nhờ đó, các eo biển như Malacca (giữa Indonesia, Malaysia và Singapore) luôn mở cho tàu thương mại đi lại tự do. Các quốc gia ven biển không có quyền kiểm soát hay cản trở dòng thương mại.

Nếu Iran áp đặt kiểm soát như vậy, đó sẽ là một dạng kiểm soát trên thực tế, thậm chí có thể xem như một hình thức  « thu thuế bảo kê » đối với vận tải biển. Điều này chưa từng xảy ra và sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm.

Tuy nhiên, nhiều khả năng Iran đang sử dụng điều này như một công cụ để gây sức ép đối với Mỹ, chứ không phải là một giải pháp lâu dài.

Dù vậy, vấn đề này đặt ra một câu hỏi rất lớn về luật biển quốc tế : Trước mắt là eo biển Hormuz, nhưng liệu tình trạng tê liệt này một ngày nào đó có thể xảy ra tại các địa điểm chiến lược khác hay không ? Trong một số khu vực, điều này có thể xảy ra. Chẳng hạn ở Hồng Hải, eo biển Bab el-Mandeb, tình hình vốn đã rất phức tạp. Còn ở Đông Nam Á, eo biển Malacca hiện tại nguy cơ chưa lớn vì khu vực giữa Indonesia, Malaysia và Singapore vẫn rất ổn định.

Nhưng trong trường hợp xảy ra căng thẳng giữa Trung Quốc và các nước láng giềng như Việt Nam, Malaysia hay Philippines, thì hoàn toàn có thể xuất hiện tình huống một quốc gia tìm cách kiểm soát tuyến hàng hải thương mại.

Đây sẽ là một điều hoàn toàn mới kể từ sau Đệ nhị Thế chiến. Và nếu chẳng may kịch bản này xảy ra, đó sẽ là một xu hướng địa chính trị mới : Các quốc gia ven biển tìm cách kiểm soát không gian hàng hải của mình.

Đối với khu vực Đông Nam Á, điều này sẽ là một vấn đề rất nghiêm trọng khi mà các bên cho rằng họ có quyền hành xử tùy ý trong vùng biển của mình ».

RFI Việt ngữ xin chân thành cảm ơn Paul Tourret, giám đốc Học Viện Kinh Tế Hàng Hải ISEMAR. 

Thế giới trước nguy cơ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kép : năng lượng và lương thực vì chiến sự ở Vịnh Ba Tư. « Sẽ có thêm 45 triệu người bị thiếu ăn nghiêm trọng vì lạm phát », nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài đến tháng 6/2026 và giá dầu hơn 100 đô la/thùng. Trên đây là kết luận Chương Trình Lương Thực Thế Giới trực thuộc Liên Hiệp Quốc đã đưa ra hôm 17/03/2026, chỉ 2 tuần sau khi chiến tranh ở Trung Đông khai mào.  

Hai yếu tố dẫn tới những báo động như trên : Một mặt là do eo biển Hormuz bị phong tỏa trong lúc chính 85 % tiêu thụ lương thực thực phẩm tại 8 quốc gia Vùng Vịnh (Iran, Irak, Kuwait, Ả Rập Xê Út, Bahrain, Qatar, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất và Oman) phải nhập khẩu từ bên ngoài. Mặt khác, chiến sự kéo dài đe dọa đến 1/3 phân bón do các nhà máy ở Vịnh Ba Tư cung cấp cho thế giới.

Hiểm họa mất đi nguồn cung cấp phân bón từ các quốc gia trong Vùng Vịnh đang lớn dần, nhất là kể từ khi các cơ sở năng lượng từ Iran đến các vương quốc dầu hỏa đã trở thành mục tiêu tấn công.

Vùng Vịnh, « kho » phân bón và urê

Không là « kho ngũ cốc » hay « nông trại của thế giới » như Ukraina, nhưng chiến sự trong Vùng Vịnh bắt đầu đặt thị trường nông nghiệp trong thế căng thẳng. Giá nhu yếu phẩm bị đẩy lên cao mà đầu tiên hết là tại các nước trong Vịnh Ba Tư. 

Từ ngày 03/03/2026 tàu chở hàng chỉ còn có thể ra vào eo biển Hormuz một cách nhỏ giọt và có chọn lọc. Ngoài các giếng dầu và các mỏ khí đốt, ngoài các nhà máy lọc dầu và các cơ sở năng lượng, Vịnh Ba Tư còn có những nhà máy sản xuất phân bón bậc nhất thế giới, cung cấp từ « 20 đến 30 % phân đạm cho nông dân trên thế giới, nhất là châu Á, châu Phi và châu Âu ».

Trong ba tuần, giá một tấn phân bón urê tăng thêm hơn 30 %. Một nửa sản lượng nông nghiệp toàn cầu phụ thuộc vào nitơ tổng hợp để đảm bảo năng suất cao, theo thẩm định của cơ quan tư vấn Global Sovereign Advisory hoạt động tại Paris và Dubai. 

Vùng Vịnh kiểm soát từ 30 đến 50 % thị phần phân bón tại châu Phi. Riêng với Burundi thì tỉ lệ này là hơn 75 %. Maroc là một ngoại lệ và đã trở thành nhà sản xuất và xuất khẩu quan trọng nhất của toàn châu lục này, nhưng bản thân Maroc lại phải nhập gần như toàn bộ lưu huỳnh (souffre) từ Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất và amoniac của Ả Rập Xê Út.

Phân đạm : Mức độ lệ thuộc của châu Âu 

Tại Pháp, sau ba tuần chiến sự bùng lên ở Trung Đông, giới trồng trọt và chăn nuôi đang lo thiếu phân bón ngay vào mùa xuân năm 2026. Theo thẩm định của Viện Nghiên Cứu Nông Nghiệp Pháp INRAE, « 2/3 nhập khẩu phân đạm của Pháp do các quốc gia dầu hỏa cung cấp ». Trước đây nguồn cung cấp chính là Nga, nhưng từ 2022 khi nổ ra chiến tranh Ukraina thì Pháp cũng như Liên Hiệp Châu Âu ngày càng trông cậy vào các đối tác trong Vùng Vịnh.

Bất chấp 20 đợt trừng phạt liên tiếp nhắm vào Matxcơva, Bruxelles vẫn không dám đụng vào các nhà sản xuất phân bón của Nga. Thậm chí so với thời điểm 2022, kim ngạch nhập khẩu của Pháp từ Nga trong lĩnh vực này đã 80 %.

Trả lời đài truyền hình tư nhân BFM TV hôm 11/03/2026, Sébastien Abis, giám đốc cơ quan tư vấn chuyên về lương thực phẩm Club DEMETER giải thích vì sao khủng hoảng dầu lửa kéo dài sẽ tạo nên một cơn sốt lương thực cho thế giới :

 « Thế giới rất cần dầu khí để làm ra phân bón. Chúng ta cũng cần xăng và dầu cho máy cầy, máy gặt, cần năng lượng cho các nhà máy chế biến thực phẩm … Thành thứ giá dầu và khí đốt tăng lên, ảnh hưởng trực tiếp đến bên nông nghiệp, đến công nghiệp chế biến thực phẩm của toàn cầu (...)Châu Âu phải nhập khẩu phân bón, nhất là phân đạm chứa nitơ do các nước ở Vịnh Ba Tư cung cấp. Bởi vì, sản xuất được urê đòi hỏi rất nhiều năng lượng. Chính vì vậy mà Nga là một nguồn cung cấp quan trọng cho thế giới, nhưng với chiến tranh Ukraina châu Âu đã ban hành nhiều đợt trừng phạt và hạn chế đáng kể nhập khẩu phân bón của Nga. Châu Âu chuyển hướng và trông cậy vào phân bón của Trung Đông -đặc biệt là của Qatar, nguồn cung cấp khí đốt số 1 toàn cầu. Trong khu vực này, ngoài Qatar ra, một nhà sản xuất quan trọng khác là Iran … Nói cách khác đây là một thách thức kép đối với Liên Hiệp Châu Âu ».

Qatar cần từ 3 đến 5 năm để phục hồi khả năng cung cấp khí đốt

Mối đe dọa thế giới thiếu hụt năng lượng và phân đạm từ Trung Đông lại càng lớn khi mà các bên trực tiếp tham chiến đã nhắm vào các cơ sở hạ tầng năng lượng của đối phương. Dù vậy, chuyên gia kinh tế Philippe Waecheter giám đốc cơ quan tư vấn Ostrum Asset Management- Paris trước mắt không quá bi quan, ông so sánh cơn sốt khí đột hiện tại với thời điểm mùa xuân và mùa hè 2022 khi mà chiến tranh Ukraina bắt đầu và phương Tây trừng phạt dầu và khí của Nga. Khi đó giá khí đốt đang từ 17 euro/kWh tăng vọt lên thành 340 euro/kWh. Trước mắt thì giá cả dù đã tăng lên gấp đôi từ đầu chiến sự, nhưng vẫn dao động ở khoảng 50 euro/kWh. Philippe Waecheter nhận xét :

« Hiện tại chúng ta đang phải đối mặt với một cú sốc dầu hỏa. Câu hỏi còn lại là liệu xung đột sẽ kéo dài bao lâu và nếu kéo dài thì sẽ dẫn tới lạm phát với những hệ quả nghiêm trọng. Dù vậy hiện tại, hoàn cảnh khác nhiều so với thời điểm 2022. Khi đó thị trường châu Âu còn rất lệ thuộc vào năng lượng của Nga và đã không có một sự chuẩn bị trước. Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa vì chiến sự ở Trung Đông, đặt ra vấn đề cho việc cung cấp dầu hỏa và khí đốt, đồng thời còn thách thức luôn cả thị trường phân bón. Giá phân bón trên thế giới tùy thuộc vào 2 yếu tố : một là khối lượng có thực sự và có thể sử dụng, và hai là giá khí đốt bởi vì như đã biết, để sản xuất phân đạm urê cần rất nhiều khí đốt. Cho nên giá khí đốt mà tăng lên thì giá phân bón cũng bị đẩy lên cao ».

Nông phẩm, lương thực thực phẩm chế biến cũng như thịt cá trở nên đắt đỏ hơn. 

Trong đêm 18 rạng sáng 19/03/2026, chiến tranh tại Trung Đông dường như đã rẽ sang một khúc quanh mới khi nhiều cơ sở năng lượng của các bên trở thành mục tiêu tấn công. Doha thông báo 17 % khả năng xuất khẩu của Qatar bị thiệt hại và phải mất từ 3 đến 5 năm mới hy vọng phục hồi. Là nhà cung cấp khí đốt lớn nhất cho thế giới (chiếm 20 % thị phần toàn cầu) kết luận này của Qatar càng làm dấy lên lo ngại về tình trạng « mất an toàn lương thực ». 

Không có phân bón, năng suất trồng trọt giảm đi, cùng lúc mọi chi phí tăng lên do giá xăng dầu bị đẩy lên cao. Giá nhu yếu phẩm sẽ là một gánh nặng với nhiều quốc gia. 

Nguy cơ các nước dầu hỏa đói ăn

Vẫn Sébastien Abis, giám đốc Club DEMETER, chuyên tổng hợp thông tin và tư vấn lương thực phẩm nhấn mạnh đến « con đường hai chiều » của eo biển Hormuz :

« Eo biển Hormuz không chỉ là cửa ngõ đưa năng lượng của các quốc gia trong Vùng Vịnh ra với thế giới bên ngoài đứng quên đây là một tuyến giao thương hàng hải hai chiều. Eo biển này trước hết còn là cổng vào, mang lương thực thực phẩm, hàng hóa của bên ngoài vào cho 8 quốc gia bao quanh Vịnh Ba Tư. Khu vực này phụ thuộc rất nhiều vào ngũ cốc, nông phẩm, thịt, những sản phẩm chế biến từ sữa, thực phẩm chế biến từ mọi nơi trên thế giới và phải chung chuyển qua ngả này. Đất đai ở đây chủ yếu là sa mạc, họ không có thể phát triển trồng trọt, cũng không có nhiều nguồn nước ngọt cho việc canh tác … toàn bố khu vực chung quanh Vịnh Ba Từ phải nhập khẩu lương thực thực phẩm. Phong tỏa Hormuz, các tàu hàng bị kẹt trước khi đi qua được eo biển này là một mối đe dọa tiềm tàng đối với an ninh lương thực của tất cả các quốc gia trong vùng ».

Hôm 01/03/2026, một ngày sau khi Israel và Mỹ khai hỏa tấn công Iran, số lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz giảm 80 % so với một tuần lễ trước đó. Các quốc gia Vùng Vịnh phải nhập khẩu đến 85 % nông phẩm, phụ thuộc vào 92 % ngũ cốc của nước ngoài, 62 % vào thịt và 56 % vào rau củ tươi của các quốc gia ngoài khu vực.

Bản thân Iran luôn phải nhập khẩu ngũ cốc, dầu ăn, đặc biệt là của Nga. Theo nghiên cứu của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF và Đại học Anh Oxford, năm 2025 gần một nửa ngũ cốc được nhập khẩu vào các nước trong Vùng Vịnh phải đi qua eo biển Hormuz là để phục vụ thị trường Iran.

Hãng tin Pháp AFP trong một cuộc khảo sát được công bố hôm 19/03/2026 đánh giá do chiến tranh và tắc nghẽn giao thông hàng hải ở eo biển Hormuz, giá thực phẩm tăng mạnh tại Bahrain và Kuwait, giá thịt tăng gấp đôi, rau quả tươi càng lúc càng khan hiếm.

Giám đốc Chương Trình Lương Thực Thế Giới Carl Skau đánh giá : đóng cửa Hormuz và rủi ro gia tăng tại Hồng Hải không chỉ đẩy giá năng lượng, nhiên liệu và phân bón tăng cao, mà đây còn là một « rủi ro lớn đối với một phần nhân loại  ».

Thêm 45 triệu dân sẽ gia nhập đội ngũ 320 triệu người đang trong tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng. Trong kịch bản xấu nhất, chỉ trong ba tháng nữa, thế giới sẽ đạt kỷ lục với 360 triệu người đói. 

Cuộc chiến tại Iran là một gáo nước lạnh dội xuống tham vọng « quốc tế hóa đồng nhân dân tệ » của Trung Quốc. Bắc Kinh sợ các nguồn cung cấp dầu hỏa và khí đốt của Trung Đông bị gián đoạn nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài. Chiến sự ở Trung Đông thách thức mức độ đáng tin cậy của các thiết bị quân sự Trung Quốc đã bán cho Iran và mối quan hệ « đối tác chiến lược » giữa Teheran với Bắc Kinh. 

