En nia magazino, temas pri la mirinda rakonto pri tio, kiel la homaro tute ekstermis la variolon, unu el la plej mortigaj malsanoj en la historio.

Imagu malsanon tiel teruran, ke ĝi akompanis la homaron dum jarmiloj, lasante malantaŭ si nur morton, blindecon kaj cikatrojn. Tiu malsano estis la variolo, ofte nomata la ruĝa plago. Sciencistoj kredas, ke la variola viruso aperis antaŭ proksimume tri mil ĝis kvar mil jaroj. Ni havas fizikajn pruvojn pri ĝia antikveco: la mumiigita korpo de la faraono Ramzeso la kvina, kiu mortis antaŭ pli ol tri mil jaroj, montras klarajn spurojn de variolaj pustuloj sur la haŭto. Dum la jarcentoj, la malsano vojaĝis kune kun komercistoj kaj esploristoj, disvastiĝante tra la tuta mondo kaj kaŭzante amasan mortadon, precipe inter la indiĝenaj popoloj de Ameriko post la alveno de eŭropanoj. Nur en la dek-oka jarcento en Eŭropo, proksimume kvar cent mil homoj mortis ĉiujare pro variolo, kaj ĝi estis la kaŭzo de unu triono de ĉiuj kazoj de blindeco. En la dudeka jarcento sole, oni taksas, ke variolo mortigis inter tri cent milionoj kaj kvin cent milionoj da homoj.

La simptomoj de variolo estis koŝmaraj. Ĉio komenciĝis per alta febro, laceco kaj severa dorsodoloro. Post du aŭ tri tagoj, karakteriza erupcio aperis sur la vizaĝo kaj manoj, rapide disvastiĝante al la tuta korpo. Tiuj makuloj fariĝis veziketoj plenaj de likvaĵo, kun malgranda kavo en la centro. Poste ili pleniĝis per puso, krustiĝis kaj fine defalis, lasante profundajn cikatrojn ĉe la plimulto de la postvivantoj. Proksimume tridek procentoj de la infektitoj mortis. La viruso disvastiĝis ĉefe per rekta kontakto inter homoj, per etaj gutetoj elspirataj, aŭ per infektitaj vestaĵoj kaj litaĵoj.

Dum longa tempo, la sola maniero batali kontraŭ ĝi estis la varioligo. Tio estis danĝera praktiko, ĉe kiu oni intence frotis materialon el variola pustulo en la haŭton de sana homo. La celo estis kaŭzi mildan formon de la malsano por krei imunecon, sed foje tio kaŭzis plenan malsanon aŭ eĉ novajn epidemiojn. Sed en la jaro mil sep cent naŭdek ses, la angla kuracisto Edward Jenner rimarkis ion interesan en la kamparo de Gloucestershire. Li aŭdis, ke melkistinoj, kiuj jam havis la bovovariolon, mildan malsanon transdonitan de bovinoj, neniam malsaniĝis pro la vera, mortiga homa variolo.

Jenner decidis testi tiun teorion. La dek-kvaran de majo, mil sep cent naŭdek ses, li inokulis okjaran knabon nomatan James Phipps per materialo el bovovariola pustulo de la mano de melkistino Sarah Nelmes. La knabo iomete febris sed rapide resaniĝis. Du monatojn poste, en julio, Jenner faris la decidan kaj riskoplenan paŝon: li eksponis la knabon al la vera variola viruso. James Phipps tute ne malsaniĝis. Li estis imuna. Jenner tiel pruvis la principon de vakcinado, vorto kiun li mem kreis el la latina vorto vacca, kio signifas bovino. Li publikigis siajn rezultojn en mil sep cent naŭdek ok, kaj malrapide la vakcinado komencis anstataŭigi la danĝeran varioligon tra la mondo. Tamen, malgraŭ tiu genia malkovro, la variolo restis tutmonda minaco dum pliaj du jarcentoj pro manko de organizita klopodo por tute venki ĝin.

En la mezo de la dudeka jarcento, la mondo fine decidis, ke sufiĉas. En la jaro mil naŭ cent kvindek naŭ, la Monda Organizo pri Sano, aŭ M-O-S, lanĉis sian unuan programon por ekstermi la variolon. Sed tiu frua klopodo estis senforta. Mankis mono, mankis sufiĉe da personaro kaj mankis vera tutmonda engaĝiĝo. En la jaro mil naŭ cent sesdek ses, la variolo ankoraŭ estis tute ordinara en tridek tri landoj, trafante pli ol dek milionojn da homoj ĉiujare. Pro tio, en mil naŭ cent sesdek sep, la M-O-S lanĉis la Tielnomatan Intensigitan Programon por Ekstermado. Estis tempo por milito kontraŭ la viruso.

La gvidanto de tiu milito estis la usona kuracisto Donald Ainslie Henderson, konata kiel D-A Henderson. Li estis pragmata kaj energia epidemiologo, kiu kredis, ke la variolo povas esti venkita nur per intensa laboro surloke. Li famiĝis pro sia diro, ke batali kontraŭ epidemio estas kiel milito. Lia teamo en Ĝenevo estis malgranda, sed li postulis, ke liaj dungitoj pasigu almenaŭ tri semajnojn monate en la landoj trafitaj de la malsano.

Kune kun Henderson, alia grava figuro estis William Foege. Laborante en Niĝerio, Foege rimarkis ion, kio ŝanĝis la tutan strategion de la kampanjo. Antaŭe, oni provis vakcini ĉiun homon en la mondo, kio estis preskaŭ neebla tasko. Foege malkovris, ke la variolo ne disvastiĝas tiel rapide kiel oni kredis. Li elpensis la strategion de gvatado kaj izolado. Anstataŭ vakcini ĉiun, la sanlaboristoj serĉis novajn kazojn de variolo. Kiam ili trovis infektiton, ili tuj izolis tiun personon kaj vakcinis ĉiujn, kiuj havis kontakton kun li, kaj poste ĉiujn loĝantojn en la ĉirkaŭa areo. Tio estis nomata ringa vakcinado. Ĝi kreis nevideblan muron de imuneco ĉirkaŭ la viruso, malhelpante ĝian plian disvastiĝon.