Nhập khẩu dầu nhiều nhất trên thế giới, lại phụ thuộc đến hơn 50 % vào dầu của Trung Đông và 13 % dầu của Iran, Trung Quốc có thể đứng ngoài vòng xoáy xung đột trong Vùng Vịnh được bao lâu ? Liệu có vì mối « đối tác chiến lược » mà Trung Quốc sẽ hỗ trợ Iran về mặt quân sự hay không và nếu có thì dưới hình thức nào ? Bắc Kinh sẽ chung tay với Washington bảo đảm an ninh để các tàu chở hàng và tàu dầu của thế giới lại được tự do qua lại ở eo biển Hormuz ? Đó là những câu hỏi đã liên tục được đặt ra từ khi Israel và Mỹ khởi động chiến dịch tấn công nhắm vào Cộng Hòa Hồi Giáo Iran.

Tăng trưởng bị tác động vì thiếu dầu của Trung Đông

Mọi chú ý đã dồn về phía Bắc Kinh do ngoài các nước xuất khẩu dầu khí chung quanh Vịnh Ba Tư thì Trung Quốc là bên bị thiệt hại nhiều hơn cả.

Là khách hàng gần như độc quyền mua 90 % xuất khẩu dầu hỏa của Iran, từ cuối tháng 2/2026 đến nay, Trung Quốc đang mất đi nguồn cung cấp lớn thứ ba, bảo đảm đến 13 % dầu tiêu thụ cho 1,4 tỷ dân. Teheran chận giao thương qua eo biển Hormuz, nơi 20 % dầu hỏa của thế giới đi qua và đe dọa « không một giọt dầu nào » có thể đi qua nơi đây. Trung Quốc phụ thuộc đến 55 % vào dầu hỏa và gần 1/3 khí hóa lỏng của các quốc gia trong Vịnh Ả Rập-Ba Tư.

Các nhà máy Trung Quốc không thể mất đi nguồn cung ứng này. « Công xưởng và nhà xuất khẩu » lớn nhất thế giới cần dầu của Iran và Trung Đông.

Trả lời đài RFI tiếng Việt hôm 13/03/2026 chuyên gia về Trung Quốc Isabelle Feng, phó giám đốc trung tâm nghiên cứu về châu Á, Asia Centre tại Paris so sánh xung đột này với chiến tranh tại Ukraina cũng như với vụ Mỹ hồi tháng 1/2026 can thiệp vào Caracas. Venezuela là một « nước bạn » và cũng là một trong những nguồn cung cấp vàng đen cho Bắc Kinh ở Châu Mỹ Latinh.  

Isabelle Feng : « Cuộc chiến ở Trung Đông lần này gây nhiều tổn thất nghiêm trọng cho Trung Quốc mặc dù Bắc Kinh không trực tiếp tham gia. Điều này khác hẳn so với chiến tranh Ukraina hay vụ Mỹ can thiệp vào Venezuela. Trong cuộc chiến Ukraina, Nga do bị Hoa Kỳ và châu Âu trừng phạt nên gần như hoàn toàn trông cậy vào Trung Quốc. Venezuela tuy là một nước bạn và là một nhà cung cấp dầu hỏa cho Bắc Kinh nhưng về địa lý lại nằm rất xa Trung Quốc. Giao thương giữa hai quốc gia này khá hạn chế. Trái lại Trung Quốc phụ thuộc vào năng lượng của Trung Đông và gần 50 % tổng xuất khẩu dầu khí của khu vực này sang Hoa Lục phải đi qua eo biển Hormuz. Iran là nguồn cung cấp dầu lớn thứ ba cho Trung Quốc, chỉ sau có Nga và Ả Rập Xê Út, đồng thời 100 % hóa đơn được thanh toán bằng nhân dân tệ. Hơn nữa Iran bán dầu cho Trung Quốc với giá thấp hơn so với thị trường ».

Mỹ đánh Iran để răn đe Trung Quốc ?

Cụ thể hơn việc Mỹ và Israel can thiệp vào Iran đã ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày của người dân Trung Quốc và gây trở ngại cho mục tiêu thúc đẩy tiêu thụ nội địa mà Bắc Kinh đã theo đuổi từ 2013. Isabelle Feng, trung tâm nghiên cứu Asia Centre -Paris nhận định :

Isabelle Feng : « Chiến tranh Trung Đông thực sự tác động đến đời sống hàng ngày của người dân Trung Quốc : xăng dầu đắt đỏ đè nặng lên sức mua của các hộ gia đình, gây thêm tốn kém cho các doanh nghiệp và rồi sẽ ảnh hưởng đến sức mua của người dân. Chúng ta biết ưu tiên của Bắc Kinh hiện nay là thúc đẩy tiêu thụ nội địa để tạo đà cho tăng trưởng.

Tình hình nghiêm trọng đến nỗi, một số nhà bình luận trên mạng xã hội tại Hoa Lục nêu lên giả thuyết Mỹ đã tấn công Iran nhưng thực ra là để làm hại Trung Quốc ! Một vấn đề khác là Trung Quốc có kho dự trữ năng lượng đủ sức chịu đựng khoảng 150 ngày. Nhưng nếu như chiến tranh kéo dài và eo biển Hormuz bị phong tỏa trong một thời gian dài, Bắc Kinh bắt buộc phải đi tìm những nguồn cung cấp năng lượng để thay thế và trong hoàn cảnh này chọn lựa tốn nhất đương nhiên là Nga ».

Iran, mắt xích quan trọng tại Trung Đông

Năm 2021 Bắc Kinh và Teheran ký kết « hiệp ước đối tác chiến lược », « có lợi cho cả đôi bên » và thỏa thuận này dự trù Bắc Kinh đầu tư đến 400 tỷ đô la trong vòng 25 năm. Iran cũng là một trong những bên đã hăng hái tham gia dự án Con Đường Tơ Lụa Mới thế kỷ 21 kết nối Hoa Lục với toàn cầu.

Theo chuyên gia Isabelle Feng, kinh tế Iran càng kiệt quệ vì các đợt trừng phạt và cấm vận của phương Tây, lại càng trông cậy vào đầu tư và thị trường Trung Quốc. Chỉ riêng trong lĩnh vực dầu hỏa, 90 % xuất khẩu dầu của Iran là để phục vụ Trung Quốc với hai đặc điểm : một là Iran bán cho Trung Quốc với giá thấp hơn so với thị trường và hai là Teheran - cùng với Venezuela là hai nhà cung cấp duy nhất chấp nhận được thanh toán 100 % bằng đồng nhân dân tệ. Đây là một « phòng thí nghiệm » rất thú vị của Bắc Kinh trong mục tiêu « quốc tế hóa » đơn vị tiền tệ quốc gia. Có điều chiến tranh Trung Đông lần này là một « gáo nước lạnh » dội xuống tham vọng tiền tệ đó của Trung Quốc :

Isabelle Feng : « Trung Quốc từng theo đuổi mục đích đầy tham vọng để đưa đồng nhân dân tệ ra với thế giới. Bước đầu tiên là dùng đồng tiền quốc gia để mua dầu hỏa của Nga, Venezuela và Iran. 100 % hóa đơn thanh toán cho Iran và Venezuela được tính bằng nhân dân tệ. Ả Rập Xê Út đã ký kết nhiều thỏa thuận với Bắc Kinh theo hướng bắt đầu sử dụng đồng tiền Trung Quốc như một phương tiện thanh toán.

Nhưng trên thực tế, cũng không có nhiều tiến triển và phần lớn giao thương giữa hai nước vẫn được trả bằng đô la. Với chiến tranh ở Trung Đông lần này, Hoa Kỳ đã chứng minh khả năng can thiệp quân sự. Trái lại, trong mắt các quốc gia Vùng Vịnh, Trung Quốc đã để lộ nhiều nhược điểm :

Thứ nhất là Trung Quốc lệ thuộc quá nhiều vào dầu hỏa của Iran, vào năng lượng Trung Đông. Yếu tố này dễ tác động đến tăng trưởng của Trung Quốc.

Điểm thứ hai là về mặt ngoại giao, khủng hoảng đang diễn ra ở Trung Đông ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với khu vực có giới hạn, nhất là khi mà ngoài những tuyên bố lên án các hành vi ‘can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia’, Trung Quốc đã không làm gì nhiều để giúp Teheran.

Thứ ba nữa là Iran mua thiết bị quân sự Trung Quốc, (radar và các phương tiện phòng không... ). Với hơn hai tuần chiến sự vừa qua, radar của Iran đã nhanh chóng bị Israel và Mỹ ‘chọc mù’. Can thiệp vào Iran, Mỹ đã chứng minh cho cái mà chúng ta gọi là ‘hard power’. Nhiều nghi vấn đang dấy lên về tính đáng tin cậy của vũ khí và thiết bị quân sự Trung Quốc. Một số quốc gia Vùng Vịnh kém tin tưởng hơn vào sức mạnh quân sự của đối tác châu Á này. Tiềm lực quân sự của một quốc gia là điểm tựa và tạo ra uy tín cho  một đồng tiền. Vì chiến tranh, đồng đô la tăng giá và trong hoàn cảnh hiện tại, thái độ của Trung Quốc về tình hình Trung Đông, làm thế nào các quốc gia Vùng Vịnh và các đối tác của Bắc Kinh còn hăng hái để dùng đồng nhân dân tệ Trung Quốc nhiều hơn ? »    

Yếu kém của vũ khí Trung Quốc

Báo Nhật Bản The Diplomat hôm 06/03/2026 nói rõ hơn về cái mà chuyên gia Pháp về châu Á Isabelle Feng vừa gọi là « hard power » qua nhận định : Những tổn thất tại Iran từ hôm 28/02 tới nay và việc quyền lực tại Teheran trong thế rắn không đầu đã để lộ những lỗ hổng về công nghệ và kỹ năng của nền công nghiệp vũ khí của Trung Quốc. Đây là « một vố đau đối với uy tín » của các loại vũ khí mà Bắc Kinh đã cung cấp cho Teheran. Các thiết bị quân sự Trung Quốc đơn giản là không thể chống chọi trước các đòn tấn công của phương Tây ». Những phương tiện phòng không của Iran do Trung Quốc cung cấp -trong đó có các hệ thống tên lửa địa đối không HQ-9B được cho là « không thích hợp » đã « không thể bảo vệ tính mạng cho giáo chủ Khamenei ».  

Được và thua 

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là Trung Quốc đang « mất tất cả » với chiến sự ở Trung Đông hiện nay.

Trước hết, về phương diện năng lượng, Isabelle Feng cho rằng với trọng lượng của mình, nếu chiến sự ở Trung Đông không kéo quá dài, Trung Quốc hoàn toàn có thể vượt qua được khủng hoảng dầu hỏa và khí đốt hiện nay. Nhà nghiên cứu  Emmanuel Hache Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp tuần báo L’Express trích dẫn có cùng quan điểm. Ông cho rằng từ lâu nay Bắc Kinh đã « chuẩn bị sẵn » cho kịch bản Iran bị Israel và Mỹ tấn công. Đây cũng là cơ hội để Trung Quốc mạnh dạn hơn nữa trong mục tiêu « chuyển đổi năng lượng », phát triển năng lượng tái tạo, một lĩnh vực mà trước mắt Trung Quốc đang chiếm thế thượng phong, đi trước cả Mỹ và châu Âu về năng lượng mặt trời … Trung Quốc hiện là « nguồn đầu tư số 1 thế giới vào các công nghệ ít phát thải khí carbon ».

Ngoài lĩnh vực năng lượng, giới quan sát đã nhắc lại rằng, ngay cả ở Trung Đông, Iran cũng chỉ là « một đối tác » của Bắc Kinh nhưng không là « đối tác duy nhất, hay quan trọng nhất » trong mắt ông Tập Cận Bình.

Hơn nữa về mặt địa chính trị, nếu đặt chiến tranh Trung Đông trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc đang đối đầu thì việc Washington « bận tay » vì Iran và phải tái bố trí các phương tiện quân sự (vũ khí, hệ thống phòng thủ, hay nhân sự) từ Châu Á Thái Bình Dương sang Trung Đông, thì đó là một điều tốt trong mắt Bắc Kinh. Hơn nữa, việc Hoa Kỳ phải huy động những vũ khí tối tân sang Trung Đông, đôi khi chỉ để chống đỡ với tên lửa và drone sản xuất với giá rẻ của Iran, cũng là cơ hội để các nhà quân sự ở Bắc Kinh quan sát thieet bị của Mỹ.

Sau cùng xung đột càng kéo dài, Mỹ càng mang tiếng đẩy thế giới vào hỗn lọan, điều đó càng làm tôn thêm uy tín của Trung Quốc, kể cả với các quốc gia trong Vịnh Ả Rập-Ba Tư, đó là chưa kể để phục vụ cỗ máy sản xuất và xuất khẩu, Trung Quốc sẽ mở rộng quan hệ với Nga … các dự án xây dựng đường ống dẫn dầu nối liền hai nước này càng thuận buồm xuôi gió !

Việc Israel và Hoa Kỳ tấn công Iran trực tiếp giúp Matxcơva tháo gỡ cùng lúc những khó khăn tài chính, chứng minh Nga là một nguồn cung cấp năng lượng « đáng tin cậy », nhất là với Trung Quốc. Chiến sự tại Trung Đông giảm nhẹ một phần lệnh cấm vận dầu hỏa nhắm vào Nga, tăng nguồn thu nhập để tài trợ cho cỗ máy chiến tranh tại Ukraina.

Cơn sốt dầu do khủng hoảng tại Iran sẽ kéo dài bao lâu ? Tổng thống Vladimir Putin đang đánh cược vào khả năng Mỹ bị sa lầy ở Iran, lấn cấn vì an ninh Vùng Vịnh nên càng dễ buông tay với Ukraina. Điều duy nhất Nga muốn tránh bằng mọi giá là kịch bản chế độ Teheran sụp đổ, vì như vậy Matxcơva sẽ mất một lá bài then chốt tại Trung Đông.

RFI tiếng Việt mời Arnaud Dubien, giám đốc Đài Quan Sát Pháp-Nga tại Matxcơva, phân tích về tác động của khủng hoảng tại Trung Đông đối với nước Nga.

Đêm 09/03/2026, tuyên bố của tổng thống Mỹ Donald rằng Trump chiến sự tại Trung Đông sẽ « chóng kết thúc » cũng đủ để làm hạ nhiệt trên thị trường năng lượng. Giá khí đốt đã giảm 15 % trong phiên giao dịch vào sáng ngày 10/03/2026. Từ khi chiến dịch Epic Fury khai mào, giá dầu trên thế giới đã tăng 30 % trong một tuần, khí đốt, mà Qatar là nguồn cung cấp lớn nhất, tăng giá 75 % trong 10 ngày qua. Trong bối cảnh Nga đang phải huy động 10 % ngân sách để tài trợ chiến tranh Ukraina, đây trước hết là một tin vui đối với nước Nga : Matxcơva bội thu nhờ dầu khí của các quốc gia Vùng Vịnh bị mắc kẹt trong chảo lửa Trung Đông. Giá dầu trước chiến tranh Iran đang từ 60-65 đô la/thùng đã vượt ngưỡng 100 đô la hôm 09/03/2026. 

Năng lượng của Nga trở nên « có giá »

Báo Kommersant của Nga tuần trước chạy tựa lớn : « Về kinh tế, phải chăng Nga là một trong những bên có lợi nhất từ chiến tranh Iran ? » Vào lúc Matxcơva đang cần ngoại tệ để đài thọ cho cỗ máy chiến tranh, kinh tế Nga đình đốn, phó giám đốc quỹ tài chính quốc gia Alexei Grivach, được báo Le Figaro trích dẫn, cho rằng: « Tình hình tại Trung Đông xấu đi khiến năng lượng của Nga càng có sức thu hút cao, mở ra nhiều cơ hội cho Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác tại châu Á ».

Phát ngôn viên điện Kremlin Dmitri Peskov khẳng định : « Nhu cầu mua dầu hỏa của Nga tăng mạnh liên quan trực tiếp đến chiến tranh Iran ». Như thể chiến tranh tại Iran và chảo lửa ở Trung Đông hiện tại cho phép nước Nga giải quyết được nhiều vấn đề trong một sớm một chiều.

Đầu tiên hết là thúc đẩy ngành xuất khẩu dầu khí, tiếp sức cho các tập đoàn năng lượng mà doanh thu bị thu hẹp do các lệnh trừng phạt của Âu, Mỹ càng lúc càng khắt khe. Gần đây nhất, Ấn Độ bị chính quyền Trump thúc ép để hạn chế mua dầu của Nga. Tháng 1/2026 dầu của Nga chỉ còn chiếm 20 % nhập khẩu của Ấn Độ trong lúc 55 % dầu thô tiêu thụ tại quốc gia Nam Á này do các nước Trung Đông cung cấp.

Nhờ chiến tranh Iran, khối lượng dầu của Nga bị tồn đọng bỗng chốc có điểm đến an toàn, thậm chí là được « danh chính ngôn thuận » cập các bến cảng của Trung Quốc hay Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ. Cũng trong trường hợp của Ấn Độ, chính Trump ngay tuần trước đã tạm thời cho phép New Delhi nhập khẩu trở lại dầu của Nga sau nhiều tháng hù dọa, rồi « trừng phạt » Ấn Độ đã mua dầu của Nga. Trả lời RFI tiếng Việt, giám đốc Đài Quan Sát Pháp-Nga Arnaud Dubien xem đây trước hết là dấu hiệu cho thấy Mỹ « thất bại khi muốn làm suy yếu mối quan hệ Ấn Độ - Nga ».

Điểm thứ ba quan trọng đối với Nga là sau khi « tạm » cho phép Ấn Độ mua lại dầu hỏa của Nga, Mỹ và sau đó sẽ là châu Âu phải xét lại việc cấm vận  dầu khí của Nga.

Lợi thế thứ tư là uy tín của nước Nga với tư cách là một nhà cung cấp năng lượng cho thế giới được tăng thêm khi dầu của Trung Đông bị « kẹt » ở eo biển Hormuz và trong Vịnh.

Cuối cùng, Matxcơva hôm nay đã bắt đầu sử dụng lại lá bài năng lượng để mặc cả với châu Âu, đặc biệt là trên vấn đề Ukraina.

Arnaud Dubien, Đài Quan Sát Pháp-Nga, nhấn mạnh : Trái với phân tích của nhiều chuyên gia, quyền lợi của Nga tại Trung Đông không chỉ giới hạn ở Iran, cho nên Matxcơva tránh khẳng định vai trò một « đồng minh thân thiết » của Teheran :  

« Về cuộc khủng hoảng gần đây, chúng ta thấy rõ những giới hạn và những cơ hội đối với Nga. Giới hạn ở đây đối với Nga, cũng như các nước khác, bao gồm Trung Quốc, châu Âu … là Matxcơva đã không thể ngăn cản Israel và Mỹ tấn công Iran. Tuy nhiên, Nga tránh thể hiện sự liên kết hay liên đới với Teheran. Bởi vì lợi ích của Nga ở Trung Đông không chỉ thu hẹp ở Iran mà thậm chí còn còn lớn hơn rất nhiều ở các quốc gia trong Vùng Vịnh. Nói cách khác, Matxcơva rất thận trọng, tránh để bị Ả Rấp Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và các nước khác đánh giá là đứng về phía Iran. Trên thực tế Nga cũng không hoàn toàn đứng về phía Iran »

Trước mắt, dầu khí tăng giá là một « làn gió mới » thổi tới Matxcơva. Arnaud Dubien, Đài Quan Sát Pháp-Nga, phân tích thêm từng điểm một :

« Điều rất đáng chú ý Matxcơva đã có nhiều thay đổi trong cách nhận thức và đánh giá tình hình ở Trung Đông kể từ hôm 28/02/2026, khi Hoa Kỳ và Israel bắt đầu oanh kích Iran. Thoạt đầu công luận Nga khó tin và bị choáng váng, không thể ngờ là bộ máy lãnh đạo chế độ Iran đã bị đánh trúng, nhất là mới chỉ hai tháng trước đây, Mỹ cũng đã có một chiến dịch ngoạn mục bắt cóc tổng thống Venezuela. Hành động này khiến Nga sửng sốt và lo ngại.

Nhưng trong hơn chục ngày qua, đã có một số thay đổi, bởi vì tình hình ở Trung Đông, ít ra là cho đến thời điểm này, rõ ràng đã không diễn ra như Mỹ và Israel mong muốn. Chế độ ở Teheran tuy trong tình trạng rắn không đầu nhưng không sụp đổ, đồng thời những hệ quả ngoài dự kiến khi can thiệp quân sự đang bắt đầu xuất hiện với quy mô rất lớn. Hậu quả đầu tiên là trong lĩnh vực kinh tế, và có thể trong thời gian tới sẽ là những tác động về phương diện chính trị (…)

Về ngắn hạn, vấn đề đầu tiên liên quan đến năng lượng, đặc biệt là dầu mỏ. Gần đây nhất là Mỹ đã phải đồng ý tạm thời để cho Ấn Độ mua dầu hỏa của Nga để thay thế lượng dầu mà Trung Đông không thể cung cấp cho quốc gia Nam Á này. Đây là một điều thuận lợi cho cả Ấn Độ lẫn Nga. Hơn nữa những nỗ lực trước đây của Washington để làm suy yếu quan hệ giữa New Delhi với Matxcơva là vô ích. Nhưng câu hỏi chính là tình trạng khan hiếm dầu từ Trung Đông sẽ kéo dài bao lâu. Ngoài dầu hỏa ra, xung đột với Iran còn tác động trực tiếp đến thị trường khí hóa lỏng, mà Qatar là một nguồn cung cấp chính yếu, chiếm khoảng 20 % xuất khẩu toàn cầu. Hệ thống sản xuất đã bị gián đoạn và trong mọi trường hợp cần hơn một tháng để khôi phục lại hoàn toàn các hoạt động trong lĩnh vực này. Trên vấn đề năng lượng, Liên Hiệp Châu Âu và Trung Quốc bị thiệt hại nặng hơn cả (…) 

Trong mọi trường hợp, hậu quả từ xung đột ở Trung Đông lần này là Nga và Trung Quốc sẽ hợp tác sâu hơn trong lĩnh vực năng lượng. Thực ra thì hợp tác song phương trên lĩnh vực này đã rất mạnh. Tôi muốn nói đến đường ống dẫn dầu nối Đông Siberi với Trung Quốc, hoạt động từ khoảng 15 năm nay, rồi đôi bên cũng đã kết nối với đường ống Power of Siberia từ 2019. Nga cũng là một nguồn cung cấp khí hóa lỏng quan trọng cho Trung Quốc. Nhìn từ Bắc Kinh, Nga được xem là nguồn cung cấp có ít rủi ro nhất, và có lẽ là rẻ nhất. Không ai nghĩ là vì một lý do nào đó xuất khẩu của Nga sang Trung Quốc bị gián đoạn (…)

Ngoài ra còn có phân bón, một thế mạnh khác của Nga. Các lô hàng hiện đang bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz. Trong khi đó, Liên Hiệp Châu Âu đã áp thêm thuế nhập khẩu đối với phân bón do Nga sản xuất. Có thể nói trên thị trường này, dường như chính châu Âu, nhất là các doanh nghiệp và người dân châu Âu, mới là bên chịu thiệt thòi trong chuyện này ».

Những bất lợi về chiến lược 

Bên cạnh những lợi ích kinh tế, chiến sự tại Iran cũng là một ẩn số đối với nước Nga của ông Vladimir Putin. Thứ nhất, ngoài những hợp đồng quân sự giữa Matxcơva với Cộng Hòa Hồi Giáo Iran, Nga còn có nhiều quyền lợi kinh tế tại quốc gia Trung Đông này từ các chương trình hạt nhân dân sự như ở Busher, cho đến các chương trình đầu tư cùng khai thác dầu mỏ của các tập đoàn như Gazprom hay Rosneft, Likoil…, các công trình xây dựng đường sắt … Cũng chính nhờ những dự án liên doanh đó, trong 4 năm qua, Nga đã phần nào lách được lệnh trừng phạt quốc tế. Đổi lại, Iran cũng đã được hỗ trợ không ít về vốn đầu tư và công nghệ. Chiến tranh Iran kéo dài và những thiệt hại về vật chất đe dọa trực tiếp đến quyền lợi của Nga

Quan trong hơn nữa và đây là điểm thứ nhì : Đầu 2025 Nga và Iran đã ký kết một hiệp định « đối tác chiến lược toàn diện », nhưng khi Teheran bị tấn công, Matxcơva không mấy năng nổ can thiệp giúp đồng minh Trung Đông này.

Tatiana Kastouéva Jean, Viện Quan Hệ Quốc Tế Pháp IFRI, ghi nhận : Hiệp định đối tác chiến lược toàn diện giữa Matxcơva và Teheran không bắt buộc các bên phải bảo vệ lẫn nhau về mặt quân sự nhưng chỉ nội việc Nga tránh trực tiếp chỉ trích tổng thống Trump can thiệp vào Iran, không hỗ trợ Teheran bằng các phương tiện quân sự cũng đủ để công luận nghi ngờ về lợi ích khi được Matxcơva yểm trợ. Uy tín của Matxcơva có phần sứt mẻ trong mắt các quốc gia đang phát triển thuộc khối Global South.

Điểm thứ ba, như báo The Conversation ghi nhận, đó là nguồn cung cấp vũ khí cho Iran, những thất bại quân sự của quốc gia này trước hỏa lực của Mỹ và Israel phần nào cũng là thất bại của Nga. Sau cùng, nếu như chế độ trong tay các giáo sĩ ở Teheran sụp đổ, Matxcơva sẽ vừa mất đi một đồng minh, một đối tác nặng ký trong khu vực, vừa mất đi ảnh hưởng của Teheran ở Trung Đông qua « trục kháng chiến » từ Liban đến Yemen…

Có điều, như tờ báo này đánh giá, cho dù có mất Iran, chưa chắc Matxcơva sẽ mất ảnh hưởng ở Trung Cận Đông. Cuối cùng, đương nhiên Nga cũng như Trung Quốc không muốn trông thấy một chế độ bị lật đổ, nhưng nếu như cặp bài trùng Mỹ-Israel lật đổ được chế độ thần giáo tại Teheran, thì cũng sẽ dễ để Vladimir Putin biện minh cho cuộc chiến kéo dài từ hơn 4 năm qua tại Ukraina. Nhìn từ quan điểm của giám đốc Đài Quan Sát Pháp Nga Arnaud Dubien, yếu tố Ukraina mới là điều quan trọng trong phản ứng của tổng thống Putin về xung đột ở Trung Đông :   

« Chúng ta biết rằng quan hệ giữa Nga và Mỹ rất phức tạp, thậm chí có khá nhiều mâu thuẫn. Những mâu thuẫn đó lại càng rõ hơn nữa kể từ khi Donald Trump lên nắm quyền. Điện Kremlin quan niệm Donald Trump gần như là nhân vật duy nhất ở phương Tây cố gắng hiểu và đặt mình vào vị trí của người Nga trong cuộc khủng hoảng Ukraina, tức là cố gắng tính đến các lợi ích an ninh và những lo ngại của Nga. Điều đó có giá trị rất lớn đối với Matxcơva. Tuy nhiên, đồng thời Nga cũng nhận thấy chính sách đối ngoại của Trump là một chính sách khá cứng rắn, dựa nhiều vào sức mạnh, có thể gây tổn hại cho lợi ích của Nga, chẳng hạn như qua cách hành xử của Mỹ tại Venezuela.

Chính vì mối quan hệ phức tạp này mà Vladimir Putin đã rất thận trọng trên vấn đề Iran. Tổng thống Nga gửi điện chia buồn với Teheran về cái chết của giáo chủ Khamenei nhưng đã tránh công khai chỉ trích Washington. Theo tôi, đối với Kremlin, điều quan trọng nhất đối với tổng thống Putin là giữ Trump đứng về phía mình trong vấn đề Ukraina. Ít nhất là phải đảm bảo rằng tổng thống Mỹ không ngả theo lập trường của châu Âu hoặc Ukraina. Nhưng quan trọng hơn nữa theo tôi là cách phân tích hiện nay tại Kremlin về tình hình Iran.

Theo Matxcơva, Mỹ đang tự lún sâu vào một cuộc khủng hoảng mà có thể họ sẽ phải trả giá rất đắt. Vì vậy, tại sao phải lên tiếng mạnh mẽ hay chỉ trích Hoa Kỳ ? Tốt hơn hết là để mọi việc tự diễn ra, chỉ có điều là nếu chế độ Iran thực sự sụp đổ, đó sẽ là một vố đau đối với Nga và cả đối với Trung Quốc ».

Để bảo đảm cho sự sống còn của chế độ, Iran hôm 02/03/2026 thông báo đóng cửa eo biển Hormuz. Cắt nguồn thu nhập của chính mình và bẩy quốc gia xuất khẩu dầu khí trong Vùng Vịnh, đe dọa cỗ máy sản xuất từ Trung Quốc, Nhật Bản đến châu Âu và nhất là « đè nặng lên túi tiền » của dân Mỹ là một « sự tự sát về kinh tế và chiến lược ».

Phong tỏa « cửa ngõ » cung cấp 25 % dầu hỏa và 1/5 khí hóa lỏng cho toàn cầu là đòn mạnh nhất và nguy hiểm nhất trong số tất cả những « vũ khí » của Iran. Quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến thị trường năng lượng mà còn làm tê liệt rất nhiều ngành công nghiệp khác và đe dọa tăng trưởng toàn cầu.

Chính quyền Iran thông báo « đóng cửa » eo biển Hormuz, đã « tấn công một tàu dầu có liên quan đến Mỹ » và dọa « đốt » mọi tàu thuyền dám đi qua cửa biển duy nhất để tiến vào Vịnh Ba Tư, với các quốc gia Irak, Kuwait, Ả Rập Xê Út, Bahrain, Qatar, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất bao quanh. Hình ảnh hai chiếc tàu chở dầu bốc cháy tại « chảo lửa » trên biển này đẩy giá dầu hỏa có lúc vượt ngưỡng 80 đô la một thùng, tăng 10 %  trong phiên giao dịch ngày 02/03/2026 và cũng chỉ trong một ngày, khí đốt tăng giá 50 %.