Unu el la plej mirindaj aspektoj de ĉi tiu kampanjo estis la internacia kunlaboro. Eĉ dum la plej malvarmaj jaroj de la Malvarma Milito, kiam la rilatoj inter Usono kaj Sovetunio estis tre streĉitaj, la du superpotencoj laboris kune. Sovetunio donacis milionojn da dozoj de frost-sekigita vakcino, dum Usono donis financan subtenon kaj spertulojn. Epidemiologoj usonaj kaj sovetiaj laboris flanko-ĉe-flanke en la ĝangaloj de Afriko kaj en la vilaĝoj de Azio, unuigitaj de komuna humanitara celo.

La laboro estis herkula. En Hindio sole, sanlaboristoj faris pli ol unu miliardon da vizitoj al domoj por serĉi kazojn de variolo. Ofte estis la infanoj, kiuj helpis la teamojn, ĉar ili estis tre observemaj kaj sciis precize, kiu en la vilaĝo havas febron aŭ erupcion. Oni ofertis monajn premiojn al ĉiu, kiu raportis novan kazon de variolo, kaj tiuj premioj foje atingis mil dolarojn, kio estis grandega sumo en multaj partoj de la mondo. La dediĉo de miloj da lokaj volontuloj, ofte nomataj variol-militistoj, estis la vera ŝlosilo al la sukceso. Ili vojaĝis per ĝipoj, motorcikloj, boatoj aŭ eĉ piede al la plej foraj anguloj de la planedo por ĉasi la lastajn spurojn de la viruso.

Por sukcesi en tiom diversaj medioj, la kampanjo bezonis teknologiajn novigaĵojn. Unu el la plej gravaj estis la frost-sekigita vakcino. Antaŭe, vakcinoj bezonis konstantan malvarmigon, kio estis preskaŭ neebla en tropikaj regionoj sen elektro. La nova frost-sekigita versio restis efika eĉ en alta temperaturo dum longa tempo. Alia genia ilo estis la du-pinta nadlo. Tiu ĉi simpla, malgranda metala ilo havis du pintojn, kiuj povis teni precize unu dozon da vakcino. Ĝi estis malmultekosta, povis esti steriligita kaj reuzita, kaj eĉ persono sen medicina edukado povis lerni ĝian uzon en dek kvin minutoj. Per simpla pikado en la haŭton, la vakcino estis administrita perfekte ĉiufoje.

Dank' al tiuj iloj kaj la strategio de ringa vakcinado, la variolo komencis retiriĝi. En mil naŭ cent sepdek unu, ĝi estis eliminita el Sudameriko. En mil naŭ cent sepdek kvin, el Azio. La lasta kazo de la plej severa formo de la malsano, variolo major, estis trovita ĉe trijara knabino nomata Rahima Banu en Bangladeŝo en oktobro mil naŭ cent sepdek kvin. Ŝi estis gardata tagnokte ĝis kiam ŝi ne plu estis infekta, por certigi, ke la viruso ne plu iros ien.

Fine, la milito translokiĝis al la Korno de Afriko. La lasta konata kazo de nature akirita variolo en la historio okazis en Somalio. En oktobro mil naŭ cent sepdek sep, dudektrijara hospitala kuiristo nomata Ali Maow Maalin malsaniĝis. Li komence kredis, ke li havas malarion, sed kiam la erupcio aperis, oni rekonis la variolon. Bonŝance, li havis la malpli severan formon de la malsano kaj plene resaniĝis. Dum du jaroj post tio, la M-O-S daŭrigis intensan serĉadon tra la tuta mondo, sed neniu nova kazo estis trovita.

La okan de majo, mil naŭ cent okdek, la Monda Asembleo pri Sano oficiale deklaris: la mondo kaj ĝiaj popoloj gajnis liberecon de la variolo. Tio estis la unua fojo, ke la homaro tute ekstermis infektoplanon el la tero. La ekonomia profito estas grandega: oni kalkulas, ke Usono sole reakiras sian tutan investon en la kampanjo ĉiun dudek-sesan tagon, ĉar ĝi ne plu devas elpensi monon por vakcinado kaj kuracado de variolo.

Hodiaŭ, la variola viruso oficiale ekzistas nur en du tre sekuraj laboratorioj: unu en Usono, ĉe la institucio Tso-Do-Tso en Atlanta, kaj unu en Rusio. Ekzistas longa debato pri tio, ĉu oni devus detrui tiujn lastajn stokojn. Iuj timas, ke la viruso povus esti uzata kiel biologia armilo se ĝi eskapus, dum aliaj argumentas, ke ni devas gardi ĝin por scienca esploro, se simila malsano iam aperus estontece. Sed malgraŭ tiuj debatoj, la heredaĵo de la ekstermado de variolo restas kiel lumturo de espero. Ĝi pruvis, ke kiam la homaro kuniĝas, uzante sciencon, dediĉon kaj internacian kunlaboron, ni povas venki eĉ niajn plej malnovajn kaj plej terurajn malamikojn. La sukceso de la variola kampanjo inspiris postajn klopodojn kontraŭ polio kaj aliaj malsanoj, montrante, ke pli sana mondo estas tute ebla celo.

Ni esperas, ke ĉi tiu rakonto pri scienca triumfo kaj homa kunlaboro estis por vi interesa kaj inspira.