Mọi ánh mắt dồn về eo biển Hormuz

Sau bốn ngày Israel và Hoa Kỳ oanh tạc Iran, giới trong ngành ghi nhận các cơ sở hạ tầng dầu khí của Cộng Hòa Hồi Giáo này vẫn nguyên vẹn. Do vậy, lo ngại không nằm ở chỗ cộng đồng quốc tế sợ mất đi nguồn cung cấp của Iran, hiện ước tính khoảng hơn 3 triệu thùng dầu một ngày (năm 2025) mà điểm nóng nhất hiện nay là eo biển Hormuz.

Báo tài chính Anh, Financial Times từng đưa tin, trước loạt tấn công hôm 28/02/2026, nhiều quốc gia trong vùng Vịnh, kể cả Iran và đặc biệt là Ả Rập Xê Út và Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất đã đẩy nhanh xuất khẩu nhằm giúp khách hàng tăng dự trữ.

Đành rằng trong bối cảnh chiến tranh hiện nay, mỗi ngày thế giới đang mất đi 3,3 triệu thùng dầu Iran sản xuất, - và hơn 30 % khối lượng này là để xuất khẩu, nhưng dầu của Iran chỉ chỉ để phục vụ Trung Quốc.

Hamayoun Falakskahi chuyên gia của cơ quan tư vấn về năng lượng Kpler, nhấn mạnh đến tầm quan trọng của eo biển nước nông nằm giữa Iran với Oman : « Vịnh Ba Tư là cửa ngõ nơi 1 phần 3 lượng dầu hỏa quốc tế phải đi qua. Trong trường hợp đóng cửa eo biển Hormuz các thị trường trên thế giới sẽ mất đi lượng dầu đó, sẽ bị xáo trộn mạnh. Giá dầu chỉ trong một sớm một chiều có thể tăng lên thêm từ 20 đến 30 % một thùng. Đóng cửa eo biển này là một quyết định phi lý nhưng không loại trừ khả năng Teheran sẽ làm liều nếu như Iran thẩm định xác suất tồn tại cao hơn khả năng chế độ bị lật đổ ».  

Là nguồn nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, lại lệ thuộc nhiều vào đối tác Iran, Trung Quốc đang trong thế « ngồi trên lửa ». Phát ngôn viên bộ ngoại giao nước này hôm Chủ Nhật vừa qua kêu gọi nhanh chóng chấm dứt xung đột : « Vịnh Ba Tư là một khu vực rất quan trọng về phương diện vận tải hàng và dầu bằng đường biển. Trung Quốc kêu gọi cộng đồng quốc tế gia tăng nỗ lực giải quyết xung đột và ngăn chận những xáo trộn trong khu vực tác động đến phát triển kinh tế »

Về phần Francis Perrin, chuyên gia về dầu hỏa, giám đốc nghiên cứu Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp, thì theo ông ngoài tầm mức quan trọng về kinh tế, eo biển Hormuz còn là một điểm nóng về phương diện chiến lược, quân sự. Nhìn trên bản đồ, Mỹ có ít nhất 6 căn cứu quân sự dọc theo bờ biển phía Nam vịnh Ba Tư : « Trong Vùng Vịnh, Bahrain là nơi Hạm Đội 5 của Mỹ đặt trụ sở thường trực. Một trong những nhiệm vụ chính của Hạm Đội 5 chủ yếu là để bảo đảm an toàn cho các tuyến tàu chở dầu, đưa năng lượng từ Trung Đông, từ các quốc gia chung quanh Vịnh Ả Rập và Ba Tư Vùng Vịnh ra đến eo biển Hormuz. Đóng cửa eo biển này là một hành động khiêu chiến ». 

Iran tự bắn vào chân 

Giới trong ngành dự báo ngay cả trong trường hợp khả quan nhất tức là xung đột chỉ diễn ra vài tuần, như  tổng thống Mỹ Donald Trump đã xác nhận và Teheran không phong tỏa eo biển Hormuz mà chỉ gây khó dễ cho các hoạt động vận tải đường biển trong khu vực này, nâng mức độ « rủi ro » lên cao, cũng đủ để đẩy giá dầu đang từ 60-65 đô la như hồi tuần trước lên tới hơn 100 đô la/thùng.

Eo biển Hormuz, nối liên Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman. Nằm giữa Iran và Oman, eo biển này có độ dài khoảng hơn 60 km, rộng chừng 40-50 km với điểm hẹp nhất là chỉ hơn 3 cây số và đây cũng là một vùng nước nông chỉ khoảng 50 mét theo các dữ liệu chính thức. Thế nhưng eo biển này là có tầm chiến lược trên nhiều phương diện, như giám đốc nghiên cứu của Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược IRIS của Pháp, ông Emmanuel Hache ghi nhận.

Thứ nhất, 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu phải chung chuyển qua ngả này. Phần lớn xuất khẩu dầu hỏa của 6 nhà sản xuất trong khu vực gồm Ả Rập Xê Út, Bahrain, Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất, Iran, Irak, Kuwait, Qatar và Oman đều đi qua tuyến này. 75 % trong số đó nhằm phục vụ các thị trưởng châu Á.

Điểm thứ nhì là trên thị trường khí đốt, 1/5 khí hóa lỏng tiêu thụ trên toàn cầu do các quốc gia trong Vùnh Vịnhcung cấp đều phải đi qua cửa ngõ eo biển Hormuz. Do tính chiến lược này, chưa bao giờ Iran dám phong tỏa eo biển Hormuz (kể cả trong giai đoạn chiến tranh với Irak 1980-1988, hay trong những cuộc khủng hoảng căng thẳng nhất với Hoa Kỳ) bởi vì đóng cửa eo biển chiến lược này là đe dọa trực tiếp đến tăng trưởng và kinh tế của tất cả các quốc gia xuất khẩu năng lượng trong khu vực, là đe dọa đến các khách hàng quan trọng nhất từ Trung Quốc đến Ấn Độ, Nhật Bản và châu Âu.

Một lúc cắt đi các nguồn cung cấp dầu hỏa và khí đốt của thế giới là nước cờ quá mạo hiểm và cũng là lằn ranh đỏ mà từ trước đến nay chính quyền trong tay các giáo chủ Iran, Khomeni trước kia và Khamenei cho đến cuối tuần qua, chưa bao giờ dám vượt qua.

Nhưng cũng chính vì « tính chiến lược » của eo biển này mà trong hơn 40 năm qua Teheran đã nhiều lần đe dọa « đóng cửa » một vùng biển mà Iran đồng quản lý để gây áp lực và để mặc cả ới các quốc gia trong vùng Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman để khảng định vị trí của Iran trong khu vực, để mặc cả với Hoa Kỳ khi cần. Do vậy theo chuyên gia Pháp này, đóng cửa eo biển Hormuz cho thấy tình hình tại khu vực đã thực sự « trở nên phức tạp hơn ».

Chuyên gia Pháp Emmanuel Hache kết luận : « tự sát cả về mặt chiến lược lẫn kinh tế » và ngoài tầm mức quan trọng đối với năng lượng, thì eo biển Hormuz cũng là nơi 1/3 phân bón tiên thụ trên thế giới phải đi qua.

Giải pháp thay thế ? 

Vậy có giải pháp nào để thay thế cho cửa biển Hormuz hay không ? Giới trong ngành đồng loạt trả lời là có. Hiện đã có sẵn một số tuyến đường ống cho phép dầu của Ả Rập Xê Út vươn ra thế giới mà không cần phải đi qua eo biển Hormuz.

Tập đoàn dầu khí khổng lồ Saudi Aramco của Ả Rập Xê Út đang khai thác đường ống East-West vốn đã được xây dựng trong chiến tranh Iran–Irak trong thập niên 1980.

Abu Dhabi Crude Oil Pipeline được Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất khánh thành năm 2012 là một ngõ thoát hiểm thứ hai trong khu vực. Bản thân Iran, từ 2021 cũng đã chuyển dầu ra thế giới qua đường ống Goreh-Jask.

Tuy nhiên, năng suất của các đường ống này có giới hạn. Theo báo cáo của Cơ Quan Năng Lượng Quốc Tế công bố tháng 6/2025, đường ống East-West có công suất 5 triệu thùng/ngày (trong khi sản lượng của Ả Rập Xê Út đạt 8,9 triệu thùng/ngày). Còn Abu Dhabi Crude Oil Pipeline đạt 1,5 triệu thùng/ngày (so với sản lượng hơn 2,9 triệu thùng/ngày của UAE).

Tình huống khó khăn hơn đối với Irak, Kuwait và Qatar do các nhà sản xuất và xuất khẩu năng lượng này không có « kế hoạch B » trong trường hợp eo biển Hormuz bị phong tỏa.

Nga hưởng lợi 

Câu hỏi cuối cùng nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài, ai là những bên bị thiệt hai hơn cả ? Ngoài các quốc gia sản xuất và xuất khẩu dầu khí trong vùng Vịnh, chắc chắn Châu Á là trên tuyến đầu. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), năm 2023, 83% dầu thô tiêu thụ tại châu Á do các nước ở Trung Đông và Vùng Vịnh cung cấp và phải đi qua eo biển Hormuz. Có điều châu Á là động lực tăng trưởng kinh tế toàn cầu hiện nay, cho nên chắc chắn là tăng trưởng của thế giới sẽ bị sụt giảm.

Với chỉ khoảng 8%, Mỹ ít phụ thuộc vào dầu từ Vùng Vịnh cho nên có vẻ như Nhà Trắng không mấy lo lắng nếu eo biển Hormuz phải đóng cửa lâu dài. Tuy nhiên, một cuộc khủng hoảng dầu lửa đẩy giá dầu lên cao, lạm phát tại Mỹ cũng bị ảnh hưởng. Đây là điều hơn nửa năm trước bầu cử giữa kỳ, chính quyền Trump không muốn để xảy ra.

Nói cách khác, giá dầu tăng sẽ gây tổn hại cho tất cả các nước nhập khẩu dầu trên thế giới, ngay cả nước không mua dầu Iran. Trái lại chiến sự và một đợt phong tỏa eo biển Hormuz kéo dài Matxcơva là bên hưởng lợi hơn cả, khi mà Ấn Độ, Trung Quốc sẽ phải trông cậy nhiều hơn vào dầu hỏa của Nga

Làm thế nào để cạnh tranh cho lại khi mà hàng Trung Quốc rẻ hơn so với hàng của châu Âu từ 30-40 % ? 36 % nhà máy của Pháp và 70 % cơ sở của Đức có nguy cơ bị xóa sổ. Tiến trình « phi công nghiệp hóa » của châu Âu đang đứng trước một trận đại hồng thủy. Tính cạnh ranh cực cao của cỗ máy công nghiệp Trung Quốc do đâu mà có ? Châu Âu nên « Du nhập » công nghệ từ Hoa Lục hay noi gương Hoa Kỳ, áp dụng chính sách bảo hộ, đánh thuế hàng Trung Quốc ?

Hôm 09/02/2026 cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp – Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan công bố báo cáo mang tựa đề L’industrie européenne face au rouleau compresseur chinois – Công nghiệp châu Âu trước máy ủi Trung Quốc.

Cỗ máy công nghiệp của Trung Quốc được ví như xe ủi

Trong tài liệu gần 80 trang, các đồng tác giả đưa ra những điểm chính như sau : Hàng của Trung Quốc giờ đây không chỉ là « hàng rẻ kém chất lượng ». Với chất lượng tương đương, hàng Trung Quốc rẻ hơn từ 30 đến 40 % so với hàng châu Âu. Đại dịch Covid19 hoàn toàn không làm suy yếu cỗ máy công nghiệp Trung Quốc. Trái lại từ gần sáu năm qua, khả năng cạnh tranh của công xưởng cho thế giới này càng khốc liệt, đe dọa trực tiếp đến « những các ngành công nghiệp cốt lõi » của châu Âu như công nghiêp xe hơi, hóa chất…

Các doanh nghiệp Trung Quốc đang gặm nhấm thêm thị phần của các tập đoàn châu Âu trong khối 27 thành viên Liên Hiệp Châu Âu và kể cả những thị trường ở ngoài khối này.

Khoảng25 % kim ngạch xuất khẩu của Pháp bị hàng Trung Quốc đe dọa. Đối với Đức, nền công nghiệp số 1 của Liên Âu, tình huống còn nghiệm trọng hơn : 1/3 xuất khẩu của Đức và 2/3 GDP của quốc gia này bị các đối thủ Trung Quốc cạnh tranh. Trong hai năm, 240.000 công nhân Đức trong các nhà máy đã bị mất việc.

« Sự trỗi dậy của nền công nghiệp Trung Quốc giờ đây là một mối đe dọa ảnh hưởng đến toàn hệ thống của châu Âu : Trong vài thập niên, Bắc Kinh đã xây dựng một cỗ máy sản xuất ở quy mô lớn chưa từng có ». Sự trỗi dậy đó, dựa trên hai yếu tố. Một là sản xuất thật nhiều với chi phí thấp hơn nhiều so với tất cả các đối thủ cạnh tranh, và hai là nâng cấp công nghệ trong một thời gian cực ngắn.

Hai yếu tố này đưa Trung Quốc trở thành nhà sản xuất lớn nhất thế giới đồng thời là đối tác thương mại duy nhất thặng dư mậu dịch với toàn cầu.

Nhìn chung cho cả khối 27 nước thuộc Liên Hiệp Châu Âu, trên thị trường nội địa, « với đà hiện tại, trong trung hạn 55 % sản xuất công nghiệp của châu Âu có thể bị hàng Trung Quốc đe dọa trên thị trường nội địa ».

Châu Âu từng bước bị Trung Quốc đẩy vào thế của các nhà « lắp ráp »

Tài liệu nhấn mạnh đến một thay đổi lớn từ những năm 2010 : Bắc Kinh không chỉ tập trung tích lũy năng lực sản xuất, mà đã rút ngắn khoảng cách công nghệ với các nước tiên tiến khác. Mục tiêu nhằm khẳng định vị trí của Trung Quốc trong các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn.

Kế hoạch Made in China 2025, được thông qua năm 2015, minh họa cho sự chuyển hướng này. Trung Quốc đã nhắm đến từ công nghệ thông tin, dược phẩm, máy móc và robot, hàng không dân dụng, xe điện và thiết bị nông nghiệp. Chính sự thay đổi này, như báo cáo của Cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp ghi nhận « tạo ra nguy cơ hàng công nghiệp châu Âu bị giảm chất lượng và châu Âu chỉ còn đảm nhận các khâu lắp ráp, và hoàn thiện sản phẩm, làm giảm khả năng tạo giá trị và kiểm soát công nghệ ».

Tiêu biểu nhất là bước « đại nhẩy vọt trong ngành công nghiệp xe hơi Trung Quốc ». Châu Âu đã phải nhìn nhận « nói về ô tô điện, ở tất cả mọi khâu, công nghệ của Trung Quốc giờ đây đang đi trước các đối thủ một thế hệ » và đau hơn nữa cho các nhà sản xuất nổi tiếng trên Lục Địa Già là « với chất lượng tương đương, Trung Quốc có thể sản xuất với giá thành thấp hơn ».

Nhân một sự kiện quy tụ các nhà sản xuất xe hơi Trung Quốc - China Passenger Car association đầu năm nay, ban tổ chức đã trình bày một biểu đô cho thấy : Trên thế giới, Trung Quốc chiếm 75% thị trường điện thoại di động và cứ trên 100 máy điều hòa không khí thì có 75 chiếc là  hàng Trung Quốc, 84 % máy tính xách tay lưu hành do Trung Quốc sản xuất… Nhưng trên thị trường xe hơi, thì ô tô điện mới chỉ chinh phục được 66 % thị phần, và 33 % với các loại xe hơi chạy bằng xăng, dầu. Quan chức chủ trì sự kiện đó lập cảnh cáo giới trong ngành phải nỗ lực để thị phần xe hơi Trung Quốc trên thế giới « không lẹt đẹt ở phía sau như hiện tại ».

Châu Âu bị lấn sân

Xác định những lĩnh vực châu Âu bị Trung Quốc lấn sân, báo cáo của Pháp chỉ rõ : những lĩnh vực bị đe dọa hơn cả gồm có ngành công nghiệp nhựa, công nghiệp chế tạo bình điện cho ô tô hay xe đạp, các nhà máy hóa chất ….   Và đáng quan ngại hơn nữa là « 70 % các trong ngành sản xuất xe hơi của Pháp đang chịu áp lực rất lớn ».

Nhưng quan trọng hơn nữa là hàng Trung Quốc đang từng bước đẩy hàng của châu Âu ra khỏi ngay trên thị trường nội địa của châu lục này. 25 % tổng kim ngạch xuất khẩu của các nước công nghiệp phát triển nhất trong liên Âu (Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha và nhiều nước Bắc Âu) bị ảnh hưởng. Ngoài khu vực châu Âu thì các nhãn hiệu Trung Quốc cũng đang từng bước đẩy máy móc, và xe hơi của châu Âu ra khỏi những thị trường từ ở châu Phi đến châu Á hay châu Mỹ Latinh.

Chỉ riêng trong lĩnh vực xe hơi, sự trỗi dậy của các tập đoàn Trung Quốc « trực tiếp đe dọa gần 14 triệu công việc làm của người dân châu Âu ».

« Phi công nghiệp hóa » : Châu Âu chưa đụng đáy ?

Trên đài phát thanh tư nhân Radio Classique, Jean-Christophe Caffet, kinh tế trưởng công ty bảo hiểm ngoại thương của Pháp COFACE tiếc là Liên Âu quá chậm chạp trong những quyết định của mình để mong đảo ngược thế cờ trước một đối thủ đang rất mạnh cả về tài chính, phương tiện và nhất là về phương diện chính trị như Bắc Kinh.

Khó có thể phủ nhận nền công nghiệp châu Âu đang bị suy sụp. Nhưng không thể nói là mảng này đang bị khai tử, bởi vì chúng ta vẫn có thể điều chỉnh hướng đi. Nhưng cần phải nhanh chóng hành động. Đây là điều cách nay 18 tháng, báo cáo Draghi, mang tên chuyên gia kinh tế, cựu thống đốc Ngân Hàng Trung Ương Châu Âu Mario Draghi đã chỉ ra. Tài liệu này đã xác định được những vấn đề của châu Âu, không gì để tranh cãi. Điều đáng lo duy nhất ở đây là tiến độ để Liên Âu điều chỉnh chính sách công nghiệp của mình, tức là để thực hiện các giải pháp mà báo cáo Draghi đã chỉ ra. Có điều từ đó tới nay, trên thực tế Bruxelles mới đề xuất các biện pháp cho phép thực hiện khoảng 12 % những đề xuất trong báo cáo Draghi. Với tiến độ này, chúng ta sẽ phải mất 12 năm để thực hiện được một nữa những mục tiêu cho phép châu Âu khôi phục lại cỗ máy công nghiệp. Trong khi đó thì các đối thủ cạnh tranh của châu Âu lại rất nhanh tay. Nói cách khác, châu Âu cần gấp rút hành động.

Bắt bệnh và kê đơn 

Cũng trong báo cáo của cơ quan đặc trách về chiến lược và kế hoạch của Pháp Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan đặt câu hỏi : Liên Hiệp Châu Âu phải làm gì để cưỡng lại « máy ủi công nghiệp đó của Trung Quốc » ? Paris đề nghị hai giải pháp : một là theo chân Hoa Kỳ cũng dùng đòn thuế quan, đánh thuế 30 % vào hàng made in China xuất khẩu sang thị trường chung châu Âu. 30 % đó phản ánh khác biệt về giá thành từ 30 đến 40 % khi mà hàng của Trung Quốc rẻ hơn so với hàng của châu Âu. Khả năng thứ nhì là Bruxelles phải phá giá đồng euro từ 20 đến 30 % so với đồng nhân dân tệ của Trung Quốc để tạo một sân chơi bình đẳng. Tuy nhiên người điều hành cơ quan Haut Commissariat à la Stratégie et au Plan, Clément Baune thiên về giải pháp thứ nhất, tức là Paris muốn Pháp và Liên Âu cũng nên áp dụng chính sách bảo hộ với hàng của Trung Quốc. Về điểm này, Jean -Christophe Caffet phân tích :

Trong hoàn cảnh hiện tại, trước ‘máy ủi’ Trung Quốc như thuật ngữ được sử dụng trong báo cáo của Cơ Quan đặc trách về Chiến Lược và Kế Hoạch của Pháp, tăng 30 % thuế hải quan đánh vào hàng Trung Quốc là một dạng tuyên chiến với công xưởng của thế giới. Đây là một giải pháp khẩn cấp để chận làng sóng hàng của Trung Quốc đang đổ vào châu Âu. Giải pháp này có phần chính đáng, nhưng hoàn toàn không phải là liều thuộc trị được căn bệnh tận gốc rễ. Bởi vì để vực dậy nền công nghiệp của châu Âu, chúng ta cần áp dụng những khuyến cáo từ báo cáo mang tên ông Draghi, tức là cần huy động vốn, cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính, cần đầu tư ồ ạt vào những lĩnh vực mũi nhọn và được coi là ưu tiên, chính phủ cần can thiệp vào các lĩnh vực chiến lược đẻ bảo đảm tính tự chủ của châu lục này, như là trên phương diện công nghệ sỗ chẳng hạn.

Giáo chủ Iran Ali Khamenei, 86 tuổi, không chỉ nắm giữ quyền lực tại Iran mà còn là người đứng đầu cả một « đế chế tài chính Setad » trị giá hàng trăm tỷ đô la. Là một quốc gia giàu tài nguyên nhưng 40 % trong số 92 triệu người dân Iran sống dưới ngưỡng nghèo khó. Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, với khoảng 200.000 quân, kiểm soát một chiếc « hộp đen » ngoài tầm mắt của các cơ chế giám sát tài chính quốc tế. 

Từ 15 năm qua kinh tế Iran gần như liên tục bị Hoa Kỳ và phương Tây trừng phạt, dù vậy, để bảo đảm sự tồn tại cho chế độ, đâu là bí quyết giúp Teheran vẫn có phương tiện tài trợ cho những cánh tay nối dài trong khu vực, như Hezbollah tại Liban hay các nhóm vũ trang thuộc lực lượng Hachd al-Chaabi ở Irak, phong trào Hồi Giáo Hamas của người Palestine : Những lá chắn giữa Iran và Israel.

100 tỷ đô la nhờ xuất khẩu dầu hỏa

Theo tuần báo Anh The Economist ấn bản ngày 17/10/2024, « Các công ty bình phong, một mạng lưới tài chính ngầm rộng lớn và Trung Quốc là ba lá chủ bài » của Iran trong nhiều thập niên qua.

Các công ty bình phong là công cụ để chuyển và rửa tiền từ các khoản giao dịch mua bán dầu và vũ khí, như với Nga - nhất là từ khi Iran cung cấp drone cho Matxcơva sử dụng trên chiến trường Ukraina.

Tạp chí Time Magazine thẩm định dầu hỏa chiếm 70 % thu nhập của Iran và với khả năng cung cấp từ 3 đến 4 triệu thùng dầu một ngày, doanh thu của Setad trong tay giáo chủ Khamenei, năm 2025 đã lên tới 100 tỷ đô la Mỹ. Báo tài chính Arabian Gulf Business Insight lưu ý sau đợt giao tranh giữa Israel và Iran, tháng 6/2025 Hoa Kỳ đã ban hành thêm các biện pháp trừng phạt Teheran, nhưng vô ích, bởi Iran đã quá quen cách vượt rào và đã xây dựng một mạng lưới tài chính ngầm cho phép Ngân Hàng Trung Ương « trực tiếp thu tiền từ khi dầu hỏa rời khỏi các giàn khoan. Nếu như Iran đã mất hẳn những thị trường Âu, Mỹ thì 95 % xuất khẩu dầu thô Iran đổ về Trung Quốc » như The Economist ghi nhận. Trong hệ thống này, không ít các công ty bình phong đã được dựng lên tại Iran, Trung Quốc và phần lớn các khoản giao dịch đó không cần phải sử dụng đến đồng đô la Mỹ để thanh toán.

200 tỷ đô la trong « két tiền » của Vệ Binh Cách Mạng

Vào lúc tàu chiến của Hoa Kỳ hiện diện tại Trung Đông trong những ngày đầu 2026, tổng thống Trump dọa Teheran « không còn nhiều thời gian » trước khi Washington mạnh tay tấn công, tương lai của chế độ liên tục cầm quyền từ sau cuộc cách mạng năm 1979 có vẻ bấp bênh hơn bao giờ hết, truyền thông phương Tây khẳng định giáo chủ Khamenei và những người thân cận, đang làm chủ một kho bạc khổng lồ hàng trăm tỷ đô la. Từ năm 2013 kho bạc bí mật đó đã vượt ngưỡng tâm lý 100 tỷ đô la. Quỹ nghiên cứu của Mỹ Foundation for Defense of Democaties ước tính, hiện tại, số tiền này « đã được nhân lên gấp đôi » và do Setad quản lý.

Setad là một con bạch tuộc, hiện diện và thậm chí chiếm thế độc quyền, hoặc gần như độc quyền trong nhiều lĩnh vực then chốt từ bất động sản đến các ngành công nghiệp dầu khí, các tập đoàn khai thác khoáng sản, sân  bay, hải cảng, ngân hàng, các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông và đương nhiên là cả ngành công nghiệp vũ khí.

Với thời gian Setad từng bước trở thành một « két tiền » của chế độ ở Teheran, hoàn toàn biệt lập với ngân sách quốc gia. Đây cũng là công cụ để giáo chủ Khamenei từ đầu thập niên 1990 củng cố quyền lực chính trị, quân sự và cả trên bàn cờ khu vực … Giới trong ngành gọi thực thể này là một chiếc « hộp đen », cất giấu « hàng trăm tỷ đô la » để Vệ Binh Cách Mạng -Pasdaran, theo tiếng Ba Tư, toàn quyền sử dụng ngoài vòng kiểm soát của các định chế tài chính ngân hàng quốc tế.

Báo chí phương Tây còn tiết lộ, một trong những nhân vật quan trọng nhất điều hành Setad chính là Mojtaba Khamenei, 57 tuổi, con trai giáo chủ Iran. Nhiều nguồn tin thông thạo được các hãng tin Anh, Mỹ trích dẫn thậm chí còn nói rõ, Setad dưới sự điều hành của giáo chủ và gia đình Khamenei đã bắt rễ khá sâu vào Venezuela, nhất là trong hai lĩnh vực xây dựng và dầu hỏa. Ngoài ra, qua các trung gian, thực thể này cũng đã hiện diện tại châu Âu, với những hệ thống khách sạn cao cấp ở Frankfurt - Đức, hay một vài « dự án bất động sản kín đáo hơn » tại Pháp, Ý …

Phong trào nổi dậy tại Iran bùng lên nhiều ngày trong năm 2025 mà một trong những nguyên nhân chính là tình trạng kinh tế tồi tệ tại một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên như Iran. Vào thời điểm đó, phải mất gần 1,5 triệu rial mới đổi lấy được 1 đô la Mỹ ; khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó càng hoảng hốt và phẫn nộ khi thấy giá nhu yếu phẩm tăng 75 % trong một sớm một chiều.

Hậu quả từ lệnh trừng phạt của Mỹ

Trên kênh truyền hình Public Sénat hôm 12/01/2026 nhà nghiên cứu David Rigoulet -Roze, Viện Phân Tích Chiến Lược của Pháp IFAS, nhấn mạnh đến tính bất cập của cả một « hệ thống » kinh tế tại quốc gia dầu hỏa này. Rigoulet -Roze cũng là tổng biên tập tạp chí Orients Stratégiques, tác giả cuốn République Islamique d'Iran en crise systémique- Cộng hòa Hồi giáo Iran bị khủng hoảng có hệ thống, NXB L’Harmattan.

« Chủ yếu là do hệ thống vận hành tại Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Đây không chỉ là một quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên mà còn có trình độ dân trí cao. Nghịch lý ở đây là vừa giàu tài nguyên thiên nhiên vừa có nhân lực rất tốt nhưng chỉ vì những lý do mang tính ý thức hệ nên Iran mới lún vào khủng hoảng như hiện nay. Đương nhiên, khủng hoảng tại quốc gia này thêm nghiêm trọng dưới tác động của các đợt trừng phạt kéo dài trong rất nhiều năm. Mọi người thường cho rằng, lệnh trừng phạt quốc tế, đặc biệt là chính sách gây áp lực tối đa của Hoa Kỳ là nguyên nhân, nhưng bên cạnh đó chính quyền Iran đã quản lý đất nước một cách quá kém cỏi.

Thêm vào đó là quá nhiều những trục trặc trong hệ thống kinh tế, là vai trò độc quyền của Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo trong những lĩnh vực then chốt, là tình trạng tham nhũng triền miên … Hơn nữa một phần thu nhập quốc gia lại được dùng để nuôi dưỡng các lực lượng ở hải ngoại, như là phong trào Hồi Giáo Hezbollah ở Liban, hay Hamas của người Palestine, để làm những lá chắn bảo vệ an ninh của bản thân Iran. Công luận ý thức được là thu nhập quốc gia bị thất thoát ra nước ngoài… ».

Thierry Coville, chuyên nghiên cứu về Iran tại Viện Quan Hệ Quốc Tế và Chiến Lược -IRIS, lấy làm tiếc cho một quốc gia có nhiều tiềm năng như Iran nhưng đã đánh mất cơ hội để trở thành một cường quốc khu vực. Thierry Coville là tác giả cuốn l’Iran, une puissance en mouvement -Iran, một cường quốc đang chuyển động, NXB Eyrolles

« Nhờ thỏa thuận hạt nhân ký kết hồi năm 2015 mà phần lớn các biện pháp trừng phạt nhắm vào Iran đã được dỡ bỏ trong giai đoạn 2016-2017. Đó là một ngoại lệ duy nhất trong suốt nhiều năm trời, chính xác hơn là từ 2011 cho đến nay. Chính vì không bị trừng phạt cho nên trong thời gian 2016-2017 lạm phát đã hạ xuống còn dưới 10 %. Đến năm 2018 Donald Trump lại đưa Teheran vào danh sách đen và theo tôi, đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng kiệt quệ hiện nay. Lạm phát hiện tại khoảng 30-40 %.

Ngoài ra, hệ thống chính trị và kinh tế tại Iran khiến quốc gia này không thể phát huy hết tiềm năng, bởi vì một phần các hoạt động kinh tế quốc gia thuộc lĩnh vực ‘bán công’, trong tay lực lượng mang tên Pasdaran theo tiếng Ba Tư, tức là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran. Đây chính là kho bạc của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Pasdaran được cho là kiểm soát từ 40% đến 70% GDP của Iran, theo tôi tỷ lệ đó có lẽ 20 % tức là 1 phần 5 tổng sản phẩm nội địa của nước này. Đây là một trọng lượng đã quá lớn rồi. Điều đó cũng có nghĩa là Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo Iran trực tiếp quản lý rất nhiều các doanh nghiệp trên toàn quốc (…) Cái khổ đối với Iran là quốc gia này thực sự có nhiều các doanh nhân thực thụ, thế nhưng lĩnh vực tư nhân chỉ tương đương 20 % GDP.

Câu hỏi còn lại là để tồn tại, liệu chính quyền Teheran có sẵn sàng cải tổ cơ cấu để mở rộng vai trò của lĩnh lực kinh tế tư nhân hay không ? Điều này hết sức quan trọng vì đây trước hết là một vấn đề chính trị và nó đặt lại vai trò của khu vực mà tôi gọi là bán công, trong tay các vệ binh -Pasdaran. Các số liệu thống kê cho thấy tình trạng kiệt quệ kinh tế dẫn tới cuộc nổi dậy lần này. Khoảng 40 % dân số Iran sống trong cảnh nghèo khó mà nguyên nhân chủ yếu là do trừng phạt kinh tế Mỹ ban hành ».

Mùa thu năm 2025 trước khi làn sóng phẫn nộ tại Iran lan tràn, một ngân hàng lớn ở Iran tuyên bố phá sản, hơn 7 triệu thân chủ trắng tay. Đó là ngân hàng Ayandeh, do một nhà tài phiệt thân cận với con trai giáo chủ Khamenei và với cựu tổng thống Iran Mahmoud Ahmedinejad sáng lập. Cùng lúc, báo chí tại Trung Đông và Âu Mỹ đưa tin, trong cuộc xung đột 12 ngày đêm hồi tháng 6/2025 với Israel, 10 tỷ đô la đã rời khỏi Iran và được chuyển đến Irak hay Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất.

Hai mươi năm để hãng xe BYD chinh phục thế giới, qua mặt tập đoàn ô tô điện của Mỹ Tesla. Trung Quốc trong năm 2025 đã xuýt soán ngôi Nhật Bản trở thành nhà sản xuất xe hơi số một toàn cầu. Đâu là bí quyết đưa BYD để vươn ra thế giới ? Một lần nữa, Trung Quốc lại đe dọa đến sự sống còn của những gì từng làm nên tên tuổi của ngành công nghiệp Âu, Mỹ !

Hãng xe Tesla của tỷ phú Mỹ ngay những ngày đầu 2026 đã nhận được tin xấu : Vị trí số 1 thế giới về ô tô điện đã bị đối thủ Trung Quốc BYD trong tay tỷ phú Vương Truyền Phúc (Wang Chuanfu) cướp mất. Trong cả năm 2025, Tesla chỉ bán được hơn 1,6 triệu chiếc xe trên toàn cầu, giảm đi mất 9 % so với một năm trước đó. Trái lại hãng xe BYD đã bán được hơn 2 triệu chiếc xe điện. Trên thị trường Trung Quốc, xe của Tesla dễ dàng bị « hàng nội địa » cạnh tranh.

2025 : BYD lên ngôi

Sau các nước châu Á lân cận, sau các nước đang phát triển tại châu Mỹ Latinh và châu Phi, xe Trung Quốc bắt rễ vào châu Âu và hướng tới Canada.

2025, xe điện (EV) chiếm hơn một phần tư số xe mới được bán ra trên toàn thế giới. Một nửa doanh số toàn cầu tập trung tại Trung Quốc, nơi đã sản xuất 16 triệu xe điện và 2,6 triệu trong số đó là để xuất khẩu. Con số này cao gấp đôi so với năm trước.

Hiện tại, Mexico cùng với Brazil, Indonesia và Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất, nằm trong số mười thị trường xuất khẩu xe điện Trung Quốc lớn nhất.

Theo ngân hàng tư nhân Mỹ Jefferies, điểm mạnh của BYD trong năm 2025 là doanh thu trên các thị trường quốc tế : xe của hãng này - nhất là trong lĩnh vực sử dụng vừa xăng, vừa điện, càng lúc càng được khách hàng châu Á ưa chuộng. Nhưng đáng nói hơn cả là BYD liên tục chinh phục thêm các thị trường ở rất xa Thâm Quyến : số lượng xe bán ra tại Brazil năm 2025 tăng hơn 50 %, tăng 148 % trên thị trường Mêhicô, được nhân lên hơn gấp 5 lần so với hồi 2024 tại Anh Quốc.

Trên thị trường Tây Ban Nha, số lượng xe bán ra tăng gần 580 % … Riêng tại Pháp, logo của BYD ngày càng xuất hiện nhiều hơn, nhưng trên tổng số 1,7 triệu chiếc xe mới (ô tô điện và xe chạy bằng xăng, dầu) bán ra trong năm vừa qua, chỉ có 10.000 chiếc là xe của tập đoàn Trung Quốc do nhà tỷ phú họ Vương điều hành.

Vào lúc Bruxelles vì muốn bảo vệ các tập đoàn châu Âu đòi đánh thuế xe Trung Quốc thì BYD nhanh chóng quyết định mở nhà máy sản xuất ngay trên Lục Địa Già. Sau Hungary và Thổ Nhĩ Kỳ, BYD nhắm tới Tây Ban Nha để mở thêm một cơ sở thứ ba tại châu Âu vào quãng 2030. Với cả ba nhà máy ở Szeged - Hungary chính thức hoạt động từ năm nay, cơ sở tại Manis Thổ Nhĩ Kỳ và một tại Tây Ban Nha, BYD có khả năng cung cấp 450.000 chiếc xe hàng năm.

BYD nói riêng và tất cả các hãng xe Trung Quốc nói chung không chen chân được vào thị trường Mỹ nhưng trong tháng 1/2026 sau chuyến công du đến Bắc Kinh trong ba ngày, thủ tướng Canada, Mark Carney thông báo khai thông được hồ sơ ô tô với Trung Quốc. Cũng quyết định này khiến tổng thống Hoa Kỳ, Donald Trump nổi dóa, đòi đánh thuế 100 % vào hàng hóa của Canada xuất khẩu sang Mỹ vì Ottawa bắt tay với Trung Quốc trong lĩnh vực xe hơi. 

Thực ra, từ tháng 7 năm 2023, các quốc gia đang phát triển là động lực thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc. Chẳng hạn, Mêhicô đã nhập khẩu 100.000 xe điện Trung Quốc vào năm 2025, gấp đôi so với năm 2024. 

Ba lợi thế lớn để chinh phục thế giới

Đâu là bí quyết thành công của tập đoàn do kỹ sư Vưong Truyền Phúc sáng lập năm 1995 ?

BYD, có trụ sở tại Thâm Quyến, hiện đã là nhà sản xuất xe hybrid sạc điện (plug-in hybrid) lớn nhất thế giới, ngang ngửa với tập đoàn của tỷ phú Mỹ Elon MuskTesla trên thị trường xe điện. Thậm chí, hãng còn được dự đoán sẽ vượt qua Tesla ngay trong năm nay. Một con số cho thấy rõ tầm vóc của gã khổng lồ châu Á này : năm 2022, BYD đã bán gần 2 triệu chiếc xe sạch tại Trung Quốc, tương đương với tổng doanh số xe điện của toàn bộ thị trường châu Âu cộng lại, tính trên mọi thương hiệu. Một thành tích không hề nhỏ đối với một công ty mới chỉ hơn 20 năm tuổi và ban đầu chỉ sản xuất pin cho điện thoại di động.

Công ty có tham vọng rất lớn tại châu Âu, trong đó có kế hoạch xây dựng một nhà máy khổng lồ để sản xuất xe điện ngay trên Lục Địa Già. Khoản đầu tư lên tới gần 10 tỷ euro, kèm theo hàng nghìn việc làm. Vì thế Pháp, Đức và Tây Ban Nha, để thu hút tập đoàn Trung Quốc, đang lao vào một cuộc cạnh tranh vô cùng gay gắt. Quốc gia nào đưa ra mức trợ cấp công lớn nhất, vị trí tốt nhất và các ưu đãi thuế hấp dẫn nhất sẽ có lợi thế. Pháp có một lợi thế không nhỏ là công cụ « bonnus écologique » để khuyến khích sử dụng xe điện, là một cú hích không nhỏ cho ô tô điện của BYD sản xuất tại các nhà máy sắp hoạt động trên lãnh thổ châu Âu.

BYD có ba lá chủ bài rất mạnh để dẫn đầu trên thị trường ô tô điện và xe hybrid : một là Nhà nước hỗ trợ trong khuôn khổ kế hoạch tự chủ Made In China 2025 của ông Tập Cận Bình ; hai là nhân công của Trung Quốc rẻ. Nhờ vậy mà xe Trung Quốc dễ dàng thu hút chú ý của các khách hàng tại những quốc gia đang phát triển. Tại Pháp chẳng hạn, theo thông tin từ trang mạng chuyên về năng lượng sạch ECOInfo, giá tối thiểu một chiếc xe một chiếc ô tô điện là 17.000 euro, thì chỉ cần 11.000 euro là có thể mua được một chiếc BYD.

Ưu thế thứ ba của hãng xe Trung Quốc này là một tầm nhìn chiến lược của doanh nhân họ Vương. Ban đầu, BYD chỉ là một nhà sản xuất pin cho điện thoại trước khi bắt đầu hướng tới việc sản xuất xe buýt điện để giảm bớt ô nhiễm môi trường tại quốc gia hơn 1 tỷ dân này. Nhưng đến 2023 hãng xe Trung Quốc này có lúc đã qua mặt được Tesla về số lượng sản xuất. Một năm sau, tại triển lãm ô tô Bắc Kinh, BYD trình làng phát minh pin thế hệ mới, cho phép chạy được 2000 km trước khi phải nạp điện trở lại. (Để so sánh, với xe Tesla của Mỹ, tối đa là hơn 800 km lại phải nạp điện). 

Bên cạnh đó, cho dù mới vừa ngoài 20 năm hoạt động, chỉ một nhà máy của BYD tại Thâm Quyến, tuyển dụng 57.000 công nhân. Trong lúc hãng xe Pháp Renault, được thành lập từ năm 1898, hiện có khoảng 90.000 nhân viên trên toàn thế giới – gần một nửa trong số đó làm việc trong các nhà máy tại Pháp. Về năng suất, căn cứ vào những thông tin cung cấp cho báo chí, thì chỉ riêng tại nhà máy này, nơi BYD đã khởi nghiệp, « cứ mỗi phút là một chiếc xe đã hoàn tất », đây cũng là nơi nhãn hiệu lắp ráp đến 12 kiểu xe khác nhau.

Khó khăn ở phía trước

Trên thị trường nội địa, BYD không được « thuận buồm xuôi gió » như trên thương trường quốc tế : từ 2023 chỉ một mình tập đoàn này chiếm 35% thị phần xe điện và xe hybrid sạc điện tại Trung Quốc.

Theo Bill Russo, chủ tịch tổng giám đốc công ty tư vấn có trụ sở tại Thượng Hải Automobility Ldt, « Mối nguy lớn nhất đối với BYD chính là BYD ». Hãng này đã trở nên quá lớn, và có nguy cơ làm khuynh đảo thị trường ô tô nội địa. Để tránh làm lu mờ các tập đoàn nhà nước, Bắc Kinh sẽ không để BYD vượt quá 20% thị phần và BYD không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tập trung vào xuất khẩu. Doanh số của BYD tại Trung Quốc đã giảm 10 % trong năm qua so với năm 2024, bị những tên tuổi khác như Leapmotor hay Xpeng… cạnh tranh. Hệ quả kèm theo, như giới trong ngành ghi nhận, càng gặp khó khăn trên thị trường nội địa, BYD lại càng « trở nên lợi hại hơn » để xuất khẩu bằng mọi giá. Điều này báo trước những cuộc đối đầu « khốc liệt » giữa hãng xe này của Trung Quốc với các nhà sản xuất Âu-Mỹ.

Tesla bắt đầu trả giá : Elon Musk dù đã được chủ tịch Tập Cận Bình tiếp đón như một nguyên thủ quốc gia nhưng quyền lợi của các tập đoàn Trung Quốc vẫn là trên hết. Còn tại châu Âu, đối với những tên tuổi trong ngành công nghiệp xe hơi lâu đời nhưu Volkswagen hay Mercedes… của Đức, Renault, Peugeot, Citroen của Pháp… BYD với những phương tiện khổng lồ (cả về vốn lẫn nhân sự) và với thế thượng phong về công nghệ sản xuất bình điện, đang trở thành một cơn « ác mộng ».

Trong lĩnh vực xe điện, Trung Quốc gần như đi trước châu Âu khoảng 10 năm. Với BYD, Bắc Kinh đã thực sự tạo ra một « cỗ máy chiến tranh » : xe của BYD có khả năng cạnh tranh cực cao. Tại triển lãm ô tô Thượng Hải gần đây nhất, hãng đã giới thiệu một mẫu xe cỡ nhỏ với giá dưới 10.000 euro. Vì vậy, các nhà sản xuất châu Âu sẽ buộc phải chạy theo. BYD khơi dậy cơn ác mộng : các tập đoàn điện thoại di động và viễn thông Trung Quốc như Huawei, Oppo hay Xiaomi đã từng bước loại hẳn các thương hiệu lớn của châu Âu Alcatel và Nokia, để rồi giờ đây, chỉ còn lại Apple của Mỹ và Samsung của Hàn Quốc đủ sức đối đầu với các hãng Trung Quốc.

Các nhãn hiệu đó liệu sẽ trụ được bao lâu trước những khối lượng xe quá lớn, lại vừa rẻ, vừa đa dạng hiện diện ở đủ mọi gam của BYD, sắp được sản xuất từ các nhà máy ở Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ và Tây Ban Nha ? Giới trong ngành ý thức được rằng chỉ trong một thời gian rất ngắn, điện thoại di động của những tên tuổi lớn trong ngành như Alcatel của Pháp hay Nokia của Phần Lan hoàn toàn biến mất khỏi thị trường.

« Châu Âu có Groenland và nắm giữ rất nhiều công trái phiếu của Mỹ ». Ngân hàng Đức, Deutsche Bank nhắc nhở Washington vào lúc tổng thống Hoa Kỳ định tung đòn thuế quan và cả giải pháp quân sự chiếm đoạt Groenland của Đan Mạch. Châu Âu, đang nắm giữ 40 % cổ phần và công trái phiếu của siêu cường số 1 toàn cầu. Với 10 ngàn tỷ đô la trong tay, Lục Địa Già có thể sử dụng nợ của nước Mỹ như một công cụ để bảo vệ « chủ quyền lãnh thổ » ?

Sau nhiều ngày đe dọa, cuối cùng tổng thống Donald Trump dịu giọng với châu Âu trên vấn đề Groenland khi thấy lãi suất tín dụng dài hạn 10 năm mà Hoa Kỳ tăng cao, gần đụng ngưỡng 5 %. Hôm 18/01/2026 một quan chức của Deutsche Bank, ngân hàng lớn nhất của Đức nhắc đến một thực tế : « Cho dù là một cường quốc quân sự và là nền kinh tế số 1 toàn cầu nhưng Hoa Kỳ có một nhược điểm, khi bị phụ thuộc vào những quốc gia khác để thanh toán hóa đơn ». Tạp chí tài chính Mỹ Forbes hôm 04/01/2026 trong bài viết mang tựa đề Mỹ với mức nợ khổng lồ 38.000 tỷ đô la, ai là chủ nợ của chúng ta ? Khoảng từ 25 đến 32 % số tiền đó, -tương đương với từ 950 đến 1216 tỷ đô la, do các chủ nợ nước ngoài quản lý. Nhật Bản (1.130 tỷ đô la) Anh Quốc (807 tỷ) và Trung Quốc (750 tỷ đô la) nắm giữ nợ công của Hoa Kỳ nhiều hơn cả. Điều đáng nói hơn cả là hiện tại Bắc Kinh chỉ còn nắm giữ 750 tỷ đô la công trái phiếu - Treasuries của Mỹ, tức chỉ bằng một nửa so với 10 năm trước đây.

Gánh nặng 1.000 tỷ đô la một năm để trả lãi cho chủ nợ

Với  núi nợ 38.000 tỷ đô la đó, trung bình hàng năm Bộ Ngân Khố phải chi 1.000 tỷ đô la chỉ để trả tiền lãi cho các chủ nợ. Do vậy Nhà Trắng đương nhiên rất quan tâm đến những trồi sụt của lãi suất ngân hàng, lãi suất tín dụng ngắn và dài hạn mà Hoa Kỳ phải đi vay.

Theo thẩm định của hãng tin Mỹ Bloomberg, Liên Hiệp Châu Âu mà Đan Mạch là một thành viên, cùng với Anh Quốc, Thụy Sĩ và Na Uy đang nắm giữ khoảng 10 % tổng nợ công của nước Mỹ và nếu tính luôn cả công trái phiếu và cổ phần của các công ty Mỹ trong tay các nhà đầu tư châu Âu thì tỷ lệ này lên tới 40 %. Hậu quả sẽ ra sao nếu như các nhà đầu tư châu Âu « bán đi hay chỉ cần ngừng mua thêm vào công trái phiếu bộ Ngân Khố Hoa Kỳ phát hành ?

Washington lùi bước trước nguy cơ lạm phát đánh mất lá phiếu của cử tri

Trên đài truyền hình tư nhân BFM TV John Plassard thuộc ngân hàng tư Cité Gestion -Genève Thụy Sĩ cho rằng tổng thống Donald Trump dịu dọng với châu Âu trên vấn đề Groenland trước hết là do áp lực chính trị trong nước. Tháng 11/2026 Hoa Kỳ tổ chức bầu cử giữa nhiệm kỳ và Nhà Trắng tuyệt đối không muốn để cử tri bất mãn vì vật giá leo thang. Áp lực của Châu Âu chỉ là một trong những yếu tố khiến Washington nhượng bộ.

« Lần này, mối đe dọa không chỉ xuất phát từ việc lãi suất tín dụng đi vay dài hạn tăng đột ngột do vấn đề Groenland. Thực ra một trong những yếu tố Hoa Kỳ phải đi vay tín dụng dài hạn với lãi suất cao, là vì Nhật Bản. Tokyo là chủ nợ lớn nhất của Mỹ. Đây là áp lực mạnh bắt Nhà Trắng phải cân nhắc. Điểm thứ nhì là hiếm khi nào Liên Âu dám nói không với Mỹ và dám khẳng định là sẽ không nhượng bộ, không để chủ quyền của một thành viên bị xâm phạm. Cùng lúc Donald Trump biết là sẽ phải hứng chịu hậu quả về mặt chính trị nếu như vì trừng phạt Liên Âu dẫn tới lạm phát, gây thiệt hại cho dân Mỹ. Hoa Kỳ chuẩn bị bầu cử giữa kỳ vào mùa thu này. Lạm phát là yếu tố quan trọng có thể quyết định cho kết quả đợt bầu cử 2026. Hiện tại lạm phát ở Mỹ là 2,7 % theo thống kê chính thức, thực tế đời sống đắt đỏ hơn vậy. Tỷ lệ 2,7 % vẫn còn cao hơn mục tiêu 2 % của Nhà Trắng. Lạm phát là hạt sỏi trong chiếc giầy của ông Trump ».

Giới tư bản thận trọng với nước Mỹ trong tay Donald Trump

Hơn bao giờ hết, Hoa Kỳ thực sự « cần tiền » của thế giới. Từ 1996 siêu cường kinh tế số 1 toàn cầu luôn trong thế « thiếu hụt » và phải đi vay. Trái lại từ Nhật Bản đến Trung Quốc, Liên Hiệp Châu Âu, Anh Quốc hay Thụy Sĩ, Canada .. là những nơi « dư thừa vốn », « dư thừa tiền tiết kiệm ». Kinh tế trưởng của ngân hàng Pháp Société Générale Michel Martinez so sánh : « Nếu như châu Âu bị phụ thuộc vào các quốc gia ngoài khối về nguyên liệu thô, hay về quốc phòng, thì trái lại châu lục này lại dư thừa vốn và đây là một lợi thế không nhỏ ».

Tháng 4/2025 vào lúc tổng thống Donald Trump công cố Ngày Giải Phóng Hoa Kỳ, áp dụng thuế đối ứng với toàn cầu, lãi suất tín dụng mà Mỹ phải đi vay đã đột ngột tăng cao, thị trường chứng khoán mất giá. Trong đêm 9-10/04/2025 lãi suất tín dụng 10 năm « tăng gần nửa điểm » trong vài giờ đồng hồ làm dấy lên viễn cảnh quốc gia mang nợ lớn nhất thế giới phải đối mặt với một « cuộc khủng hoảng niềm tin », thiếu hụt thanh khoản. Nhà Trắng sau đó đã buộc phải tạm hoãn cuộc chiến thương mại. Báo chí quốc tế khi đó ghi nhận một số những «  hoạt động bất thường trên các thị trường tài chính » khi các chủ nợ của Washington « ồ ạt bán đi công trái phiếu » của Hoa Kỳ hay tạm ngừng mua vào thêm công nợ bộ Ngân Khố Mỹ phát hành.

Lần này, vào lúc Donald Trump dọa đánh thuế vào bất kỳ một quốc gia nào chống đối Mỹ thâu tóm Groenland, hai quỹ đầu tư một của Thụy Điển và một của Đan Mạch rầm rộ thông báo nhanh chóng bán đi trái phiếu Kho Bạc Mỹ phát hành họ đang nắm giữ. Cho dù trên thực tế những quyết định này đã được đưa ra trước đòn hù dọa gần đây nhất của Donald Trump và về mặt quy mô (quỹ đầu tư Đan Mạch AkademikerPension thông báo « thanh lý » 100 triệu đô la công trái phiếu của Mỹ còn quỹ hưu trí Thụy Điển Alecta đã bán phần lớn trong số 11 tỷ đô la nợ Mỹ mà họ còn nắm giữ hồi đầu 2025) quyết định của hai quỹ đầu tư Bắc Âu này không thấm vào đâu nhưng đây là một lời nhắc nhở Washington rằng châu Âu là chủ nợ của Mỹ và có thể dùng công cụ này để trả đũa nếu chủ quyền quốc gia của một nước trong Liên Âu bị đe dọa, cho dù mối đe dọa đó xuất phát từ một nước đồng minh

Cũng trên đài BFM TV Wilfrid Galand tổng giám đốc công ty tài chính Montpensier đưa ra một yếu tố khác để giải thích mức độ phụ thuộc của Mỹ vào tư bản châu Âu :

« Chúng ta đang sống trong thế giới cần nguyên liệu để vận hành, mà nguyên liệu của nền kinh tế Hoa Kỳ là nợ. Tức là Mỹ rất cần tín dụng để bảo đảm tăng trưởng. Điều đó có nghĩa là chỉ cần lãi suất tín dụng bị đẩy lên cao là tất cả mọi người, ngay cả ông Trump cùng trong trại thái bất an. Điều này từng xảy ra hồi tháng 4/2025 khi ông tuyên bố Ngày Giải Phóng nước Mỹ và áp dụng thuế đối ứng với toàn cầu. Khi đó lãi suất Mỹ phải đi vay đã bị đẩy lên cao và chính điều này khiến tổng thống Mỹ lùi bước. Lần này, về góc độ kinh tế mà nói phản ứng của châu Âu dứt khoát hơn hẳn, trong lúc ưu tiên của Donald Trump là vấn đề lãi suất. Ông muốn thu hẹp khoảng cách giữa lãi suất ngắn hạn với lãi suất dài hạn, để thúc đẩy tiêu thụ và nhất là thúc đẩy thị trường địa ốc. Donald Trump có thể thúc ép Cục Dự Trữ Liên Bang, đòi FED điều chỉnh lãi suất chỉ đạo của ngân hàng. Nhưng lãi suất dài hạn mà Hoa Kỳ phải đi vay không tùy thuộc vào ngân hàng trung ương Mỹ hay vào tổng thống Trump. Điều bất thường ở đây, là vào lúc kinh tế Mỹ có khuynh hướng tăng trưởng tốt và tháng 9/2025 ngân hàng trung ương Mỹ đã hạ lãi suất chỉ đạo. Với hai yếu tố này, nhẽ ra lãi suất tín dụng dài hạn phải thấp. Nếu như các chủ nợ của Hoa Kỳ đòi tín dụng cao, có nghĩa là họ không mấy tin tưởng vào kinh tế Mỹ, không an tâm về khối nợ của Hoa Kỳ. Điều này cũng cho thấy kinh tế Mỹ quá phụ thuộc vào tín dụng, vào khả năng đi vay nợ. Điều đó bắt buộc Donald Trump phải chú ý ».

3 trở ngại khi sử dụng vũ khí tài chính để phản công

Tuy nhiên, trước mắt tất cả các nhà phân tích cùng nhận định ồ ạt bán đi công trái phiếu của Hoa Kỳ để « phạt » Mỹ muốn thâu tóm Groenland là « không thực tế ». Florence Pisani kinh tế gia cơ quan tư vấn tài chính Candriam-trự sở taik Luxembourg giải thích : Vấn đề thứ nhất, trong trường hợp của châu Âu, cho dù là một chủ nợ lớn, nhưng khác với Trung Quốc, « phần lớn công trái phiếu và cổ phiếu của Mỹ do các thực thể tư nhân châu (ngân hàng tư nhân, quỹ đầu tư tư nhân hay các hãng bảo hiểm…) nắm giữ » Điều đó có nghĩa là khả năng để chính phủ Anh, Đức hay Pháp, Thụy Sĩ… can thiệp có hạn.

Lý do thứ hai khiến bất kỳ một chủ nợ nào cũng phải suy nghĩ rất kỹ trước khi « ồ ạt bán đi cổ phần và công trái phiếu của Hoa Kỳ » bởi vì các chủ nợ đều rất cần Mỹ : bán đi một khối lượng lớn và trong một thời gian ngắn cổ phần và công trái phiếu Hoa Kỳ, sẽ gây xáo trộn nền kinh tế số 1 toàn cầu. Thử hỏi nếu các nước châu Âu bán ra cùng lúc một phần trong số 10.000 tỷ đô la nợ của Mỹ đang nắm giữ trong tay, thì ai có đủ sức để mua lại số nợ này ? Vả lại, ai cũng biết, chỉ cần « Mỹ hắt hơi, thế giới cảm lạnh », tức là khủng hoảng tài chính hay kinh tế xuất phát từ Hoa Kỳ ảnh hưởng tiêu cực đến các nền kinh tế của châu Âu, của Canada và hai chủ nợ lớn ở châu Á là Nhật Bản và Trung Quốc. Trong chiều ngược lại, châu Âu, Nhật Bản hay Trung Quốc, Canada là những nước dư thừa vốn tiết kiệm do vậy mới là « chủ nợ lớn của Mỹ », vậy nếu tẩy chay cổ phần và công trái phiếu của Hoa Kỳ thì làm thế nào để kiếm lãi từ các khoản vốn dư thừa đó ?

Cuối cùng, Washington cũng là chủ nợ của các nước châu Âu và đang nắm giữ đến 1/3 kho dự trữ vàng của Đức …. Do vậy nếu bị « tấn công » bằng đòn tài chính, chắc chắn là Hoa Kỳ sẽ phản công … Hiện tại không một định chế tài chính nào, không một quốc gia nào, cho dù là Trung Quốc hay Nhật Bản dám thách thức Cục Dự Trữ Liên Bang Mỹ. Trong hoàn cảnh đó, dùng nợ của Mỹ để chống Mỹ là dạng « vũ răn đe » và chỉ sử dụng trong thế đường cùng như Tobias Gehrhe thuộc nhóm nghiên cứu CERI của Châu Âu ghi nhận.

« Sell America »

Song nói như vậy không có nghĩa là các chủ nợ của Hoa Kỳ hoàn toàn bị bó tay. Trong 1 thập niên, nợ của Mỹ do Trung Quốc nắm giữ đã giảm đi phân nửa. Bắc Kinh chỉ còn quản lý 750 tỷ đô la công trái phiếu của Hoa Kỳ. Những căng thẳng về địa chính trị, cuộc chiến thương mại và cạnh tranh Mỹ -Trung thúc đẩy Đảng Cộng Sản Trung Quốc bán bớt công trái phiếu của Hoa Kỳ. Nhật Bản từ tháng 4/2025 khi đã bị tổng thống Trump tuyên chiến trên mặt trận thương mại đã áp dụng chính sách « sell America » không còn giữ quá nhiều công trái phiếu Bộ Ngân Khố Mỹ phát hành. Dù vậy với hơn 1.000 tỷ đô la công trái phiếu của Mỹ, Tokyo hiện là chủ nợ lớn nhất của Washington.

Giới trong ngành cũng đã quan sát một số động thái tương tự từ phía các nhà đầu tư châu Âu, những cũng phải nói « nợ của Mỹ » vẫn có sức thu hút lạ thường. Ngân hàng Anh Barclays ghi nhận : trong thời gian tháng 6-11/2025 cộng đồng quốc tế đã mua vào thêm 67 tỷ đô la cổ phiếu và công trái phiếu của Mỹ. Tức là các nhà đầu tư vẫn rót thêm vốn vào cho quốc gia mang nợ nhiều nhất trên hành tinh. Ngay cả trong trường hơp của Trung Quốc, chuyên gia kinh tế Brad W. Setser thuộc cơ quan tư vấn Council on Foreign Relations -trụ sở tại New York, ghi nhận : đành rằng vì xung khắc với Washington, Bắc Kinh đã bán đi nhiều công trái phiếu của Mỹ nhưng « qua trung gian của Bỉ và Luxembourg, một phần tư bản của Trung Quốc vẫn chuyển hướng đổ vào Hoa Kỳ ». Ông kết luận « nhìn chung từ 2015 khối lượng nợ của Mỹ mà Trung Quốc nắm giữ vẫn ổn định »

Trái với các dự báo, kinh tế Mỹ không sụp đổ, chỉ số chứng khoán tiếp tục tăng thêm. Riêng có chính sách mạnh tay trục xuất người nhập cư của chính quyền Trump trong năm đầu nhiệm kỳ 2 ảnh hưởng nhiều đến đời sống kinh tế của cộng đồng người Việt tại California. Từ đầu 2026, phí tổn về y tế sẽ là một gánh nặng mới đối với thành phần có thu nhập thấp. RFI tiếng Việt phỏng vấn nhà bình luận Nguyễn Kim Bình đài Little Saigon TV.

1 tỷ đô la cho mỗi « vé vào cửa »

365 ngày để thay đổi cục diện của thế giới và của chính nước Mỹ. Về đối ngoại, tổng thống Hoa Kỳ thứ 47 đang theo đuổi tham vọng chiếm đoạt Groenland từ tay Đan Mạch, kể cả bằng sức mạnh quân sự. Sáng kiến mới nhất của chủ nhân Nhà Trắng là thành lập Hội đồng Hòa bình, mà theo các tiết lộ ban đầu, đây sẽ là một cơ chế để thay thế Liên Hiệp Quốc với một khác biệt quan trọng là các bên tham gia phải chi ra một tỷ đô la để được công nhận là thành viên thường trực. Gần như hàng tháng, Washington sử dụng lại đòn thuế quan để dọa nạt các đối thủ cũng như đối tác hay đồng minh của Hoa Kỳ.

Đời sống chính trị văn hóa, xã hội của khoảng 350 triệu người dân Mỹ cũng đã có nhiều thay đổi : Hơn 300.000 nhân viên làm việc cho chính phủ Liên Bang đã không còn tại chức. Một số cơ quan Nhà nước đã bị giải thể hoặc đã được tổ chức lại. Bộ Quốc Phòng Mỹ đã đổi tên thành bộ Chiến Tranh, một số trung tâm văn hóa ở thủ đô Washington đã được gắn thêm tên của tổng thống Hoa Kỳ đương nhiệm.

Tháng 11/2024 ứng viên tổng thống Donald Trump đắc cử với lời hứa tiến hành « một đợt trục xuất quy mô nhất trong lịch sử Hoa Kỳ ». Chính phủ huy động đặc vụ di trú ICE đến tận trường học, nhà thờ, nhà máy đến các nông trại để săn lùng người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ … Chính sách di trú trong một năm qua của chính quyền Trump ảnh hưởng nhiều đến đời sống, đến các sinh hoạt kinh tế của người dân Việt Nam tại bang California, cho dù là trái với các dự báo, kinh tế Hoa Kỳ hoàn toàn không sụp đổ vì các đòn « thuế hải quan », kể cả ở mức nặng nhất và với các đối tác thương mại quan trọng nhất của Mỹ. Chỉ số chứng khoán vẫn rất ổn định kể từ khi ông Trump nhậm chức cách nay đúng một năm.

Trả lời RFI Tiếng Việt, nhà bình luận Nguyễn Kim Bình, của đài truyền hình Little Saigon TV nhấn mạnh đến hai tốc độ của cùng một nền kinh tế Hoa Kỳ. Là một tiếng nói quen thuộc của chương trình « Tin Nổi Bật » Little Saigon TV, ông Bình đặc biệt nhấn mạnh đến những thay đổi trong trong cộng đồng người Việt ở Mỹ trong năm qua, với một khác biệt lớn giữa thành phần khá giả với những người có thu nhập thấp. Giới tiểu thương trông cậy vào nguồn lực lao động nhập cư gặp nhiều khó khăn.

RFI : Xin kính chào ông Nguyễn Kim Bình, cảm ơn ông nhận tham gia chương trình Việt ngữ của Đài phát thanh Quốc tế Pháp. Thưa câu hỏi đầu tiên, trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ Trump 2, đời sống của người Việt tại Hoa Kỳ có những thay đổi nào ?

Nguyễn Kim Bình : Phải nói 2025 là một năm lạ kỳ. Có vẻ như là có hai nền kinh tế song song với nhau. Đối với thành phần khá giả, cụ thể là ví dụ như gia đình có hai người đi làm và có thu nhập trung bình một năm là khoảng trên 100.000 - những chuyên gia..., thì cuộc sống thoải mái. Các công ty kỹ thuật cao vẫn phát triển, không sa thải người hàng loạt giống như là những cái cuộc suy thoái kinh tế lớn trước đây. Giới có thu nhập cao và đã có một cái nền tảng vững - nhất là đã mua nhà,thì cảm thấy mỗi lúc họ mỗi giàu lên vì giá nhà tăng lên trong năm vừa rồi. Tương tự như vậy là những người đã đầu tư tiết kiệm trong thị trường cổ phiếu chẳng hạn thì thấy tài sản đó đã tăng lên : cuộc sống sung túc hơn.

Trái lại, những người mà không có tài sản- đây là những người chưa mua được nhà, những người trẻ mới đi làm hoặc là những người mới sang Mỹ gia đình thu nhập thấp thì đời sống chật vật hơn. Đối với thành phần này thì họ không có tài sản và đời sống khó khăn hơn. Ngoài ra, giá nhà vẫn tăng lên, giá bảo hiểm, nhà, bảo hiểm, sức khỏe, nói chung là các loại bảo hiểm đều tăng.

Có lẽ một cái tin vui nhất thôi là vào cuối năm 2025 giá xăng bắt đầu giảm : giảm khoảng chừng gần 20%o ở vùng California. Ngoài ra thì những nhu cầu hàng ngày (thực phẩm, thức ăn, tiền bảo hiểm y tế...)  và vật giá nói chung không có tăng mạnh như thời Covid nhưng cũng không giảm chút nào. 

RFI : Báo chí nước ngoài thường chú ý đến chỉ số lạm phát, vậy cụ thể, giá một bát phở chẳng hạn ở khu Little Saigon trong 12 tháng qua có đắt hơn so với trước hay không ?

Nguyễn Kim Bình : Dạ câu hỏi rất cụ thể : Và món mà mỗi người đều để ý không chỉ là một tô phở mà gần như là mì, hủ tiếu hay là một đĩa cơm tấm... trung bình vẫn là khoảng 15 đô la . Ngay cả những món mà bình dân hơn như là bánh mì hay là bánh bao, cà phê ... thì giá cả có tăng chút đỉnh chứ không thể giảm được chút nào.

RFI : Trên thị trường lao động, hiện tại có dễ tìm việc làm ở Mỹ hay không ?

Nguyễn Kim Bình : Tỷ lệ thất nghiệp mới nhất hiện giờ là 4,4% (tháng 12/2025). Tức là tương đối cao so với lại thời điểm thuận lợi nhất, tức là khi tỷ lệ thất nghiệp chỉ chừng 3,5%. Một cách cụ thể số người mất việc  thì chưa có nhiều, nhưng mà những người mà đã lỡ mất việc thì khó tìm việc hơn so với 3 năm trước.

Có lẽ hai cái ngành mà nó có ảnh hưởng nhiều nhất đó là ngành xây cất và cái ngành dịch vụ mà người Việt Nam mình vẫn khống chế lâu nay, đó là các tiệmlàm móng tay. Trong ngành xây cất vì lượng lao động chính trong ngành xây cất  là những người Mễ và có lẽ đa số là những người Mễ mà không có giấy tờ. Cho nên bây giờ lượng đó hiếm lắm và nhờ vậy mà lại tạo ra cơ hội cho những người Việt Nam. Ngược lại những ông chủ Việt tuyển dụng lao động là người Mễ thì gặp khó khăn và mất đi một nguồn nhân công quan trọng. Bây giờ mà muốn thuê một người Mễ đi cắt cỏ thì giá lương tăng lên gấp rưỡi.

RFI : Còn về bảo hiểm y tế ? 

Nguyễn Kim Bình : Người Việt Nam ở đây ngoài những người khá giả tự lo bảo hiểm y tế thì có hai trường hợp. Những người mà thu nhập thấp lâu nay họ đã được chăm sóc  miễn phí cquachương trình Medicaid. Những người này cho đến bây giờ vẫn chưa có bị ảnh hưởng trực tiếp. Qua năm mới 2026 có những cái điều kiện đi kèm để được trợ cấp y tế. Thí dụ như những người nào mà không có con nhỏ thì sẽ phải đi làm chứ không có ngồi nhà mà hưởng được cái bảo hiểm y tế miễn phí đó được.

Thành phần thứ nhì sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn là những người mà thu nhập vừa phải thôi, chưa phải là khá giả nhưng mà cũng không còn nghèo. Thành ra họ không được bảo hiểm miễn phí đó mà sẽ phải mua bảo hiểm qua chương trình của chính phủ trợ giá mà người ta vẫn gọi là ObamaCare . Số này họ sẽ bị ảnh hưởng nhiều là vì theo cái quy định mới mà hiện giờ vẫn còn đang tranh cãi ở Quốc Hội. Nếu không đạt được một giải pháp vào cuối tháng này thì khoản trợ giá cho những trường hợp đó nó không còn nữa, Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến trường hợp những gia đình bốn người mà có thu nhập khoảng chừng 50 hay là 60 ngàn. Ở California này thì mức thu nhập năm 60 ngàn đô la một năm nó cũng vừa đủ sống thôi. Số này sẽ phải mua bảo hiểm sức khỏe cho gia đình và có lẽ sẽ phải trả thêm cả ngàn đô la một tháng.

RFI : Các biện pháp bố ráp người nhập cư trái phép cứng rắn trong năm vừa qua, đã có những tác động cụ thể nào đến đời sống kinh tế của người Việt ở California, khi biết rằng không ít các nhà hàng, các siêu thị của người Việt, của người Châu Á sử dụng lao động nước ngoài…

Nguyễn Kim Bình : Đối với những người Việt đã định cư ở Mỹ ở lâu rồi thì thật sự là có vẻ dửng dưng với chuyện này. Có thể thấy là hầu hết những người mà đã từng ủng hộ ông Trump trong cuộc bầu cử 2024 thì họ không có gì phải lo. Rất ít người phản đối chính sách di trú. Đối với những người mà chưa vào quốc tịch, thì có lo chứ không phải không.

Những có những người  đang có thẻ xanh, họ không dám đi về Việt Nam vì họ sợ khó quay trở lại. Lỡ mà có gì trục trặc ở phi trường thì không biết hậu quả như thế nào. Tuy là họ không có một cái tiền án nào hết ở Mỹ.

Trong trường hợp thứ hai là những người Việt Nam đã định cư ở Mỹ nhiều năm rồi - phần lớn họ là những người đến Mỹ trong lúc trẻ và họ lỡ phạm một cái tiền án. Họ đã thi hành án nhưng đó là một tì vết, khó vào quốc tịch trong nhiều năm. Những trường hợp này bị ảnh hưởng nhiều. (...)

Rất nhiều người Việt Nam lúc ban đầu cứ nghĩ ra cái những các đợt càn quét nhắm vào người nhập cư chỉ ảnh hưởng đến người di dân lậu thôi. Đặc biệt là những người gốc Hispanic tại vì họ là cái số đối tượng lớn nhất. Thành ra người Việt Nam mà lúc đầu có vẻ dửng dưng. Có rất nhiều người cũng có vẻ dửng dưng nghĩ là đây là cái cách mà Mỹ sẽ giải quyết chuyện nội bộ của Mỹ thôi và không ảnh hưởng gì đến Việt Nam mình. Nhưng sau một năm thì mới khám phá là cái cuộc sống và nền kinh tế giữa hai cái cộng đồng gắn kết chặt chẽ vào nhau. Chỉ riêng ở vùng Orange County cộng đồng người Trung Mỹ chiếm khoảng 30% dân số.

Gần như là trong tất cả các nhà hàng ở Little Saigon  Snếu mình đi vào trong bếp á mình sẽ thấy những người Mễ làm việc ở trong. Và nhờ vậy mà thức ăn đây vẫn rẻ hơn ở những nơi khác trên nước Mỹ. Cho nên người Việt Nam mình lâu nay mình vẫn hưởng được cái lợi đó. Gần như tất cả mọi căn nhà ở vùng này từ cái sân trước cửa cho đến cái vườn sau đều có một bàn tay của người công nhân người Mễ. Có khi họ dựng lên từ đầu luôn.

Trong ngành xây dựng ở đây, chủ là Việt Nam nhưng mà người Mễ là công nhân xây dựng. Không còn nguồn lao động này nữa người ta mới thấy ảnh hưởng đến kinh tế của người Việt Nam. Đó là mặt cung. Còn ở mặt cầu, vắng người Mễ rồi mới hiểu. Ví dụ như những tiệm làm móng tay, có những tiệm thì họ phục vụ cho khách sang ở những cái vùng thành phố sang. Có rất nhiều tiệm họ phục vụ cho khách bình dân ở những khu vực mà có đông cư dân người Mễ. Và một năm vừa rồi lúc mà người Mễ họ bắt đầu họ bị trục xuất.

Ngay cả những người nào không bị trục xuất ,  họ cũng không dám ra đường. Và họ có ra đường thì họ cũng để dành tiền cho những khoản chi tiêu thiết yếu. Cho nên các cửa hàng của người Việt bị mất đi một cái lượng khách lớn. 

RFI : Xin chân thành cảm ơn nhà bình luận Nguyễn Kim Bình, đài Little Saigon TV.